بخشی از بورژوازی مشتاق است که نارضایتیهای اجتماعی را چارهجویی نماید تا هستی جامعۀ بورژوایی استمرار داشته باشد. این بخش از بورژوازی شامل اقتصاددانها، نیکوکارها، بانیان جمعیتهای خیریهو... میباشند.
فیلم «خورشید»، آخرین ساختۀ آقای «مجید مجیدی»، توانست جایزۀ بهترین فیلم سیوهشتمین جشنوارۀ فجر را به خود اختصاص دهد. فیلمی در خصوص معضلات کودکان کار در ایران و با تأکیدی ویژه بر کودکان افغان که بازیگران این فیلم نیز بهواقع کودکانی افغان هستند که در ایران به کار مشغول اند. در حاشیۀ مراسم اهدای جوایز در برج میلاد، واقعهای رخ داد که توجه بسیاری را جلب کرد؛ تصاویر آن در فضای مجازی به اشتراک گذاشته و نَقل محافل شد. بازیگران خردسال این فیلم، بر صحنۀ اهدای جوایز حاضر شدند و در فضایی آکنده از احساسات و عواطف، در میان اشکها و لبخندها و تشویق ایستادۀ حضار، ضمن نثار سپاس و قدردانی به آقای مجیدی و دیگر عوامل دستاندرکار، از آرزوهایشان در باب صلح و سعادت بشری گفتند.

ظاهراً تبدیل شدن جشنوارۀ فجر به تریبونی برای شنیده شدنصدای کودکان جنگزدۀ افغان، به محلی برای دستگیریِ هرچند کوچکی از مصیبتزدگان را باید به فال نیک گرفت. به نظر میرسد این اقدام نیکوکارانه، دستکم ادای دینی به جنگزدگان است و دستبالا، الگو و رهیافتی برای نجات جنگزدگان و محرومان جامعه در آن وجود دارد. لااقل بهنظر میرسد با رویدادی متفاوت در سینمای ایران مواجهایم. اجازه دهید اندکی در این تصویر زیبا و نیکوکارانه تردید کنیم.
بگذارید با تکراری بودن این داستان شروع کنیم. شاید ماجرای فیلم «میلیونر زاغهنشین» (Slumdog Millionaire) برای شروع خوب باشد. فیلم زندگی جوانی را روایت میکند که در حومههای فقرزدۀ بمبئی هند بزرگ شده و اینک دست تصادف (شرکت در یک مسابقۀ تلویزیونی)، وی را در آستانۀ میلیونر شدن قرار دادهاست. بازیگران فیلم نیز در اصل کودکانی هستند از حومۀ بمبئی، که دست تصادف (انتخاب شدن برای بازی در یک فیلم)،مسیر زندگیشان را تغییر داده و ایشان را از درههای فقر در بمبئی به قلههای افتخار در هالیوود کشانده است. آن کودکان نیز بر فرش قرمز اسکار ایستادند و از آرزوهاشان در باب برچیده شدن حومههای فقرزده در هند گفتند. از این قبیل روایتها در عرصۀ هنر بسیار میتوان یافت. مشهورترینشان شاید همان رمان «شاهزاده و گدا»ی «مارک تواین» (Mark Twain) باشد. مضمون نهایی این قبیل آثار چیزی نیست جز غلبۀ تنی چند از محرومان و مصیبتزدگان جامعه بر محدودیتها. کسانی که به تلاش شخصی خود و البته با دستگیری و حمایت فردی نیکوکار نجات یافتهاند، بر قلههای رفیع موفقیت و افتخار ایستادهاند، به جمع بزرگان راه یافتهاند و همقطاران پیشین را به طی کردن همین مسیر فرامیخوانند. ایشان اینک الگو و تمثالی هستند برای دیگر محرومان و داستان موفقیتشان، باورپذیرتر از همیشه است.
کل ماجرا آشنا نیست؟ «بیل گیتس» (Bill Gates)ها و «وارن بافت» (Warren Buffett)ها را به یاد بیاوریم که چند کودک آفریقایی را در آغوش میگیرند و با اهدای چند میلیون دلار از سرمایههای چند ده میلیاردیشان، میکوشند تا ایشان را از دوزخ جنگ و قحطی نجات دهند. آیا میان تصویر در آغوش کشیدن کودک آفریقایی، تصویر برنامههایی چون «استعدادیابی آمریکاییها» و نسخۀ ایرانیاش «عصر جدید»، که در آن استعدادهای گمنام و البته محروم، با کمک مجریان معروف به تالار مشاهیر راه مییابند، با صحنۀ اهدای جوایز جشنوارۀ فجر هیچ تشابهی وجود ندارد؟ بیشک هست! حلقۀ واصل تمام اینها نیز یک چیز است: خیریه. نیکوکارانی که دغدغۀ دردمندان دارند و سرمایه، استعداد و موقعیت اجتماعی خود را وقف نجات محرومان میکنند. یکی مؤسسۀ نیکوکاری در آفریقا تأسیس میکند، دیگری کمک میکند تا استعدادی گمشده به جامعه معرّفی شود و آن یکدر فیلم خود تنی چند از محرومان را به کار میگیرد تا مگر راه نجاتی بگشاید از برای ایشان. ظاهراً نیّت نیکو و زیبایی است؛امّا غالباً نتایج اعمال ما را نیّتمان تعیین نمیکند. علیرغم اعمال نیکوکارانۀ کلان سرمایهداران جهان، فقر، جنگ و قحطی در آفریقا بیداد میکند، حومههای شهری در هند همچنان محلّ زندگی فلاکتبار صدها میلیون انسان است که به کوچکترین امکاناتی دسترسی ندارند؛ پس نسبت این اعمال نیکوکارانه با جهانی که در آن زندگی میکنیم چیست؟
خیریه؛ شاهراه نجات یا سنگلاخ فریب؟
خیریه فلسفۀ روشنی دارد. ایجاد مقدمات برچیدن یا کاستن از ابعاد فقر و مصیبت در جامعه، به میانجی کمک پیروزمندان و «موفقها»، نخبگان و اغنیای جامعه به شکستخوردگان. نیکوکاران در اینجا در مقام ناجیانی معرّفی میشوند که با اراده و عزمی پولادین، راه غلبه بر مشکلات و موانع را یافتهاند، به جمع نخبگان راه یافتهاند و به شکرانۀ این پیروزی، مشفقانه به یاری آنهایی میآیند که از یافتن راهی برای غلبه بر مشکلات زندگیشان عاجز ماندهاند. در این تصویر شکست و پیروزی، «فقیر بودن» و «ثروتمند بودن»، تماماً به ارادۀ شخصی افراد مربوط است. وجود فقر، فلاکت، جنگ، قحطی و... بهعنوان یک واقعیت اجتماعی تلخ امّا بدیهی، ابدی و ناگزیر پذیرفته شده و مسئله اینک تنها چگونگی کاستن از تبعات آن است.
حقیقت امّا چیز دیگری است. وقتی که در جهان دو میلیارد نفر زیر خط فقر مطلق زندگی میکنند، صدها میلیون نفر حتّی به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند، جنگ، مافیا و قاچاق انسان، بر حیات میلیونها نفر سایه افکنده، در جهانی که تنها بودجههای نظامی دولتهایاش برای ریشهکن کردن فقر در جهان کفایت میکند، در جهانی که ثروت 8 سرمایهدار به اندازۀ ثروت نیمی از جمعیت جهان است، سخن گفتن از تلاش فردی بهعنوان عامل موفقیت، فریب و دروغی بیش نیست. اینجا دیگر سازوکاری طبقاتی در کار است که اجازه میدهد عدهای معدود(سرمایهداران)، به خرج زندگی صدها میلیون نفر (کارگران)، به ثروت و قدرت دست یابند.
نظم سرمایهداری، بر اساس تقسیم جامعه به دو طبقۀ بنیادین عمل میکند: سرمایهداران و کارگران. در یک سمت، تودۀ عظیم کارگرانی قرار دارند که بر هیچ چیز جز نیروی کار خود مالکیت ندارند. در سمت دیگر، سرمایهدارانی که مالکیت ابزارآلات تولید را در اختیار دارند. کارگران ناگزیرند تا برای گذران زندگی، نیروی کار خود را تحت شرایطی که سرمایهداران تعیین میکنند، در اختیار ایشان قرار دهند. چرخ تولید با نیروی کار کارگران است که به حرکت درمیآید و با این همه، آحاد کارگران نه فقط از ثروتی که در اینجا خلق میشود کمترین بهره را میبرند و برای کمترین دستمزدها ناگزیر به کار طولانی مدت در شرایط طاقتفرسا هستند؛ بلکه بیش از آن، از کل عرصه و ساحت سیاست نیز به بیرون پرتاب شدهاند. مسئله تنها فقر و فلاکت کارگران نیست. تودههای کارگر نه تنها از تصمیمگیریهای کلان اجتماعی حذف میشوند، بلکه در جایگاه اجتماعیای قرار گرفتهاند که هستی ایشان را با تحقیر، انواع سرکوبها، عدم دسترسی به امکانات رفاهی و... پیوند میزند. تودههایی که به همراه خانوادههایشان در حومههای متعفن و ویران شهرها روزگار میگذرانند.
سرمایه، نظمی است که در قامتی جهانی عمل میکند. نمیتوان زندگی اندکی مرفهِ کارگران فلان کشور را پیراهن عثمان کرد و فسادی را که سرمایه در دیگر نقاط جهان آفریده نادیده گرفت. سرمایه مرز نمیشناسد و به هر شیوهای برای دستیابی به بیشترین سود ممکن دست مییازد. برای این کار، سرمایه به دنبال نیروی کار ارزان است. از این روست که کارخانهها و کارگاههای برترین برندهای جهان، در حوزههایی چون شرق آسیا برپا شدهاند؛ جایی که صدها میلیون کارگر، در بدترین شرایط و محیطهای کاری و با کمترین دستمزد، به تولید کالاهایی مشغولاند که سودش سر از بورسهای آمریکا و اروپا در میآورد. به قیمت فلاکت این کارگران است که چند تن سرمایهدار، سرمایهای به ارزش سرمایۀ نیمی از جمعیت جهان در اختیار دارند. برای نمونه، قریب به صد میلیون کارگر در بنگلادش در کارگاههای تولید پوشاکِ برندهایی چون «نایکی»، «پوما» و...اشتغال دارند. هر از گاهی اخبار مرگ صدها و هزاران کارگر بر اثر آتشسوزی یا ویران شدن این کارگاهها به گوش میرسد.ابرشرکتهایی چون «اپل»، «سامسونگ»، «مایکروسافت» و دیگر شرکتهای صنایع الکترونیک، فلزات مورد نیاز برای صنایعِ پیشرفتۀ خود را از کشورهایی آفریقایی چون کنگو تأمین میکنند؛ کشورهایی که دهههاست درگیر جنگ داخلیاند و صدها هزار کودک در معادنِ به شدت ناامن آن به بردگی کشیده شدهاند.امیران و شیخهای کشورهای حاشیۀ خلیج فارس، که خود بانیان بزرگترین جمعیتهای خیریهای هستند، به خرج به بردگی کشیدن دهها هزار کارگر هندی، برج و باروهای شهرهایی چون دبی و ابوظبی را برافراشتهاند. با این تفاصیل، اینک میدانیم که آنان که با مدعای نجات بشریت از فقر به میدان آمدهاند، پیشاپیش ثروت و اعتبار اجتماعی خود را از به فلاکت کشیده شدن میلیونها انسان به دست آوردهاند. نظم سرمایهداری که آن ثروتی را در اختیار سرمایهداران قرار داده که اینک قرار است گوشهای کوچکش با نخوت و غرور به تعدادی مستمند بخشیده شود، خود پیشتر عامل اساسی بهوجود آمدن فقر و فلاکت است.
اما خیریه چه کارکردی در این جهان دارد؟ آیا صرفاً تنی چند از سرمایهداران، از رنجی که شاهدش هستند به درد آمدهاند؟ سرمایهداری معضلات عدیدۀ اجتماعی میآفریند. این وضعیت، به شورشهایی اجتماعی میانجامد که دست آخر، امنیت سرمایه را به خطر میاندازد. مشاهدۀ این وضعیت، مشروعیت کلّ این نظم را نزد طبقۀ متوسط نیز خدشهدار میکند. اینجاست که پای مفاهیم ایدئولوژیک به میان میآید. نظم طبقاتی باید در پوشش امر ایدئولوژیک قرار گیرد و وجود و ماهیتاش، پوشانده شود. لازمبهذکر است که نظم سرمایهداری، بر بنیانی استوار است کهپیشاپیش پذیرش چنین مقولات ایدئولوژیکی را نزد کارگران ممکنمیکند. اگر برده و رعیت بیواسطه با بردهدار و زمیندار، بهعنواناستثمارگر خود مواجه میشد؛ در نظم سرمایهداری، کارگر باسرمایهدار نه بهعنوان استثمارگر، بلکه بهعنوان یک خریدار مواجهمیشود. خریداری که در ازای پرداخت مزد، نیروی کار وی رامیخرد. ساحت طبقاتی جامعه را ابتدا خود این رابطه میان کارگرو سرمایهدار پنهان میسازد. مقولات ایدئولوژیک بر بستر چنین رابطهای است که مقبولیت مییابند. خیریه یکی از این ابزارهاست.

نخست آن که خیریه، کلّ ماهیت طبقاتی جامعه، وجود استثمار شونده و استثمارگر را به «فقر»ی فرو میکاهد که به هر حال وجود دارد. منشأ آن نیز چیزی نیست جز اراده و تلاش شخصی افراد و دست قضاوقدر، یا شانس و تصادف؛ نه نظم طبقاتی و سازوکارهای اجتماعی، بلکه «فرد» مسؤل شکستها و موفقیتها، مسؤل بدبختی یا سعادتمندی خویش است. مسیر مبارزه با این فقر نیز چیزی نیست جز تصمیم اخلاقی ثروتمندان برای بخشیدن. در اینجا استثمارشوندگانی که کلید رهاییشان در به دور افکندن زنجیرهایشان است، به مقام محتاجانی نیازمندِ کمک تقلیل درجه مییابند و استثمارگران، به مقام ناجیان محترم جامعه برکشیده میشوند. کسانی که پیشتر رهبری سیاسی جامعه را به میانجی استثمار کارگران و خلع ید سیاسی از ایشان کسب کردهاند، اینک در مقام رهبران نجات فرودستان نیز ظاهر میشوند. این نکتهای پراهمیت است. در اینجا، اولاً کارگران و بهویژه فرودستان، که خود سوژۀ عمل رهاییبخش هستند، به محتاجانی نیازمند تقلیل مییابند و در ثانی، راه نجات درون خود این نظم تعریف میشود. نظم سرمایهداری نه عامل فقر و فلاکت تودهها، بلکه ناجی کارگران است از رنجی که بهعلت ندانمکاریهای خود میکشند. سوم آن که کلّ نفرت و خشمی که این نظم در فرودستان میپرورد، به یک چشمبههمزدن رخت برمیبندد و جایش را به شادی، سپاسگذاری و قدرشناسی فرودستانِ اینک نجات یافته میدهد.
دیگر آن که برخلاف دیگر نظمهای طبقاتی، در نظم سرمایهداری تحرّک و پویایی طبقاتی وجود دارد. اگرچه محدود، امّا همواره این امکان وجود دارد که کارگری به جرگۀ سرمایهداران بپیوندد. این تغییری در مناسبات اجتماعی ایجاد نمیکند؛ امّا خیریه عرصۀ به نمایش گذاشتن برگزیدگانی است که توانستهاند بر جایگاه طبقاتی خود غلبه کنند و با کمک منجیان سرمایهدار، زندگی خود را تغییر دهند. به این ترتیب، استثناء بهعنوان قاعده جعل و الگویی ساخته میشود: اگر معدودی توانستهاند، پس دیگران هم میتوانند! امّا آن عدۀ معدود، به قیمت به فلاکت کشیده شدن عدۀ باز هم بیشتری است که موفّق شدهاند. این روایت به ما نمیگوید که چه بسیار تلاشهایی که به شکست مطلق انجامیدهاند. از این شکستهای تکرار شونده، سخنی در میان نیست؛ بلکه استثنای موفقیتهای معدود است که تبلیغ میشود. به این ترتیب، خیریه آن جایی است که نجات و سعادت تنی چند، بهعنوان نجات و سعادت کل محرومان جا زده میشود. امری که نه تنها بر منطق صلب طبقاتی جامعه خط بطلان میکشد، بلکه به هر صورت مایۀ آرامش نیز هست. ما علیرغم مشاهدۀ معیشت دهشتبار فرودستان، همیشه کسانی را میبینیم که نجات مییابند. یکی از کارکردهای برنامههای متعددی چون استعدادیابی آمریکایی، عصر جدید و غیره همین مسئله است. آن چه چنین تبلیغاتی را باورپذیرتر میکند، بیان همین الگو از زبان خود فرودستانِ اینک نجاتیافته است.
در نهایت آن که خیریه، در تمام انواع و اشکال خود، از جشنوارههای جمعآوری کمکهای مردمی گرفته تا مؤسسات استعدادیابی و حمایت از کودکان کار، مناسکی اجتماعی است که در آن منتفعان از نظم سرمایهداری، به غسل تعمید نقش خود در فلاکت تودهها میپردازند. مناسکی که قرار است وجدانِ آزردۀ متوسطها و سرمایهداران را التیام بخشد و در کنار آن مایۀ آرامش خاطری باشد برای فرودستان. فرودستانی که اینک شاهد اند راهی برای رهایی از وضعیت مصیبتبارشان وجود دارد.
کودکان کار قربانی میشوند
آسانترین راه سرمایه برای بیشینه کردن سود خود، استفاده از نیروی کار ارزان است. کودکان، مهاجران غیرقانونی و زنان کارگر، بهعلّت جایگاه اجتماعی آسیبپذیرتری که دارند، در صف مقدّم بهرهبرداری ارزانتر سرمایه از نیروی کارشان قرار دارند. کشور افغانستان، که روزگاری از کشورهای درحال پیشرفت خاورمیانه بود، به علّت به قدرت رسیدن نیروهای چپگرا در سال 1980، مورد هجوم نیروهای تحت حمایت دولت آمریکا قرار گرفت و از آن زمان تا کنون، درگیر جنگی خانمان برانداز است که از جانب دولتهای متجاوزی چون آمریکا و عربستان بر ایشان تحمیل شدهاست. با تهاجم مستقیم دولت امریکا به این کشور در سال 2001، صدها هزار افغانستانی که از جنگ گریخته بودند، به امید یافتن امنیت و لقمه نانی وارد ایران شدند. حضور غیرقانونی خیل کثیری از ایشان در کشور، به کارفرمایان و سرمایهداران ایران اجازه داد تا با کمترین مزد پرداختی، از نیروی کار ایشان بهرهبرداری کنند.

کارگران افغان بهویژه در ساختمانسازی، حوزۀ خدمات شهری و نیز رستورانها و کافهها، سختترین مشاغل را به عهده گرفتند و با کمترین مزد و گاه بدون دریافت هیچ مزدی، به کار گرفته شدند. ایشان که در طول روز تحت استثمار سرمایهداران قرار میگیرند، آنگاه که به گتوهای خود در حاشیۀ شهرها بازمیگردند، بهعنوان عامل بیکاری کارگر ایرانی، بهعنوان دزد و جانی مورد تحقیر و اهانت قرار میگیرند. کارگران افغان نه تنها منبع کار ارزان و سودآور را برای سرمایهداران فراهم آوردهاند؛ بلکه به گاو پیشانیسفیدی بدل شدهاند که کارگر ایرانی، عامل بدبختی خود را نه از چشم سرمایهدار، که از سر حضور ایشان میبیند. چه چیزی از این برای سرمایهداران بهتر؟ حال بورژواهای خیّر و نیکوکار، راهی دیگر برای بهرهبرداری از این قربانیان سرمایه یافتهاند.
آنچه در جشنوارۀ فجر گذشت، تجلّی همان منطق و فلسفۀ خیریه است. آن کودکان بر آن صحنه ایستادند تا پرده و ساتری باشند بر تمام آنچه بر بیش از دو میلیون افغان رفته است. ما توضیح دادیم که خیریه چه کارکرد ایدئولوژیکی دارد. آن کودکان به خوراک تبلیغی این ابزار بدل شدند. آنچه این نمایش را مشمئزکنندهتر و تشویقهای ایستادۀ حضار را کریهتر میکند، استفاده از مصیبتزدهترین افراد این جامعه بهعنوان بازیگران این نمایش است. فرزندانِ بیچیزترینها، آوارهها و جنگزدهها، برای نجات یافتن «انتخاب» شدهاند تا تکلیف برای دیگر فرودستان مشخّص باشد.
به اصطلاح هنرمندان و سلبریتیهایی که در رستورانها و کافههای زنجیرهای و پروژههای سودآور ساختمانیشان، هزاران کودک افغان در کنار دیگر کارگران به استثمار کشیده شدهاند، در یکی از مجلّلترین تالارهای ایران که آن هم به دست همان کارگران ساخته شده، گرد هم آمدهاند تا نشان دهند که نه عامل بدبختی، بلکه ناجی فرودستان هستند.

آن کودکان را بر صحنه قرار دادند تا بهجای تجاوز آمریکا به افغانستان، از آرزوی صلح سخن بگویند؛ تا بهجای افشای نقش همان هنرمندان و دیگر سرمایهداران در استثمار نیروی کار ارزان مهاجران افغان، از آرزوی برچیده شدن فقر سخن بگویند و از استثمارگران خود سپاسگذاری کنند.
چنین رفتاری، روی دیگر همان تحقیر و اهانتی است که هر روز علیه مهاجران افغان شاهد آنیم؛ با این تفاوت که اینبار، به شفقّت و محبّت آمیخته شدهاست. اگر از تحقیری که در خیریه علیه فرودستان نهفته است بگذریم، میماند گفتن اینکه این هنرمندان، نمایندگان هنری طرز تفکّری هستند که بهویژه در میان طبقۀ متوسط خریدار دارد. قِسمی ایرانپرستی که در پی بازگرداندن عظمت به «ایرانشهر» است، «فرهنگ ایرانی» را فرهنگی بیعیب و نقص میداند و میخواهد آن فرهنگ را در ویترین ایرانشهرش به نمایش بگذارد. تفکّری که اتّفاقاً تحقیری را علیه «غیرایرانیها» در خود دارد، اینک چند کودک کارگر جنگزده را به بازیگر نمایش مشمئزکنندهای بدل کرده که قرار است فرهنگ والای ایرانی را تبلیغ کند! آن هم در حالی که منادیان همین فرهنگ والا، خود در زمرۀ تحقیرکنندگان و استثمارگران همان افغانها قرار دارند؛ این جاست که جلوۀ کثیف چنین نمایشی خود را بروز میدهد.
در پایان باید گفت که آنچه را در جشنوارۀ فجر گذشت، باید در کنار تغییراتی که در عرصۀ سینمای ایران در چند سال اخیر رخ داده به تماشا نشست. برگزاری چنین برنامههایی را باید در کنار رویآوردن نسل نوین سینماگران به ساحت زندگی فرودستان به تحلیل نشست. در همین چند سال اخیر است که دوربین کسانی چون «اصغر فرهادی» که زندگی طبقۀ متوسط را به نمایش میگذاشت، به حاشیه رانده شده و جایش را فیلمهای کارگردانانی چون «هومن سیدی» و «سعید روستایی» گرفته است و کسانی چون مجید مجیدی که در زمینۀ تولید چنین آثاری سابقۀ طولانی دارند، دوباره مورد توجه قرار گرفتهاند. سینمایی که به زندگی فلاکتبار فرودستان میپردازد. بنبستهای نظم سرمایهداری در سالهای اخیر در جامعۀ ایران، خود را بیش از هر زمان دیگر نشان داده و به تلاطمات شدید اجتماعی انجامیده است. بازتاب این وضعیت اجتماعی را میتوان در تحوّل سینمای ایران مشاهده کرد. مناسک خیریهای، در حاشیۀ همین تحوّل است که چنین بازخورد مییابند. بورژوازی و سفیران هنریاش، ناخودآگاه ضرورت حرکت به سمت چنین مناسک ایدئولوژیکی را درک میکنند.
ما را در تلگرام دنبال کنید!