
بعضی دعاها با خواستهای شروع میشوند که نام بردنش آسان است: شغل، بهبودی، سفری امن یا راهی برای رهایی از بدهی. بعضی دیگر زمانی آغاز میشوند که بهسختی میتوانید توضیح دهید چه شده است. میدانید ترسیده، خسته یا شرمندهاید، اما نمیتوانید این احساس را در جملهای مرتب جا بدهید.
قرآن دعاهای کسانی را نگه داشته که در شرایط بسیار متفاوت بودهاند. یونس از دل تاریکی ندا میدهد. ایوب از رنج سخن میگوید. موسی پس از کمک به غریبهها، دور از زندگیای که پشت سر گذاشته، در سایه مینشیند. کلامشان آنقدر کوتاه است که میشود آموخت، اما هر کدام به روایتی تعلق دارد که ارزش آهسته خواندن دارد.
خواندن روایت، طنین دعا را تغییر میدهد. عبارتی آشنا از چیزی که هنگام اضطراب تکرار میکنید فراتر میرود. راهی برای روی آوردن به خدا میدهد: با توبه، با بیان صادقانهٔ درد یا با اعتراف به نیاز به خیری که هنوز نمیتوانید نامش را بگویید.
این سه دعا برای کلام خودتان هم جا میگذارند. میتوانید عربیشان را یاد بگیرید، معنایشان را بفهمید و سپس دربارهٔ همان دشواری مشخص پیش رویتان سخن بگویید.
روایت یونس در چند جای قرآن آمده است. سورهٔ صافات رفتن او به کشتی پربار، شرکت در قرعه و بلعیده شدن بهدست ماهی بزرگ را بیان میکند. در ادامه، بیرون افتادن او بر ساحل در حال ناتوانی، روییدن گیاهی بالای سرش و ایمان آوردن مردمی که به سویشان فرستاده شد روایت میشود.
آیهٔ 87 سورهٔ انبیا ما را به ندای او در تاریکی میبرد. همچنین یادآوری میکند که با خشم رفته بود. آنجا، در جایی که نمیتوانست خودش راه نجاتی ترتیب دهد، میگوید:
لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
La ilaha illa anta, subhanaka, inni kuntu minaz-zalimin.
معنای آن تأیید یگانگی خدا در شایستگی پرستش، اعلام پاکی و کمال او و اقرار به خطاکاری است.
به ترتیب دقت کنید. یونس پیش از سخن گفتن از خود، با خدا آغاز میکند. اعترافش مستقیم است؛ نه دفاعی طولانی از رفتارش دارد و نه تلاشی برای مسئول دانستن دیگری. آیهٔ بعد از اجابت خدا و رهایی او از اندوه خبر میدهد.
برای کسی که پشیمانی به دوش میکشد، این دعا راهی برای پایان دادن به مرور بهانههاست. شاید در بحثی بیرحمانه حرف زدهاید. شاید مسئولیتی را آنقدر عقب انداختهاید که دیگری مجبور شده بارش را بردارد. شاید ماهها از انتخابی دفاع کردهاید که حالا میدانید باید اصلاح شود. میتوانید با اعتراف به خطا نزد خدا شروع کنید، بیآنکه اول در بحثِ چرایی آن پیروز شوید.
این اعتراف باید در زندگی روزمره به جایی برسد. اگر عذرخواهی بدهکارید، مشخص کنید چه چیزی را باید بپذیرید. اگر چیزی برداشتهاید، به بازگرداندنش فکر کنید. اگر عادتهایتان همان آسیب را تکرار میکنند، وضعیتی را که تکرار را آسان میکند تغییر دهید. اینها کاربرد عملی توبهاند، نه عبارتهایی اضافهشده به دعای یونس.
پذیرفتن یک کار نادرست به این معنا نیست که همهٔ وجودتان را بد بدانید. وقتی رفتار مشخصی را نام میبرید، میتوانید برای اصلاح همان رفتار کاری کنید. اصلاحناپذیر دانستن خود میتواند راه دیگری برای فرار از ترمیمی باشد که هنوز ممکن است.
اگر تمام جمله دشوار است، دعا را در سه بخش کوتاه یاد بگیرید. همزمان با شنیدن تلاوتی معتبر از آیه، متن عربی را بخوانید. آوانویسی لاتین فقط کمک آغازین است؛ بعضی صداهای عربی معادل دقیقی در انگلیسی ندارند. سپس خواستهای شخصی برای شجاعت یا استواری لازم جهت اصلاح آنچه میتوانید، اضافه کنید.
در انبیا 21:83، ایوب پروردگارش را با این کلمات میخواند:
أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
Anni massaniyad-durru wa anta arhamur-rahimin.
از رنجی میگوید که به او رسیده و به رحمت بیمانند خدا رو میکند.
آیه نه فهرست همهٔ نشانههای بیماری را میدهد و نه شرححال مفصلی را که گاهی به بازگوییهای رایج اضافه میشود. همین کلام برای نشان دادن کسی که روشن دربارهٔ رنجش سخن میگوید کافی است. آیهٔ بعد از اجابت دعا، برطرف شدن رنج و بازگردانده شدن خانوادهاش، بهعنوان رحمت و یادآوری برای عبادتکنندگان خبر میدهد. در ص 38:41–44 نیز ایوب به صبر و بازگشت مکرر به خدا یاد میشود.
گاهی صبر را با نمایشِ بیتأثیر ماندن اشتباه میگیریم. ممکن است کسی احساس کند باید دربارهٔ بیماری با خوشرویی حرف بزند، سنگینیِ بار مراقبت از خویشاوند را پنهان کند یا نگوید بلاتکلیفی طولانی چقدر خستهکننده شده است. دعای ایوب نمونهٔ دیگری میدهد: میشود رنج را در دعا به زبان آورد.
پیش از درخواست رحمت لازم نیست دشواری خود را با دیگری مقایسه کنید. شاید کسی فقدانی بزرگتر را تجربه کند؛ این نیاز شما را غیرواقعی نمیکند. همچنین لازم نیست واژههای فصیح پیدا کنید. خواستهای کوتاه و راستین از وام گرفتن کلماتی که هرگز به معنایشان فکر نمیکنید مفیدتر است.
برای کسی که از فردی دردمند حمایت میکند، این نگاه گفتوگو را هم عوض میکند. بهجای اینکه فوراً درس صبر بدهید، به حرفش گوش کنید. بپرسید همراهی، غذا، رفتوآمد یا کمک در کاری لازم دارد یا نه. یادآوری دینی میتواند در کنار مراقبت عملی باشد؛ نباید صدای کسی را بپوشاند که قرار است به او آرامش بدهد.
اگر در روزگاری دشوار دعای ایوب را میخوانید، خواستهای مشخص به زبان خودتان همراهش کنید. برای آسودگی آنجا که ممکن است، کمک مناسب، توان انجام مسئولیتهای امروز یا مهربانی با کسانی که در این سختی شریکاند دعا کنید. درمان یا یاری مناسب هم میتواند بخشی از همین تلاش باشد. میتوانید همانطور که وقت میگیرید یا از کسی میخواهید کنارتان بماند، دعا هم بکنید.
این کلام وقتی هم که خستهتر از آنید که همهچیز را فهرست کنید، راه دعا میدهد. میتوانید به اقرار کوتاهی به درد و رحمت برگردید، کمی آرام بنشینید و بعد ادامه دهید. لازم نیست عدد ویژهای برای تکرار بسازید یا نتیجهای مشخص تا موعدی معین به خود وعده دهید. آیه یک دعا را ثبت میکند، نه جدول سنجش اینکه ایمان شما کار کرده است یا نه.
دعای موسی در قصص 28:24 پس از کمک کردن به دیگران آمده است:
رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ
Rabbi inni lima anzalta ilayya min khayrin faqir.
به پروردگارش میگوید به هر خیری که خدا به او برساند نیازمند است.
آیهٔ پیش رسیدن موسی به آب مدین را بیان میکند؛ جایی که مردم حیواناتشان را آب میدهند و دو زن دامهایشان را عقب نگه داشتهاند. از حالشان میپرسد. توضیح میدهند که تا رفتن چوپانان صبر میکنند و پدرشان سالخورده است. موسی دامهایشان را آب میدهد، سپس به سایه میرود و خواستهاش را میگوید. این ترتیب در قصص 28:23–24 آمده است.
خود نیازمند است، اما دشواری دیگری را میبیند. پیش از اینکه روایت بگوید چه کمکی به خودش خواهد رسید، کمک میکند. دعایش عنوان شغلی، مبلغ پول یا نام همسر آینده را مشخص نمیکند. در این عبارت، نوع خیری که میخواهد از پیش مشخص نشده است.
برای همین دعا در دورهٔ گذار طنین ویژهای دارد. فارغالتحصیلی شاید کار بخواهد، بیآنکه بداند کدام نقش مناسبش است. کسی که جابهجا شده شاید بهاندازهٔ شغل به دوستی نیاز داشته باشد. کسی که از وضعیتی ناخوشایند بیرون میآید شاید بداند چه چیزی باید عوض شود، اما هنوز نداند گام عملی بعدی زندگیاش چگونه خواهد بود.
میتوانید فرصتی مشخص بخواهید و همچنان بپذیرید که دیدتان کامل نیست. کلمات موسی اجازه میدهند نیاز را بپذیرید، بیآنکه وانمود کنید همهٔ پاسخها را میدانید. همچنین پس از دعا پرسش مفیدی پیش میکشند: چه خیری همین حالا در دسترس است که از بس درگیر بودهام ندیدهام؟
شاید توصیهای باشد که پیگیری نکردهاید، مهارتی که میتوانید تمرین کنید، کسی که میتوانید کمکش کنید یا گفتوگویی که عقب انداختهاید. هیچکدام از این مشاهدات به شما امکان نمیدهد از تدبیر پنهان خدا آگاه شوید. اما گامهایی عادی پیش پایتان میگذارند تا در کنار درخواست هدایت، کاری هم انجام دهید.
بعدتر یکی از دو زن با دعوت پدرش بازمیگردد. موسی جایی مییابد که بتواند سرگذشتش را بگوید؛ آیهٔ 28:25 آن دیدار را توصیف میکند. میتوانید رویدادها را کنار هم بخوانید، بیآنکه دعا را فرمولی بدانید که همان سرگذشت را برای هر خواننده تضمین میکند. گستردگی خواسته بخشی از فایدهٔ آن است: حتی وقتی شرایطتان با موسی فرق دارد، درخواست معنادار میماند.
یاد گرفتن دعا وقتی آسانتر است که به لحظهای موجود وصلش کنید. یک دعا را کنار همان بخش قرآن نگه دارید. اول آیات پیرامونش را بخوانید. سپس آوانویسی را بپوشانید و ببینید چقدر یادتان مانده است. یک دقیقهٔ دیگر هم صرف بیان معنایش با کلمات خودتان کنید.
برای این تمرین زمانی انتخاب کنید که واقعاً در زندگیتان جا داشته باشد: بعد از تلاوت صبح، در استراحتی آرام یا پس از نماز. متن را جایی نگه دارید که دوباره به آن برگردید. چند دقیقه توجه به همان کلمات میتواند به یادگیری کمک کند، بیآنکه تمرین را به کار پیچیدهٔ دیگری تبدیل کند.
خواستهٔ شخصی را ملموس نگه دارید. پس از دعای یونس شاید عذرخواهی لازم را نام ببرید. پس از دعای ایوب شاید توان یک قرار دشوار را بخواهید. پس از دعای موسی شاید همزمان با آماده کردن درخواست کاری که پیش رویتان است، فرصتی خوب بخواهید. همان کلمات آموختهشده میتوانند در طول زمان همراه نیازهای متفاوت باشند.
وقتی سختی به انتخاب میان گزینههای مجاز مربوط است، شاید بخواهید نماز استخاره و دعای آن را هم بیاموزید. این عبادت، شیوه و دعای مخصوص به خود را دارد. میتواند کنار جمع کردن اطلاعات و مشورت درست قرار بگیرد، نه اینکه هر احساس اضطرابی را نشانهای برای رمزگشایی بدانید.
برای دو رکعت نماز استخاره، اگر در جای ناآشنا نماز میخوانید میتوانید جهت قبله را بررسی کنید. وقتی محل نماز روشن شد، توجهتان را به نماز و تصمیمی بدهید که نزد خدا میبرید.
ممکن است روزهایی دعا بخوانید و مشکل باقی باشد. قرار هنوز پیش روست، رابطه هنوز پرتنش است یا فرصت بعدی نرسیده است. وسوسه میشوید تلفظ، تمرکز یا تعداد دعاهایتان را بررسی کنید، گویی جزئی جاافتاده علت تأخیر را توضیح میدهد.
قرآن برای اندوهی که هنوز با آن زندگی میکنید نیز جا میگذارد. در یوسف 12:86، یعقوب از بردن پریشانی و اندوهش نزد خدا میگوید. یاد آن صحنه میتواند کمک کند کسی به دعا ادامه دهد، بیآنکه مجبور باشد اعلام کند از همین حالا حالش بهتر است.
میتوانید همچنان بخواهید، کمک مناسب بجویید و سهم خود را انجام دهید. یک روز آن سهم شاید گفتوگویی دشوار باشد. روزی دیگر، پذیرفتن کمک عملی. روزی دیگر، آموختن یک خط عربی آنقدر خوب که بفهمید چه میگویید.
با یکی از این سه دعا شروع کنید. امشب آیاتش را بخوانید، معنا را یاد بگیرید و نیازی را که میخواهید نزد خدا ببرید نام ببرید. برای فردا یک کار عملی و انجامدادنی کنار بگذارید: تماس گرفتن، عذرخواهی کردن، فرستادن درخواست کار یا کمک خواستن.