یک طرح بحث کوتاه
پس از رشد سریع صنایع و ارتباطات حاصل از آن، دیگر نمیتوان جامعه را به شیوۀ سایق اداره کرد. اگر در سالهای دور، مردم یک شهر تنها از طریق سفر کردن میتوانستند اطلاعاتی دربارۀ سایر مناطق جهان به دست آورند، حال و با گسترش ارتباطات، بدون نیاز به صرف این وقت و هزینه میتوانند اطّلاعات و اخبار جامعی از گوشه و کنار جهان به دست بیاورند. تا این جای ماجرا آدمی متصوّر میشود که چه اتّفاق مثبت و مبارکی افتادهاست؛ واقعیت امّا چیز دیگری است. با جلو رفتن هرچه بیشتر، همان امری که در ابتدا مترقّی بوده، بهسرعت تغییر چهره میدهد و به چیزی دقیقاً متضاد با ریشههایش تبدیل میشود.

رسانه از چه چیزی حرف میزند؟
بعد از انقلابهای قرن 18 و 19 میلادی، که البته ریشه در تاریخ پیش از خود داشتند، جامعه دو اردوگاه جدید را در برابر خود میدید؛ دو سمتی که یکی بار اصلی تولید ارزش در جامعه را بر دوش میکشید و دیگری، به واسطۀ در اختیار داشتن منابع و امکانات، حاکمیت جامعه را در دست داشت. در این میان امّا، طبقاتی نیز حضور داشتند که نه جزء سمت اوّل یا همان «طبقۀ کارگر» بودند و نه جزء سمت دوم یا همان «طبقه سرمایهدار». با هرچه جلو رفتن و شکلگیری بحرانها و بزنگاههای گوناگون، این طبقات بلاتکلیف مجبور میشدند تا یا در صف کارگران برعلیه نظم حاکم مبارزه کنند و یا در صف سرمایهداران در تثبیت نظم موجود بکوشند؛ چرا که این دو طبقه بودند که افق سیاسی برای اداره جامعه داشتند. سرمایهداران بنیان جامعۀ کنونی را برپایهی مالکیت خصوصی و تصاحب ارزش تولید شده توسط طبقه کارگر بنا نهادهاند و طبقه کارگر نیز افق خود را برپایه براندازی این مناسبات و ادارۀ جامعه توسط خودِ نیروهای تولیدی بنا نهاده است. حال در این شرایط است که هر امر دیگری باید در حین به بیان درآمدنش، تکلیف خود را با این ماجرا روشن کند. رسانهها نیز به عنوان یکی از ارگانهایی که نقش اساسی خود را در حفظ و باز تولید نظم موجود ایفا میکنند، در این بستر باید معنا شوند. کمتر روزی را سراغ داریم که به نحوی با اخبار منتشر شده در رسانهها سروکار نداشته باشیم. دلیل اصلی اهمیت این اخبار، شکل دادن به آگاهی افراد جامعه است. فردی را در نظر بگیرید که مجبور است برای ادامهی حیاتِ خود، روزانه حداقل 8 ساعت کار کند. بعد از آن که بخش زیادی از انرژی خود را برای صاحبان سرمایه صرف کرد، ناچار است تا وقتی را هم صرف کند تا وسایل معاشش را تهیه کند. با کسر کردن حداقل زمانهایی که نیاز دارد تا انرژیاش را باز یابد که فردا دوباره به سرکار برگردد، خواهیم دید که زمان چندانی برایش باقی نمیماند. حال اگر گمان کردید که در این زمان اندک، میتواند زمانش را صرف کارهای مورد علاقه یا کسب اطّلاعات کند، باید بگویم که سخت در اشتباهید. اربابان سرمایه برای همین زمان اندک هم دندان تیز کردهاند. اگر در سن کودکی و نوجوانی به سرمیبرید، برایتان انواع برنامههای رنگارنگ را تدارک دیدهاند و اگر هم بزرگسال باشید و بخواهید برنامهی دیگری ببینید، از تهیه و تولید آن دریغ نمیکنند؛ میخواهد آن برنامه ورزشی باشد یا هرچیز دیگر. به هر حال ویترین این مغازه آن قدر از کالاهای گوناگون پر شده که شما را راضی کند. حالا شخصی را در نظر بگیرید که بخواهد بفهمد در جهان پیرامونش چه میگذرد؟ او کارش به کدام قسمت این ویترین زیبا میافتد؟ اینجاست که «بنگاههای خبری»، خرامانخرامان از راه میرسند و رخ مینمایانند. از هر دسته و هر جنسی هم که بخواهید میتوانید در میان آنها چیزی پیدا کنید. آنهایی که به ظاهر منتقد عملکرد دستگاههای مستقیم در کشورها هستند و یا آنهایی که تمام تلاشهایشان در جهت تثبیت آنهاست. هر دوی آنها ولی در یک چیز مشترکاند و آن هم این که هیچ افقی در جهان امروز ما به غیر از همین دولتها و شیوههای کنونی ادارهی جوامع وجود ندارد. در سیطرۀ این رسانهها، شما «حق انتخاب» دارید. میتوانید طرفدار این یا آن سیاستمدار و جناح سیاسی باشید و فقط می توانید یکی را برگزینید. «راه دیگری» موجود و اساساً ممکن نیست. یا میتوانید وضعیت موجود را «دلسوزانه» نقد کنید و یا باید سرتان را در لاک خودتان فرو ببرید؛ امّا مبادا که دست به کار دیگری غیر از استفاده از این خوراک تهیه شده بزنید. هر خبری هم که بخواهد بخشی از واقعیت را از نگاه دیگری روایت کند، محکوم به سانسور شدن است؛ فرقی هم ندارد خبرگزاریهای «اینور آبی» باشد یا خارجنشینان دلسوز «وطن گمشده». اگر حرفی که از دهانتان خارج میشود، باب میل و رفع کنندهی منافعشان باشد، به هر طریقی که شده پوشش داده میشوید و اگر هم کمی از مسیر تعیین شده خارج شوید، جایتان در کنج خانهتان است.

واقعیت را وارونه میخواهید؟ به سراغ ما بیایید!
نیازی نیست برای بررسی عملکرد رسانهها (چه داخلی و چه خارجی) زیاد به خودمان زحمت بدهیم. اتّفاقات همین چند سال اخیر و نوع پوشش خبری رسانهها، خود گواه نقش آنها در سیستم ادارۀ جامعه است؛ به عنوان مثال بد نیست حادثۀ پلاسکو را جلوی چشممان بیاوریم. بعد از به وقوع پیوستن این حادثۀ دلخراش، به وضوح میشد دو دسته را در میان خبرگزاریها مشاهده کرد؛ اوّلین دسته، آنهایی بودند که اوضاع را نه چندان اسفناک توصیف میکردند و سعی میکردند کارهای انجام شده را بازتاب دهند و دومین دسته، آنهایی بودند که تمام حادثه و اتّفاقات بعدش را به گردن مسئولین وقت شهرداری میانداختند و سعی میکردند نتایج «مدیریت ناکارآمد شهر» را مانند یک بمب در مقابل شهروندان منفجر کنند؛ امّا چه آنهایی که در دستۀ اول بودند و بعدها سر از لیست شورای شهر در آوردند و چه آنهایی که با علم کردن این قبیل اتّفاقات و مانورهای رسانهای، توانستند مدیریت کلانشهری چون تهران را برعهده بگیرند، تمام واقعیت را نمیگفتند. کدام یک از این رسانهها به وضعیت کارگران بیکارشدۀ پلاسکو پرداخت؟ کدام از آنها از پرداخت نشدن حداقل مطالبات معیشتیِ کارگران کارگاههای تولیدی آنجا سخنی به میان آورد و نقد آن را تا سرحد پیدا کردن پاسخ ادامه داد؟ پاسخ این اتّفاقات و عدم توانایی دولت در مدیریت پیامدهای آن، تنها یک چیز بوده و هست؛ منطق سرمایه. همان منطقی که از فشار آوردن به کارفرمایان برای پرداخت و تامین مطالبات کارگزاران سر باز میزند مبادا که حاشیۀ سود آنها به خطر بیفتد. همۀ این رسانهها متّفقالقول بودند که حضور مردم در اطراف منطقه، مانع از انجام عملیات امدادرسانی شدهاست؛ امّا کدامشان به این موضوع پرداخت که سرعت و امکانات این امدادرسانی چه وضعیتی داشتهاست؟ کدام یک از آنها به این موضوع پرداخت که اساساً در سالهای اخیر و بعد از گذراندن دورههای مختلف برونسپاریها و کوچکسازیها، دولت چه تواناییهایی در ارائه خدمات عمومی دارد؟ با قاطعیت میتوان گفت «هیچ کدام». اگر هم تکوتوک رسانهای در این میان اشارهای هم به این موضوع کرده بود، یقین بدانید که آن را به گردن این مسئول و یا گردن آن مسئول انداخته است و سیستم را از داشتن هرگونه عیب و نقصی مبری کردهاست. بیایید با هم یک مثال دیگر را بررسی کنیم؛ در روزهایی که اعتراضات کارگری در شهرهای مختلف رو به افزایش بود، باز هم رد پای دستههای مختلف رسانهها در آنجا دیده میشد. جایی که هر کدام سعی میکردند تا روایت خود را به کرسی بنشانند. مقصد همهی آنها امّا یک چیز بود، تطهیر ساحت مقدس سرمایه. چه آنها که مشکل را «ناکارآمدی سیستم مدیریتی» میدانستند، چه آنهایی که یک سرمایهداری غربیِ به ظاهر انساندوست را هدف خود میدانستند و چه آنها که تحریم را سرمنشاء میدانستند، همه و همه سعی در پوشاندن واقعیت جهانِ پیرامونمان دارند. همۀ این رسانهها تمام تلاش خود را به کار میبندند تا در حدّ توان خودشان، آنهایی را که حقّ ادارۀ جامعه و برآوردن حداقل نیازهای معیشتی ازشان سلب شده، آرام و مطیع نگه دارند. یک بار به امید ادغام در بازار جهانی و بهبود یافتن اوضاع، و بار دیگر با توهّم بهتر شدن معیشت، با گرفتن بازارهای همسایگان. رسانه، آموزش عمومی و عالی، ارگانهای فرهنگی و... همگی یک و فقط یک نقش دارند؛ تثبیت و درونی کردن همان ارزشهایی که سیستم موجود آنها را پرورانده است. اگر در سیستم اقتصادی، نیاز ضروری داریم به آنهایی که استثمار شوند و اقلیتی که از تولیدات آنها برج و بارویی برای خود بسازند، عیناً در سیستم آموزشی با در نظر گرفتن سلسله مراتب و ترویج گفتمان نخبهپروری همان ارزش را درونی میکنیم. ارگانهای فرهنگی هم مداوماً با تهیۀ خوراک، سعی در تثبیت بذر کاشته شده در سیستم آموزشیاند. سرآخرهم بمباران خبرگزاریها در همۀ زمینهها آغاز میشود.

جمع بندی
«رسانۀ مستقل» و امثال این عبارتهای به ظاهر زیبا، خیالی بیش نیستند. هر رسانه و اساساً هر آدمی با اعمالش، کفۀ ترازو را به سمت یکی از طرفین درگیر در ساختار تولید جامعه سنگین میکند. ابررسانهها که تکلیفشان پیشاپیش مشخص است و نقش و عملکرد آنها از روز روشنتر است. بار اصلی و وزنۀ اصلی نیز در جریانهای رسانهای، بر دوش همین ابرانحصارات خبری است و تکوتوک رسانۀ مستقلی هم اگر پیدا شود، چارهای ندارد تا کمکم صدایش را کم کند و یا به عنوان زیرمجموعهای از همانها کار کند. «آسانژ» نمونهای از همین مثال است و وضع امروزش هم عیان کنندۀ ادّعاهای واهی غرب در مورد دموکراسی. نمیتوان از رسانههایی که نمیخواهند در جریان اصلی حل شوند، انتظار معجزه هم داشت. نقش آنها همچون عضوی است که اگر نباشد، آدمی همواره باید با نقصان آن دستوپنجه نرم کند و در صورت حضور موثرش، میتواند عملکرد آدم را بسیار بهبود ببخشد. البته پیشفرض کارآیی آن عضو، آن است که قبل از آدمی وجود داشته باشد تا عملکردش بهتر شود.
ما را در تلگرام دنبال کنید!