
نیویورکتایمز | ۱۵ آوریل ۲۰۲۶ نویسنده: دیوید والاس-ولز (یادداشتنویس بخش افکارسنجی)
مایکل هوروویتز، مقام پیشین پنتاگون، به من گفت: «تاریخ پر است از ارتشهای ابرقدرتی که هر روز در آینه نگاه میکردند و به خود میگفتند بهترینِ جهان هستند؛ تا زمانی که به شکلی غافلگیرانه به زیر کشیده شدند. اگر تاریخ را راهنمای خود قرار دهیم، اکنون زمانی است که باید چراغهای خطر برای ابرقدرتی مانند ایالات متحده چشمک بزنند.»
از همان روز نخست جنگ — زمانی که ایران در تلافی حملات بیدلیل آمریکا و اسرائیل، زیرساختهای غیرنظامی در حاشیه خلیجفارس را هدف قرار داد — میدان نبردِ این درگیری متفاوت به نظر میرسید. طولی نکشید که ایران «سلاح هرمز» خود را به کار گرفت؛ حملهای به زیرساختهای انرژی غیرنظامی، هدف قرار دادن نفتکشهای تجاری، مینگذاری تنگه و در نهایت، به گروگان گرفتن اقتصاد سوختهای فسیلی جهان.
اما آنچه به همان اندازه تکاندهنده بود، حسابوکتاب ساده و ریاضیوارِ مهمات بود. نیروهای آمریکایی و اسرائیلی اهداف ایرانیِ بسیار زیادی (چه نظامی و چه غیرنظامی) را نابود میکردند، اما این کار را با تسلیحاتی بهشدت گرانقیمت انجام میدادند که باعث تهی شدن ذخایر شکننده آنها میشد. شاید ایرانیها آسیب کمتری وارد میکردند، اما این کار را بسیار ارزانتر و با چیزی که به نظر میرسید ذخیرهای بیپایان از پهپادها، موشکها و مینهای ارزانقیمت است، انجام میدادند.
چقدر طول کشیده بود تا آمریکاییها متوجه شوند در باتلاقهای عراق و افغانستان گرفتار شدهاند؟ اما در این «جنگ خودخواسته» که عمدتاً از طریق هوا هدایت میشد، ارتش رعبآور ایالات متحده در همان هفته اول در تله یک جنگ فرسایشی گرفتار شد.
از برخی جهات، این همان جنگ نامتقارنی است که در سهچهارمِ قرن امپریالیستیِ گذشته با آن آشنا بودهایم؛ امتدادی از تاکتیکهای ضدشورش و بمبهای دستساز در دوران «جنگ علیه تروریسم». اما به گفته بسیاری از تحلیلگران دفاعی، این وضعیت نشاندهنده ورود به یک عصر کاملاً جدید است؛ عصری که توسط فناوریهای نوینی رقم خورده که مزیت نظامی ابرقدرتها و سیستمهای تسلیحاتیِ گرانقیمتِ آنها را بهسرعت تضعیف کرده است.
درسهای بدیهی این رویداد تنها درباره جنگطلبی تکانشی دونالد ترامپ، کوتهبینیِ «پیت هگست» در تمرکز صِرف بر قدرت کشتار، یا حتی نقاط ضعف خاصِ نظامیِ امپراتوری آمریکا نیست. پل شاره از «مرکز امنیت آمریکای جدید» میگوید: «ما در حال مشاهده خطوط کلیِ عصر جدیدی از جنگهای موشکی و پهپادی هستیم و آنچه در ایران میبینیم، محدودیتهای نیروی نظامی (حداقل در تعریف سنتی آن) است.»
آدری کورث کرونین از دانشگاه کارنگی ملون میافزاید: «ما دیگر نمیتوانیم باور داشته باشیم که استفاده از نیروی هوایی تعیینکننده است و طرف مقابل قادر به پاسخگویی نخواهد بود. به نظر میرسد اینکه شما یک ابرقدرت هستید، اهمیت بسیار کمتری نسبت به این دارد که آیا توانایی شلیک پهپاد یا طراحی سلاحهای خود را با هزینه نسبتاً ناچیز دارید یا خیر.»
تقریباً هر بار که یک موشک رهگیر آمریکایی یک پهپاد شاهد را منهدم میکرد، حفرهای به بزرگی میلیونها دلار در بودجه نظامی ایالات متحده ایجاد میشد، در حالی که این اتفاق برای بودجه ایران تنها دهها هزار دلار هزینه در برداشت. و تازه اینها مواردی بودند که بهعنوان «موفقیتهای آمریکا» ثبت میشدند. زمانی که پهپادها و موشکها از سد پدافند عبور میکردند، میتوانستند یک هواپیمای نظارتی ۵۰۰ میلیون دلاری آمریکا را نابود کنند.
آیندهپژوهان نظامی گاهی از مفهومی به نام «فراجنگ» (Hyper War) سخن میگویند؛ درگیریهایی که در آنها سیستمهای تسلیحاتی خودران با سرعتها و منطقی رقابت میکنند که برای ناظران انسانی کاملاً غیرقابل خوانش است. اما اصطلاحی که وضعیت کنونی ما را توصیف میکند، «انبوهِ دقیق» (Precise Mass) است: موشکهای هدایتشونده دقیق و پهپادهای حامل مهمات که اکنون آنقدر ارزان شدهاند که حتی ارتشهای ضعیفتر نیز میتوانند آنها را در تعداد انبوه مستقر کنند.
هوروویتز میگوید: «در گذشته تنها تعداد معدودی از دولتها میتوانستند حملات دقیق انجام دهند. اما اکنون هر کشوری در سراسر جهان و بسیاری از گروههای شبهنظامی میتوانند حملات ارزانقیمت را در مقیاس وسیع اجرا کنند.» مایکل بویل از دانشگاه راتگرز و نویسنده کتاب عصر پهپادها، پیشبینی میکند: «فکر میکنم تا ۱۰ سال دیگر، شرایطی را شاهد خواهیم بود که در آن تقریباً هر کشوری ارتشی با قابلیت ایجاد "انبوه دقیق" خواهد داشت.» او میگوید نتیجه این امر، بازگشت به جنگهای فرسایشی است؛ فارغ از اینکه روی کاغذ، ارتشها چقدر با یکدیگر اختلاف سطح داشته باشند. به نظر میرسد در ایران، ما از هماکنون به چنین نقطهای رسیدهایم.
دهههاست که آمریکاییها مجذوب این ایده شدهاند که تسلیحات پیشرفته، نوعی «مصونیت نظامی» برای کشور به ارمغان میآورد. ژاکلین اشنایدر از مؤسسه هوور این ایده را «آواز فریبنده پریان دریایی» برای سیاستگذاران و ارتش مینامد؛ این توهم که برتری تکنولوژیک میتواند پیروزیِ حتمی را بدون از دست دادن هیچ سرباز یا حتی تجهیزاتی به همراه داشته باشد.
بنبست نظامیِ کنونی، دولت ترامپ و بسیاری از ناظران آمریکایی را غافلگیر کرد. اما نباید اینطور میشد. درسهای اوکراین و یمن نیز از بسیاری جهات مشابه بود:
در اوکراین: مزیت ظاهراً خردکننده یک ابرقدرت نظامی (روسیه) با قدرتِ پهپادهای ارزانقیمت تقریباً بیاثر شد. اکنون خطوط مقدم فراتر از «منطقه کشتارِ» پهپادی (به وسعت ۲۰ کیلومتر در هر دو طرف) پیش نمیروند و تخمین زده میشود ۸۰ درصد تلفات توسط پهپادها ایجاد میشود تا نیروهای پیاده.
در یمن: یک گروه نسبتاً کوچک با منابع محدود (حوثیها) با به پرواز درآوردنِ آنچه هوروویتز «ماشینهای چمنزنی پرنده» مینامد، مقاومتی غافلگیرکننده در برابر آمریکا نشان دادند؛ جنگی که برای آمریکا ماهیانه بیش از یک میلیارد دلار هزینه داشت و در نهایت به عقبنشینی شرمآور ایالات متحده ختم شد.
رابرت پیپ، دانشمند علوم سیاسی که از سال ۱۹۹۶ (در کتاب بمباران برای پیروزی) هشدار داده بود ارتش آمریکا در توانایی خود برای دستیابی به اهداف از طریق قدرت هوایی اغراق میکند، پیشبینی کرده بود که آمریکا به دلیل ناامیدی از محدودیتهای قدرت نظامی خود، در تله تشدید تنش با ایران گرفتار خواهد شد.
در کوتاهمدت، احتمال تشدید تنشها وجود دارد؛ از بلوکه کردن متقابل تنگه تا بازگشت به لفاظیهای هستهای یا جنگ اقتصادی پنهان. در درازمدت، انتظار میرود ارتش آمریکا خود را با عصر «انبوه دقیق» سازگار کند، همانطور که تولید پهپاد LUCAS (که نوعی کپی از پهپاد شاهد ایرانی است) را آغاز کرده و به سمت تولید تسلیحات «مصرفپذیر» (یکبارمصرف و ارزان) توسط شرکتهایی مانند Anduril و Palantir حرکت میکند.
اما حتی با این تغییرات، مشخص نیست که آمریکا مزیت قطعی خود را در برابر دشمنان ضعیفتر بازیابد. مایکل بویل پیشبینی میکند: «ما شاهد موقعیتهایی خواهیم بود که در آن کشورهای مختلف مقادیر زیادی پهپاد کوچک را به سمت یکدیگر پرتاب میکنند و در برخی موارد، اهداف غیرنظامی را هدف قرار میدهند.» این یکی دیگر از تحولات تکاندهنده درگیری ایران است؛ جایی که هر دو طرف آشکارا اهدافی را میزنند که تا همین چندی پیش مصداق بارز جنایت جنگی تلقی میشد.
این روند زنگ خطری است که درباره آینده هوش مصنوعی (AI) نیز به گوش میرسد. پانزده سال پیش، زمانی که پهپاد آمریکاییِ «ریپر» (Reaper) شهروند آمریکایی، انور العولقی، را در جادهای دورافتاده در یمن ترور کرد، میشد آیندهای شبیه به امپراتوریهای علمی-تخیلی را متصور شد؛ جایی که آمریکا با فناوریِ بلامنازعِ خود، سراسر جهان را زیر نظر دارد و دشمنان را بدون هیچ خطری برای سربازانش از بین میبرد.
اما داستانِ اینکه چگونه پهپادِ متکبرِ «ریپر» جای خود را به پهپاد سرسخت و ارزان «شاهد» داد — که برتری آمریکا را سوراخ کرده است — داستانی نیست که در آن ایالات متحده بهسادگی مزیت فناورانه خود را حفظ کرده باشد. در عوض، آنچه رخ داد، دورهای از انتشار و تکثیرِ سریع و چشمگیرِ این فناوری در سطح جهانی و خارج از کنترل آمریکا بود.
این موضوع برای آینده هوش مصنوعی چه معنایی دارد؟ سالهاست که حامیان سرمایهگذاری بیشتر در AI، آن را یک «مسابقه تسلیحاتی» توصیف میکنند که پیروزی در آن به هر قیمتی میارزد. اما عصر جدید جنگهای پهپادی نشان میدهد چیزی که در ابتدا به عنوان یک اَبَرقدرتِ جدید برای اَبَرقدرتها به نظر میرسد، ممکن است در نهایت به نقطه مقابل خود تبدیل شود: یک مکافات تکنولوژیک.