معرفی کتاب «تبارشناسی اخلاق» و نقطهنظرات نیچه دربارۀ اخلاق

عصارۀ کتابهای نیچه در همین کتاب نهفته شده و از معدود کتابهای اوست که توانسته روی پای خود بایستد. آرای او در این کتاب بسیار نزدیک به «شوپنهاور» است؛ چراکه اصل آزادی انسان را قبول دارد، اما با این تفاوت که نگاهِ گذشتن از تمایلات بهبهانۀ اخلاق و ترحم را مورد مذمت خود قرار دادهاست. نیچه با «افلاطون»، «کانت»، «هگل» و اکثر فلاسفه مشکل دارد؛ با فرد فوقالعادهای روبهرو هستیم که استقلال فکری دارد. نیچه در افکارش دارای خلوصنیت است و با آزاداندیشی مطلق نسبتبه همۀ تعلقات اظهارنظر میکند؛ از این رو، نزدیکشدن به افکار او میتواند امری ارزشمند تلقی شود. یکی از درگیریهای همیشگی او، خدای مسیحیت است که همواره به نقد آن میپردازد و خواننده را به بازاندیشی دعوت میکند.
سؤال اصلی کتاب: ما کیستیم؟
سه سؤال مهم در فلسفۀ اخلاق وجود دارد که فلاسفه در پی پاسخدادن به آنها هستند:
1. منشأ اخلاق چیست؟
2. در چه شرایطی میتوانیم کار خیری انجام دهیم و یا تحت چه شرایطی میتوان قضاوت درست اخلاقی انجام داد؟
3. آیا این خیر و تبعیت از اخلاق و قوانین میتواند در نهایت موجب سعادت شود؟
چارچوب فکری نیچه
سخت است نیچه را در چارچوب فکری مشخصی جایداد یا ساختاری جدا از تفکر مستقل او برایش تعریف کرد؛ چراکه بخش عمدۀ فلسفۀ وی نفیکننده است. شاید بتوان نام «Anti-UnEgoism» را برای ساختار فلسفۀ اخلاقی وی انتخاب کرد. این اسم به این دلیل مناسب بهنظر میرسد که نفیکنندۀ توجه منحصر به تمایلات نفسانی و ریاضتدادن نفس است و نیچه نیز چیزی خارج از این دو چارچوب را تعریف میکند و از افراط و تفریط فاصله میگیرد. این اسم تناقضی دربرندارد. خیلی کم میتوان عقاید او را به «کانت» نزدیک کرد، اما او به کلمۀ «خوبی» در معنای دیگری معتقد است؛ واژهای که او برای معرفی اخلاق انتخاب میکند و هرچه غیر از آن را غیراخلاقی مینامد، «Noble» است که در فارسی به کلماتی مانند پاک، نجیب و نو ترجمه شدهاست. «تئولوژی» (Theology) از جمله بحثهایی است که بهوفور در نظرات نیچه دیده میشود. ریشۀ فلسفۀ اخلاقی او، اصلی به نام «ارادۀ آزاد» است که در ادامه به توضیح آن میپردازیم.
بخشهای کتاب
این کتاب دارای سه جستار است:
جستار نخست به مسئلۀ «خیر و شر» و «خوب و بد» پرداختهاست. جستار دوم در باب «گناه» و «بدوجدانی» سخن گفته و جستار سوم، در پی پاسخ به پرسش «معنای آرمان زهد چیست؟» است.
اما اگر بخواهیم کتاب را بخشبندی کنیم، میشود در سه مقاله این کار را انجام داد که در آنها به نقد و بررسی سه مسئله پرداختهاست:
1. اصالت نفع یا یوتیلیتاریانیسم
2. اخلاق مسیحی
3. آرمانگرایی یا ایدئالیسم اخلاقی
نیچه بعد از نقد هرسه مورد ذکرشده، به توضیح مکتب فلسفۀ اخلاقی خود میپردازد.
کلید تفکر فلسفۀ اخلاق نیچه
در اخلاقی که نیچه ارائه میدهد، آن چیزی غیراخلاقی است که باعث تحقیر خود یا در معنای عام آن، انسان شود. یعنی اگر منزلت انسان به هر نحوی کوچک شمرده شود، این اخلاق تحقیرکننده و بهعبارتی، غیراخلاقی است. این روش استدلال، روشی سودمند است که اکثر مکاتب اخلاقی را مورد نقد قرار میدهد.
نقد اصالت نفع یا یوتیلیتاریانیسم
· یوتیلیتاریانیسم انگلیسی چیست؟
در واقع بهصورت خلاصه میتوان اینگونه بیان کرد که اخلاق یوتیلیتاریانیسم، آنچیزی را اخلاقی میداند که خیر جمعی داشتهباشد. مقصود از کلمۀ خیر نیز در این مکتب اخلاقی، بهمعنای کاهش درد و افزایش شادی برای همگان است. در این شیوه، عمل را مستقل از فرد بررسی میکنند و باید در جمع بهینه شود.
· نقد نیچه بر این مکتب اخلاقی
همانگونه که بالاتر اشاره شد، متر و معیار نیچه در مواجهه با اکثر مکاتب اخلاقی، نهیکردن تحقیر خود و بلکه دقیقتر، نهی آن چیزی است که ارادۀ آزاد را مقید میکند. در این مکتب اخلاقی، فداکاری و ایثار بسیار پررنگ است و شاید جزء ارکان اصلی آن بهشمار بیاید. این یعنی فداشدن گروهی خاص برای همه و ندیدن خود که قابلپذیرش او نیست. نیچه مخالف جدی یوتیلیتاریانیسم انگلیسی است و این مکتب اخلاقی را با ادبیات تند خود، «خوکهای چاق»، برای نشاندادن غایت رفاهزدگی آنان نقد میکند. اگر نگاه بردهوار بر جامعه حاکم باشد، یک ستیز همیشگی بین طبقۀ قوی و ضعیف به راه میافتد؛ چون طبقۀ ضعیف، هر آنچه را که قدرتمندان «خوب» میپنداشتند، مثل تصاحب زمین و خوشی و شادی، «شر» و هر آنچه را که آنان «بد» میدانستند، «خیر» تلقی میکردند؛ مثل انتقام و دلسوزی برای همنوع. منشأ هر عملی برای این گروه، مقابله با آرمانهای قدرتمندان است. سازندۀ ارزش در یوتیلیتاریانیسم، صاحبرفاه و قانونگذار بردههاست که اختلاف طبقاتی، توسط این نوع اخلاق حمایت میشود.

نقد اخلاق دگرگرایی
· دگرگرایی چیست؟
اگر بخواهیم تعریف سادهای برای این مکتب بهکار ببریم، خیرخواهی برای دیگران بدون مزد است.
· مشکل نیچه با این مکتب اخلاقی
از نظر نیچه، منشأ تمامی رفتارهای دگرگرایانه، خودخواهی است. مثالی که ذکر میشود، بدینگونه است: کمککردن به همسایه؛ میدانید چرا به دیگران کمک میکنیم؟ به این خاطر که میخواهید بهنحوی در مسابقه با همسایۀ خود پیروز میدان باشید و در محاسبهگری، ترازوی شما سنگینی بیشتری کند. آن کسیکه این عمل را انجام میدهد، نه یک عمل دگرگرایانه، که عملی خودخواهانه در راستای ارضای میل به قدرت انجام دادهاست. نیچه اینگونه رفتار را نفی میکند و اخلاقی نمیداند. اما سؤالی که پیش میآید این است: آیا عمل دگرگرایانه نداریم؟ شاید بتوان گفت که قدرت، منشأ و انگیزۀ رفتارهای برخی از افراد باشد که در ظاهر، عملی دگرگرایانه انجام میدهند، ولی تکلیف کسانی همانند «مادر ترزا» که دنبال قدرت و آن عمل محاسبهگرانه نیستند، چیست؟ در برابر این سؤال، جواب نیچه این است که تمامی اعمال این افراد نیز برآمده از خودخواهی است؛ حتی عملی که منشأ آن ازخودگذشتی باشد، در پی یک لذت و شادی است و این شادی جایی است که عمل دگرگرایانه را خراب میکند. در واقع، این کار را میتوان خودفروشی برای رسیدن به شادی، حس خوب و قدرت دانست؛ گویی با این کار، در حال تبدیلشدن به خدا هستید یا میخواهید جای او بنشینید. اما این عمل انتقال از خود، از چیزیکه باید باشیم، برای قدرت یا شادی یا هر مسئلۀ دیگری، نوعی تحقیر خود محسوب میشود. در اخلاقی که نیچه ارائه میدهد، هرجا که منشأ عملی، عشق به خود یا تحقیر نفس باشد، نفی شده و علامت آن است که باید این عمل کنار گذاشته شود. نباید این کجفهمی صورت بگیرد که نیچه با تمایلات بدوی انسان مشکل دارد؛ خیر، بلکه اتفاقاً نفیکنندۀ کسانی است که این کار را انجام میدهند و انسان را کاملاً از تمایلاتش جدا میکنند. در حقیقت منظور نیچه این است که منشأ رفتار، نباید تمایلات، بلکه ارادۀ آزاد انسان باشد تا نتیجۀ آن، تمامی ابعاد زندگی، اعم از تمایلاتش را دربرگیرد.
«خوب و بد»، «خیر و شر»
یکی از اهداف کتاب تبارشناسی اخلاقی، همانطور که از اسمش پیداست، رجوع به تاریخ و واکاوی معنی لغات «خوب و بد» و «خیر و شر» است. تعریفی هم که نیچه در ادامۀ کتاب از خیر ارائه میدهد، یک مفهوم عالی و نو است.
· خوب و خیر چیست؟
اگر بخواهیم «خیر» را بهصورت ساده بررسی کنیم، بهمعنی یک امر با ارزش است؛ مثل یک تابلوی باارزش و یک حکومت خوب که باعث رشد آدمها میشود. در واقع، یک مفهوم انتزاعی و غیرمادی شرافتمندانه است. نیچه آزادی، استقلال، زیبایی و ارادۀ آزاد را خیر و تبعیت از اینها را خوب میداند.
· بد چیست؟
«بدِ» اخلاقی نیچه کاملاً مطابق با مفهوم «شر» است و با اخلاق مسیحی تفاوت دارد. مسیحیت، شر را هر آنچه میداند که مطابق کتاب مقدس نیست. اما نیچه بد را طبق اخلاق شرافتمندانهای که تعریف میکند، عملی میداند که سرمنشأ آن تنفر باشد. از نظر او، هر تنفری نشانۀ نقص آدم است و حسادت و تنفر، به نقص و تحقیرشدگی آدمی برمیگردد. اگر یک مکتب اخلاقی اینها را خوب بداند، نیچه با آن مخالفت میکند؛ بهعنوان مثال، اخلاقی که روابط اجتماعی آدمها در آن براساس تنفر چیده شده و برای مقابلهکردن و تحقیرکردن دیگران است.
· نفی دو تفکر
نیچه تفکری را که خدا در آن سرمنشأ خوب و شر باشد و همچنین نگاه نیهیلیسم را نفی میکند. در نفی تفکر اول، اینچنین معتقد است که سرچشمۀ آن حقارت، انسان است و در نفی دیدگاه دوم میگوید که آدمی با این دیدگاه، ایمان به تواناییهای خود را از دست میدهد و ترس از خود را بهوجود میآورد؛ که نیچه با آن مشکل دارد.

زرتشت و نیچه
او در چندین جای این کتاب و کتاب دیگرش، «چنین گفت زرتشت»، ارادت خود را به آریاییها نشان میدهد و معتقد به این است که زرتشت خدایی را معرفی میکند که انسان ها را با ارادۀ آزاد رشد میدهد و شیوهای را بیان میکند که خوبان و بزرگان در صدر هستند و مسیرشان دنبال میشود.
نقد اخلاق مسیحی
نیچه پیش از ایرادگرفتن به اخلاق مسیحی، به تفکر یهودیها در مورد دین و خدای معرفیشدۀ آنها نقدهایی جدی وارد میکند و زندگی کشیشوار را نیز نتیجه و برآمده از یهودیت میداند. سپس، بهصورت جداگانه به نقد اخلاق مسیحیت میپردازد. او اخلاق بردهگونۀ مسیحی را نتیجۀ تغییر ارزشهای یهودیت میداند و معتقد است خدایی که مسیحیت ارائه میدهد، انسان را به بردگی میکشد و اخلاق بردهگونه را ترویج میکند. پس، این یعنی تحقیر «خود» و مقیّدساختن ارادۀ آزادمنشانه که نیچه چنین عقیدههایی را در کتابش نفی میکند.
· آیا نیچه تفکرات نازی داشت؟
در همین ابتدا که اشارهای به ارادت او به آریاییها و انتقاد او نسبتبه یهودیت شد و با توجه به تعریف «ابرانسان»، برخی با استدلالهایی سطحی، او را نازی خواندند. درصورتیکه نیچه افرادی را که در زمان خودش ضدیهودی بودند، رد میکند. در حقیقت، نسبتدادن ساختار یا مکتبی به نیچه سادهاندیشی است؛ مثلاً اگر بگوییم نیچه نیهیلیست، نازیست یا ... بود، غلط است و این نشان از درکنکردن عمق تفکر او دارد.
یهودیت، و مسیحیت در نتیجۀ آن، ارزشگذاریهایی همچون «ضعیفان فقط موردرحمت خدا هستند» دارند که تحقیرکنندۀ خودِ حقیقی انسان است و دربندکنندۀ آزادمنشی. یکی از موضوعاتی که نیچه روی آن حساس بود و وی را خشمگین میساخت، ارزشگذاشتن برای ضعف است.
· ریشۀ این اخلاق
یهودیها در ابتدا جامعۀ ضعیفشدهای بودند؛ بردگانی که به تعبیر فروید، اسطورۀ موسی آنها را نجات داد و حتی پس از مهاجرتکردن نیز همواره طبقۀ دوم جامعه بودند. به همین دلیل، از اخلاق ضعیفان، بردهها و تحقیرشدهها حمایت میکنند. در صورت تسلط این اخلاق بر جامعه، روابط انسانی خراب میشود و چرخۀ برده و ارباب همواره پابرجا خواهدبود.
· اخلاق حقارت آمیز
اخلاقی است که در آن، «خیر»، برآمده از رفتار تحقیرکننده است که نیچه از ابتدا با آن مشکل دارد. در اخلاق یوتیلیتاریانیسم و اخلاق مسیحی و یهودی، خودشیفتگی، قدرت، پول و هرکس که اینگونه فکر میکند، خوب و ارزشمند است. آنان برای بهقدرترسیدن، از اخلاق حقارتآمیز حمایت میکنند. سیستم «ارباب و رعیت»، «کشیش و مردم»، «روحانی و یهودیت» و «سرمایهدار و رعیت» در این اخلاقها حفظ میشود. شعارهای برابریخواهی میدهند، اما فریبی بیش نیست و در پی ادامهدادن حکومت اربابرعیتی هستند و برای اینکار، از کلمۀ خدا و عدالت هم دریغ نمیکنند. در یک جامعۀ پوپولیستی نیز همین شعارها برای حفظ عدالت سر داده میشود، اما در باطن اخلاق بردهها را توسعه میدهد.
· انسان غرق در گناه، گناه اولیه
یکی از نقدهای جدی نیچه بر مسیحیت، پیرامون این مفهوم است. منظور از این آموزه که از اعتقادات مسیحیت است، این است که ما بهخاطر خطایی که از نخستین انسانها، یعنى حضرت آدم و حوا سر زد و باعث راندهشدن آنها از بهشت شد، دور از خدا متولد مىشویم و بهعلت رنج و مرگ عیسى مسیح (ع) مىتوانیم دوباره با او آشتى کنیم؛ چراکه این گناه به همۀ فرزندان حضرت آدم نیز سرایت و درون ذات انسان هم رسوخ کرد و تنها راه پاکشدن از آن، فداشدن مسیح از راه مصلوبشدن بود. این تفکر بیشتر از طریق «پولوس» وارد اعتقادات مسیحیت شد؛ او که یهودیزادهاى اشرافى و از مخالفان سرسخت مسیحیت بود، به ادعاى خودش در اثر مکاشفهاى که در آن حضرت مسیح را دیدهبود، به مسیحیت ایمان آورد. پولوس معتقد بود که با گناه آدم، انسانها همه گناهکار شدند و بدینترتیب گناه و مرگ به جهان آمد. این گناه با زادِولد بین انسانها اشاعه یافت و این جسم انسان است که عامل کسب و انتقال گناه به شمار میرود. عامل ورود گناه به جهان، آدم است، اما گناه او گناهی شخصى نیست؛ لذا نزد او باقى نمىماند و به همه سرایت مىکند؛ چراکه او با این گناه، جوهر انسان را فاسد کرد و بنابراین، انسان تحتسلطۀ گناه درآمد و بهسبب سرپیچى، آدم گناهکار شد و بهدلیل تبعیت از آدم ثانى (عیسى مسیح) از گناه پاک مىشود و جلال خدا را درک مىکند. به نظر پولوس، اگر مسیح به صلیب کشیده نمىشد، جهان تحتسلطۀ گناه باقى مىماند و انسان هرگز راهى به نجات نداشت؛ لذا براى نجات انسان باید تنها پسر خدا قربانى میشد. چون همۀ مردم در اثرات وضعىِ گناه آدم شریک هستند، پس یک نماینده از سوى بشریت مىتواند کفارۀ این گناه باشد؛ یعنی مسیح باعث میشود گناه اولیهای که برای همه به ارث رسیدهاست، پاک شده و او جای همگان مجازات شود. نیچه معتقد است اخلاقی که برآمده از این اندیشه باشد، ضد اخلاق آزادمنشانه و در تأیید اخلاق حقارتآمیز است.
فرد آزاداندیش و بزرگ کیست؟
از نظر او، کسی که نهتنها به خودش و اطرافیانش عشق میورزد و کمک میکند، بلکه با دشمنانش هم یک مدارای تقریباً صددرصدی را داراست، فردی آزاداندیش و بزرگ است؛ فردی که ارادۀ آزاد را اعمال میکند و دیگران را رشد میدهد، همان ابرانسان نیچه است.
ارادۀ آزاد چیست؟
در این مقاله بهوفور کلمۀ ارادۀ آزاد را بهکار بردیم و حال در پایان میخواهیم به تعریف آن بپردازیم. در واقع، ارادهای آزاد است که منشأ آن هیچ احساسی نباشد. ارادۀ آزاد در حقیقت، ارادهای مستقل از تمایلات است؛ اما این کژفهمی نباید صورت بگیرد که ارادۀ آزاد، تمامی تمایلات را سرکوب میکند، بلکه میگوید که این تمایلات، نباید سرمنشأ قرار بگیرند. مثال ارادۀ آزاد میتواند فردی باشد که در یک سیستم، وظیفهاش را مستقل از تمام خواستها و تمایلات انجام میدهد. ارادۀ آزاد باید تمایلات را در نتیجهاش دربرگیرد و معطوف به این باشد که این تمایلات را برآورده سازد. اینجا جایی است که نیچه راهش را از کانت در تعریف ارادۀ آزاد جدا میکند. هدف ارادۀ آزاد نیچه، رشد تمامی ابعاد انسان است.
ما را در تلگرام دنبال کنید!