یادداشتی دربارۀ بحران و بحران‌شناسی
تعریف «بحران» در ادبیات معاصر و اجتماعی جدید، بر مفهوم‌های مختلفی از رشته‌های علمی گوناگون دلالت دارد و برای هر رشته، این مفهوم تعریفی متفاوت و پیچیده دارد. برای هویت‌شناسی بحران به چند نکته نیازمندیم؛ نخستین نکته، «اضطراب و نگرانی ناشی از دگرگونی وضع فعلی» است. حتّی اگر این دگرگونی به نفع جامعه باشد، با این حال چیزی که در این‌جا اهمّیت پیدا می‌کند، ذهنیت اضطراب و نگرانی حاصل از این دگرگونی برای تصمیم‌گیرنده است. نکتۀ دوم، «ذهنی بودن» این مفهوم است؛ یعنی ذهنیت «عدم تعادل» یا «ثبات» یکی از ویژگی‌های بحران است، بدین معنی که یک شرایط خاص ممکن است برای برخی بحرانی و برای برخی بحرانی نباشد. در مورد تعادل و ثبات نیز در ادامه صحبت خواهیم کرد. نکتۀ بعدی، وجود عناصر «تهدید» و «فرصت»، به طور هم‌زمان، در شرایط بحرانی است؛ یعنی در شرایط بحرانی، عناصر بحران‌زدا امکان تبدیل «تهدید واقع» به «فرصت حاصل» را دارد. به طور کلّی در این دیدگاه، بحران حالتی ذهنی را منعکس می‌کند که در آن اضطراب و نگرانی ناشی از تنوع وجوه متفاوت تهدید و فرصت وجود دارد.
نکتۀ آخر در هویت‌شناسی بحران، ماهیت «تغییر و دگرگونی» است. وجود تغییر به طور منطقی عنصر لازم برای وضعیت بحرانی است، امّا نکتۀ مهم تفاوت در مفاهیم «تغییر» و «تحوّل» است. مفهوم تحوّل، ناظر بر دگرگونی اساسی در مدّت زمان زیاد و اندک‌اندک است، که این سیر آهسته سبب محسوس نبودن دگرگونی می‌شود. تغییر امّا، جزوی از بحران است؛ یک دگرگونی اساسی که به طور ناگهان اتّفاق می‌افتد. تحوّل ممکن است در بلندمدت به دلیل عدم آمادگی برای دگرگونی، به بحران تبدیل شود امّا به طور مستقیم به بحران مربوط نیست. در دید محافظه‌کاری صرف، هر دگرگونی (اعم از تغییر و تحوّل)، نوعی انحراف از هنجار به شمار می‌رود و حالت بهنجار جامعه، ثبات در تمام الگوها، نهادها و ارزش‌هاست. در محافظه‌کاری صرف، خود نگرش منفی به دگرگونی، عامل اصلی تشدید دگرگونی‌ها و تبدیل آنان به بحران است؛ یعنی در جامعه‌ای که دگرگونی، آسیب‌زا شناخته می‌شود، برخورد غیرمنطقی با تغییرات اجتماعی و تحوّلات طبیعی خود زمینه‌ساز و منشأ بحران است.
در بحران‌ها، ویژگی‌های مشترکی یافت می‌شود. بحران‌ها عموماً ناگهانی هستند و بنابر وجود فرصت و تهدید درون آن، موقعیتی حساس را رقم می‌زند که تعیین می‌کند آیا پیامد بد روی خواهد داد یا خوب. به طور کلی بحران حالتی بین تباهی و سلامت است. می‌توان همه‌ی بحران‌ها را به‌رغم تنوع، در ذیل دو رویکرد سیستمی و تصمیم‌گیری قرار داد:
رویکرد سیستمی: در این رویکرد، چگونگی وقوع بحران مهم‌ترین رکن است. بر طبق این رویکرد، بحران وضعیتی‌ست که در آن بخش‌هایی از یک سیستم مختل می‌شوند و این اختلالات باعث بی‌ثباتی کل سیستم می‌شود. برای فهمیدن این‌که کدام بخش سیستم و تا چه مقداری مختل شود تا بحران شکل بگیرد، باید دو مفهوم اصلی را بررسی کرد؛ تعادل و ثبات.
«تعادل» مهم‌ترین عاملی است که عدم وجود آن باعث بحرانی شدن شرایط سیستم می‌شود. مفهوم اصلی عدم تعادل، تغییر عناصر یک سیستم فراتر از مرز برگشت‌پذیری است. شرایط عدم تعادل در یک سیستم باعث به‌وجود آمدن سیستمی جدید است. در این شرایط، تغییرات سیستم جدید برگشت‌پذیر است و درنتیجه تعادلی جدید شکل می‌گیرد. «ثبات» امّا بیشتر یک مفهوم نسبی است. مفهوم ثبات را می‌توان برحسب تعداد تغییرات (عموماً معیار از صفر تا صد) در فرایند یا ساختار، عملیاتی کرد. هر مقداری از تغییرات باعث بی‌ثباتی سیستم می‌شود. بی‌ثباتی عموماً به عنوان تغییرات در حدّی بالاتر از حدّ نرمال یا دامنۀ نوسانات معمولی تعریف می‌شود، که این دامنه برای هر سیستمی، مقدار متفاوتی دارد.
رویکرد تصمیم‌گیری: ساختار این رویکرد، ساختاری ذهنیت‌گرا و براساس برداشت شخص تصمیم‌گیرنده است. در این رویکرد هیچ شرایطی بحرانی نیست مگر شخص تصمیم‌گیرنده بحرانی بودنش را اذعان کند. این رویکرد سه مفهوم اوّلیه دارد:
«تهدید»، در این رویکرد رکن اصلی بحرانی قلمداد کردن شرایط است. ارزش تهدید شده و یا شدّت تهدید، هر چه بیشتر باشد، احتمال بحرانی شدن شرایط بیشتر است. تهدیدهای بحرانی را از جنبه‌ای می‌توان «اضطراب جمعی» نامید؛ زیرا وقتی تهدید بحرانی می‌شود، علاوه بر ارزشی که تهدید آن را نشانه رفته، نوعی تهدید غیرملموس نیز در کلّ جامعه مشاهده می‌شود که می‌توان به آن اضطراب جمعی گفت. مفهوم دوم، «غافلگیری» است؛ به معنی شکاف زمانی بین وقتی که تصمیم‌گیرندۀ بحران‌زده، انتظار دارد اتّفاقی بیفتد تا زمانی که واقعاً اتفاق می‌افتد. گاه نیز بدین معنی است که آماج تهدید با چیزی که تصمیم‌گیرنده در سر داشته، تفاوت داشته باشد. مفهوم سوم، «فشار زمانی» است که نسبت به هر تهدید یا بحرانی، متفاوت خواهد بود. فشار زمانی، شکاف بین زمان لازم برای تصمیم‌گیری و مهلت موجود برای تصمیم‌گیری است. نکتۀ جالب، نسبی بودن مفهوم زمان در این تعریف است. در این رویکرد فشار زمانی ادراک شده (نه فشار واقعی) سبب ایجاد محدودیت می‌شود. محدودیت زمانی باعث ایجاد استرس مضاعف و بالارفتن فشار زمانی ادراکی می‌شود. پس این نوع رویکرد، به غافلگیری در تهدید نسبت به مسائل حیاتی که استرس آن‌ها باعث شتاب‌زدگی در تصمیم‌گیری می‌شود، دلالت می‌کند.
به طور کلّی، به نظر می‌رسد هیچ‌کدام از این دو رویکرد به طور صرف قابل پیاده‌سازی روی یک مسئلۀ واقعی نیست و هر بحران جدی را می‌توان تلفیقی از این دو رویکرد دانست. با ترکیب این دو رویکرد، به تعریفی تقریبی از کلمۀ بحران می‌رسیم: «تهدیدی جدی نسبت به ساختار زیربنایی و ارزش‌ها و هنجارهای یک سیستم، که باعث عدم تعادل سیستم می‌شود. این عدم تعادل در شرایط محدودیت زمانی و عدم قطعیت، اتّخاذ تصمیماتی حیاتی را الزامی می‌سازد.»
ما را در تلگرام دنبال کنید!
