فرانسوا دومینیک توسان لوورتور (François-Dominique Toussaint Louverture)، یک شهروند کشور هائیتی بود که زندگی پرماجرایی داشت. در این یادداشت، می خواهیم به زندگی توسان لوورتور بپردازیم.

توجه: گرچه این یادداشت به موضوعی تاریخی اشاره دارد؛ اما توصیه می شود برای به دست آوردن اطلاع دقیقتر و مستندتر در این مورد، به منابع تاریخی مراجعه کنید. این یادداشت را نمی توان چندان مستند و دقیق در نظر گرفت.
توجه: توسان لوورتور معصوم نبوده و خطاها و اشتباههایی داشته. بیان کردنِ اقداماتِ او، به منزلۀ تأیید یا رد آنها نیست. همچنین این یادداشت به همۀ اقدامات او نپرداخته است.
توسان اهل هائیتی بود. پیش از پرداختن به داستان زندگی توسان، بهتر است ببینیم سرزمین هائیتی در دوران توسان چه وضعیتی داشته است.
هائیتی، کشوری کوچک در قارۀ آمریکاست. این کشور امروزه جزو کشورهای فقیر دنیا شمرده میشود. اما در زمان توسان، این کشور نه تنها فقیر نبود؛ بلکه بخش قابل توجهی از قهوه و نیشکر دنیا هم از آن تأمین میشد و بسیار ثروتمند بود.
کشور کنونی هائیتی، بخشی از جزیرۀ هیسپانیولا است. در بخش غربی این جزیره، هائیتی و در بخش شرقی آن، جمهوری دومینیکن قرار دارد.

اما در زمان توسان، هائیتی به شکل کنونی وجود نداشت. بخش غربی جزیرۀ هیسپانیولا را فرانسوی ها و بخش شرقی آن را اسپانیایی ها کنترل می کردند. فرانسوی ها به مستعمرۀ خود، «سن دومنگ» می گفتند. اما برای سادگی، بیایید از همان نام هائیتی بهره ببریم. در واقع، به جای «بخش غربی جزیرۀ اسپانیولا» یا «مستعمرۀ فرانسوی سن دومنگ» از واژۀ «هائیتی» برای سادگی بهره میبریم.
گفته شد که هائیتی بسیار ثروتمند بود. برده داری، پایه و اساس این ثروت را تشکیل می داد. جامعۀ هائیتی، جامعه ای چند طبقه بود که بردگان سیاهپوست بیشتر جمعیتش را تشکیل می دادند. حدود پانصد هزار برده در هائیتی زندگی می کردند. بیشتر آن ها به کار طاقت فرسا روی مزارع نیشکر مشغول بودند.
فرانسوی ها برای تأمین شکر و قهوۀ مورد نیاز شان به هائیتی نیاز داشتند. برای همین، این جزیره برای شان اهمیت بسیاری داشت.
اروپاییان برده های بسیاری را به قارۀ آمریکا آورده بودند که چگونگی این کار و سود سرشاری که نصیب شان می شد، خود موضوع بسیار گسترده ای است.
توسان در هائیتی زاده شد. نیاکان او، جایی در غرب آفریقا زندگی می کردند. او نیز یکی از بردگان آفریقاییتبار اهل هائیتی بود.
با این حال، وضعیت برای توسان اندکی متفاوت بود. او کالسکهران اربابش بود. به این معنی که می توانست در شهر زندگی کند و از کار طاقتفرسای مزارع نیشکر دور باشد.
زندگی در شهر به او آزادی عمل بیشتری می داد. او می توانست به نقاط گوناگون شهر برود و با افراد مختلف صحبت کند. اگر چه در ظاهر او تنها برای اربابش کالسکه می راند؛ اما این موضوع به سودش نیز بود.
او توانست از این فرصت بهره ببرد. او کم کم باسواد شد و کتاب هایی را مطالعه کرد. همچنین نکاتی در مورد پزشکی و درمان بیماران آموخت.
توسان در سال 1776 میلادی، از بردگی آزاد شد و به جامعۀ سیاهپوستان آزاد هائیتی پیوست. این سیاهپوستان آزاد بودند؛ اما این به معنیِ داشتنِ حقوقی برابر با سفید پوستان نبود. با این حال، اکنون توسان می توانست زمین داشته باشد. توسان ازدواج کرد و دارای فرزند شد.
پس از مدتی نیز زمینی خرید. یکی از نکته ها، این است که خودش برای مدتی برده دار هم بود و چندین برده داشت!
کم کم به انقلاب فرانسه نزدیک می شویم. در سال 1791 میلادی و پس از انقلاب فرانسه، قیامی در هائیتی رخ داد. قیام سیاهپوستان. توسان نیز به این قیام پیوست. البته پیش از پیوستن به قیام، خانواده خود را به بخش اسپانیایی جزیره منتقل کرد.
قیام کنندگان دیدند که توسان به درد خیلی کارها می خورد. او کمی پزشکی می دانست. از آن گذشته، با راه ها و وضعیت منطقه هم آشنایی خوبی داشت. او کتاب هایی را نیز مطالعه کرده بود. این شد که به سرعت پیشرفت کرد و به زودی، یکی از فرماندهان قیام شد.
پس از آغاز قیام 1791، هائیتی رسماً وارد جنگی چند جانبه شد. مردم علیه فرانسه قیام کرده بودند. اما این همۀ ماجرا نبود. اسپانیا می خواست بخش غربی جزیرۀ هیسپانیولا (هائیتی) را از فرانسه بگیرد.
توسان تصمیم گرفت طرفِ اسپانیا را بگیرد. او به بخش شرقی جزیره رفت و همراه را اسپانیا، با نیروهای فرانسوی جنگید.
با این حال، قیام شکست خورد و چند تن از فرماندهان قیام به دست فرانسوی ها اعدام شدند.
پس از مدتی، انگلستان نیز وارد جنگ شد. انگلیسی ها می خواستند هائیتی را از فرانسه بگیرند. فرانسه متوجه شد برای به دست آوردنِ پشتیبانیِ سیاهپوستان، باید برده داری را لغو کند. همچنین این نکته نیز مهم بود که ادامه یافتنِ بردهداری، با سیاست فرانسه در تضاد بود. زیرا شعار برابری انسانها سر داده میشد.
یک فرمانده فرانسوی، در سال 1793 در شمال هائیتی برده داری را لغو کرد. دولت فرانسه در سال 1794 برده داری در مستعمرات فرانسه را لغو کرد.
از این جا، اندیشۀ توسان کم کم دگرگون شد. توسان اکنون خود را دشمن فرانسه نمی دانست؛ بلکه دشمن «بردهداری» می دانست.
در نتیجه توسان تصمیم گرفت همکاری با اسپانیایی ها را کنار بگذارد و از آن پس برای فرانسه علیه اسپانیا بجنگد.
سربازان توسان برتری هایی نسبت به سربازان اروپایی داشتند. آن ها به آب و هوای هائیتی عادت کرده بودند. از آن گذشته، توسان به خوبی با منطقه آشنایی داشت.
توسان همچنین موفق شد یکی از فرماندهان فرانسوی را، که در پی سامان دادن به اوضاع منطقه به سود فرانسه بود، به عنوان نمایندۀ هائیتی به مجلس فرانسه بفرستد. توسان در انتخاب شدن او به عنوان نماینده نقش داشت. اما خود آن فرد، تمایلی به انجام این کار نداشت. ولی توسان به او فشار آورد. سرانجام آن فرد پذیرفت. در واقع توسان با انجام این کار، او را از هائیتی تبعید کرد.
توسان سرانجام توانست تا سال 1797 به فرماندهی بسیار مهم تبدیل شود. اما فرانسوی ها به این نتیجه رسیدند که توسان دارد قدرت بسیاری می گیرد. بنابراین تلاش کردند میان توسان و فرماندهی دیگر به نام «ریگو» اختلافاتی بیندازند. وجود زمینههایی برای اختلاف نیز باعث شعلهورتر شدن آتش دشمنی شد. برای توسان نیز کنترل کامل هائیتی مهم بود.

در نهایت، کار این دو نفر به جنگ کشید. ریگو به برخی از مناطق زیر نظر توسان حمله کرد و نیروهای توسان را عقب راند. توسان این را یک تهدید مستقیم در نظر گرفت و به ریگو حمله کند. جنگی رخ داد که به نامِ «جنگ چاقوها» شناخته شد. توسان در این جنگ پیروز شد و عملاً به فرمانروای هائیتی تبدیل شد.
پس از مدتی توسان تصمیم گرفت بر همۀ جزیرۀ هیسپانیولا فرمان براند. او به سوی بخش اسپانیایی جزیره لشگر کشید. البته نخست اعلام کرد که بر پایۀ قرارداد فرانسه و اسپانیا، باید این منطقه به فرانسه داده شود. اسپانیا چند سال پیش از آن، بخش شرقی جزیره را به فرانسه واگذاشته بود. اما هنوز فرانسه بر آن کنترلی نداشت و انتقال قدرت به طور کامل صورت نگرفته بود.
این کار توسان، در کاهش مقاومت مؤثر بود. اما مقاومت هایی هم علیه او شد که در نهایت، این جنگ با پیروزی توسان به پایان رسید. بخش اسپانیایی جزیره، به دست توسان افتاده بود. پس از پیروزی، او بردگان بخش شرقی جزیره را هم آزاد اعلام کرد.
با این حال، توسان همچنان هائیتی را بخشی از فرانسه می دانست. اما در عمل تقریباً از فرانسه مستقل شده بود.

حکومت هائیتی با ادارۀ توسان، تصمیم گرفت بر بازسازی اقتصاد تمرکز کند. زیرا توسان پایداری آزادی را در داشتنِ اقتصادی نیرومند می دانست.
توسان، بردگان پیشین را واداشت بر روی مزارع کار کنند. اما این بار به آن ها دستمزد می پرداخت. با این روی، برخی از بردگان پیشین نمی توانستند چنین چیزی را آزادی بنامند. از دید آن ها، آزادی به معنی داشتن زمینی هر چند کوچک اما برای خودشان بود.
برخی از بردگان پیشین، این موضوع را تحمل نکردند. آن ها بر این باور بودند که باید زمین ها میان همه تقسیم شود و هر کس، زمین خودش را داشته باشد. نه اینکه بر روی یک مزرعه به اجبار کار کند. (البته توسان برای کارگران دستمزد در نظر گرفته بود؛ اما به آن ها اجازۀ کار نکردن روی زمین را نمی داد.)
این موضوع به یک شورش مسلحانه منتهی شد. اما توسان موفق شد این شورش را سرکوب کند. یکی از نزدیکان توسان نیز که در این شورش نقش داشت و علیه سیاست های توسان به پا خاسته بود، به دست توسان اعدام شد.
اکنون بردگان آزاد بودند. توسان نیز تصمیم گرفت برای هائیتی، قانونی اساسی بنویسد. در آن قانون اساسی، توسان فرمانده کلِ همیشگی هائیتی خوانده شده بود و برده داری نیز لغو گشته بود؛ اما همچنان توسان وفاداری خود به فرانسه را اعلام می کرد.
با این حال، ناپلئون بناپارت نیز کم کم در فرانسه داشت قدرت می گرفت. برای ناپلئون، هائیتی آزاد و مستقل پذیرفتنی نبود. دستور های محرمانه ای نیز در زمینۀ حذف فرماندهان سیاهپوست از ساختار قدرت و برقراری کنترل مستقیم وجود داشت. ناپلئون فرماندهی نیروهای فرانسوی را به شوهرخواهر خود، شارل لوکلر، سپرد. فرانسویها به هائیتی آفندیدند. البته آنها مدعی بودند که برای برقراری نظم آمدهاند؛ اما در واقع دستورهای محرمانهای وجود داشت.


لوکلر با ناوگانی به هائیتی حمله کرد. اما توسان تصمیم گرفت مقاومت کند. راهبرد اصلی توسان این بود که نیروهایش را از شهر ها به کوهستان عقب بکشاند. توسان می توانست با جنگهای نامنظم، به ارتش فرانسه ضربههای کاریای وارد کند. همچنین میخواست بیماری، سربازان اروپایی را از پا در آورَد.
یکی از فرماندهان توسان، «کریستوف» نام داشت. او سیاست «زمین سوخته» را در برابر فرانسه در یکی از شهر ها اجرا کرد. بر این باور بود که نباید گذاشت امکانات شهر به دست دشمن بیفتد. در این سیاست، امکانات از دست رفته یا در خطر از دست رفتن ویران می شدند تا دشمن نتواند از آنها بهره ببرد.

یکی دیگر از فرماندهان توسان، «دسالین» نام داشت. او به همراه نیروهایش در یک دژ، سرسختانه در برابر فرانسه مقاومت کرد؛ اما سرانجام ناچار شد دژ را تخلیه کند.

اما فرانسوی ها نیز شکست هایی می خوردند. بیماری «تب زرد» نیز یکی از دشمنان آن ها بود. راهبرد های توسان به همراه مقاومت مردم هائیتی باعث شد که اروپاییان کاری از پیش نبرند. اما اروپاییان به روش دیگری متوسل شدند.
فرانسوی ها به فرماندهان توسان پیشنهاد تسلیم شدن می دادند. برخی از فرماندهان توسان در ازای عفو شدن توسط فرانسه و حفظ درجه های شان تسلیم شدند و کنار کشیدند.
کریستوف پس از مدتی تسلیم شد. آن گاه نوبت به دسالین رسید. توسان که چنین دید، تصمیم گرفت با اروپاییان مذاکره کند. قرار شد توسان از قدرت کنار بکشد؛ اما در کلبه ای به زندگی خودش بپردازد.
از نظر توسان گویا ماجرا پایان یافته بود؛ اما اروپاییان چنین دیدگاهی نداشتند. فرانسوی ها می پنداشتند حضور توسان در هائیتی، به معنی خطری برای فرانسه خواهد بود. آن ها از قیام دوبارۀ توسان می ترسیدند.
به توسان هشدارهایی در مورد احتمال دستگیر شدن توسط فرانسه داده شده بود؛ اما توسان میپنداشت فرانسویها زیر قولِ خود نمیزنند!
یکی از فرماندهان فرانسوی، توسان را به مذاکره برای حل مشکلی دعوت کرد. اما این یک دام بود و پس از مدتی، سربازان فرانسوی، گردِ توسان را گرفتند و او را دستگیر کردند.
وقتی که می خواستند توسان را با کشتی از هائیتی ببَرند، توسان جملهای گفت با این مضمون که «آنها فقط تنۀ درخت آزادی را بُریدهاند؛ اما ریشههای آن عمیق و فراواناند و دوباره رشد خواهد کرد.»
البته نمی توان این جمله را با قاطعیت از توسان دانست.
شماری از همراهان و افراد مرتبط با توسان نیز به همراه او دستگیر شدند.
توسان به دژی در فرانسه برده شد. توسان بدون محاکمه در آن دژ زندانی شد. او میپنداشت پس از مدتی آزاد خواهد شد. اما فرانسویها توجهی به وضعیت او نمی کردند. توسان حتی نمی توانست با خانوادهاش دیدار کند.

سرانجام، توسان در 7 آوریل 1803 در فرانسه درگذشت.
اما ماجرا اینجا پایان نمی یابد. فرانسویها تصمیم گرفته بودند برده داری را در مستعمرات فرانسه احیا کنند. این موضوع در تضاد با شعارهای انقلاب فرانسه بود. سرکوب قیام کنندگان در مناطق دیگر نیز به ترس مردم هائیتی افزوده بود.
فرماندهان توسان (از جمله کریستوف و دسالین) نخست با فرانسویها همکاری میکردند؛ اما وقتی متوجه شدند که موضوع تنها بازگرداندن نظم نیست، علیه فرانسه قیام کردند و سرانجام هائیتی در سال 1804 مستقل شد.

نکتۀ تأسفآور، این است که بردهداری و استعمار در ظاهر به پایان رسیدهاند؛ اما در واقع استعمار به شکلهای دیگری ادامه یافته است.