
گیلان؛ دیار خوبان
آشنایی با گیلان و مردمان آن
گیل یا گیلک نام قومی ایرانی تبار ساکن کرانه های جنوب غربی دریای خزر است که در استان گیلان زندگی میکنند. گیلکها به یکی از زبانهای هند و اروپایی و از زبانهای شمال غربی ایرانی صحبت میکنند. به نوشتهی ایرانیکا به نظر میرسد گلای (گیلها) در قرن اول یا دوم قبل از میلاد، وارد منطقه جنوب ساحل کاسپین و غرب روخانه آماردوس (بعدها سفیدرود) شده باشند. پلینی، آنها را با کادوسیها که قبلاً آنجا ساکن بودند مشابه میداند. به احتمال زیادتر، آنها مردمان جدایی بودند که شاید از منطقه داغستان آمدند و جانشین کادوسیان شدند. نتیجتاً آن ها هم چنین از رود آماردوس گذشتند و به همراه دیلمیان، جانشین آماردیها شدند. اظهار شده که نیاکان آنان از منطقهی قفقاز آمده و احتمالاً جانشین گروه قدیمیتری در جنوب خزر شدهاند. شواهد زبان شناسانه این نظر را تأیید میکنند که زبانهای گیلکی و مازندرانی (نه دیگر زبانهای ایرانی) خصوصیات رده شناختی معین و مشترکی با زبانهای قفقازی دارند.
روحیات ساکنان گیلان
چندگونگی اقلیمی گیلان، شیوهی زندگی و معیشتی گوناگونی را برای ساکنان بخشهای مختلف آن به وجود آورده اما نتوانسته پیوندهای فرهنگی آنان را بر هم بزند و روحیاتی متفاوت از یکدیگر برایشان بسازد. روحیات مردم در شهر و روستا یکسان است و به جهت پیروی از سنتها، تفاوتی میان آنها احساس نمی شود. این روح بلند و تفکر اجتماعی زندگی شیرین و لذتبخشی را برای ساکنان این خطه از کشورمان رقمزده و ویژگی های بارزی را در رفتارهای آنان به وجود آورده است.
تعاون و همکاری
تعاون و همکاری در کلیه جنبه های زندگی مردم گیلان نمود دارد و آثار آنرا میتوان در رنگ و بوی نواهای گروهی به هنگام کاشت، برداشت، فروش برنج و شیوه ی پخت و انبار کردن آن دید. مردان و زنان گیلانی در همه ی ماه های سال دوش به دوش یکدیگر برای گذران زندگی تلاش میکنند و دست در دست یکدیگر تصویری تماشایی از اتحاد و همکاری را به نمایش میگذارند. این ویژگی و خصلت باعث شده تا زنان نیز در استفاده از ابزارهای سخت و خشن همچون تبر نیز پا به پای مردانشان حرکت کنند و در عین حال به کارهای ظریف خانه داری نیز برسند.
سرزندگی و شادابی
وضعیت جغرافیایی گیلان، پوشش انبوه گیاهی، رطوبت، دسترسی به دریا و عوامل بیشمار اقلیمی، مردم این استان را انسانهایی سرزنده شاداب و با روحیه ای متفاوت از دیگر نقاط ایران بار آورده است. آنها روحیه ای استوار دارند. حاجی سیاح که در دوره ناصرالدین شاه به گیلان سفر داشته است، درباره ی این خطه میگوید: از آنجا که در گیلان اغلب بارندگی است و به واسطهی رطوبت هوا مزاج اغلب ساکنان رطوبتیست، اغلب آنان مایل به کسالت و بسیار خوش باور و... هستند و به خرافات زیاد مایلاند.
صلح و آشتی و مهمان نوازی
این سرزمین از گذشته تا کنون میزبان اقوامی از سراسر دنیا بوده و مهاجرتهای فراوانی به آن صورت گرفته است. از کوچ مزدکیان و علویان گرفته تا آمدن لهستانیها و روسها در جنگهای جهانی. همه و همه باعث شدهاند تا گیلان، مردمان زیادی را میزبانی کند. آنها به دلیل امنیتی که برای میهمانان خود ایجاد میکردند، مهمانپذیران خوبی به شمار می آمدند و زبان زد خاص و عام بودند. آنها با دوستان خود به خوبی رفتار میکنند اما در برابر دشمن به سختی میایستند. مثال بارز این ویژگی را میتوان در برخورد گیلانیها با اعراب و بیش از یک قرن مقاومت در برابر ورود آنها به سرزمینشان جستجو کرد. تعصبات قومی و قبیله ای هرگز در میان گیلانیان به صورتی که در بسیاری از نقاط ایران دیده میشود، وجود نداشته است. بسیاری از گیلانیان مسلمان، سالهایسال در کنار ارمنیان مسیحی زندگی میکردند. به گونه ای که حتی از یک چاه آب مینوشیدند. تعصبات، به ویژه در ازدواج، جایگاهی ندارند و اقوام مختلف این استان به راحتی با یکدیگر وصلت میکنند.
احساس امنیت و اطمینان به آینده
برخلاف آنچه در مناطق کویری ایران، در ساخت کوچههای تنگ و دیوارهای بلند ساختمانها مشاهده میشود، هنوز هم در گیلان خانهها با دیوارهای کوتاه به چشم میخورند. دلیل این امر آن است که مناطق کویری همواره در معرض هجوم بیگانگان بودهاند و به امنیت توجه زیادی داشتهاند. در سرزمینهای حاصلخیز، به دلیل وجود حس امنیت، رفتارهای مردم زمینیتر و سادهتر است و با اغماض و چشمپوشی بیشتری همراه است. مردم گیلان مالاندوز نیستند. آنها هرگز این احساس را که ممکن است فردا قحطی شود و چیزی برای خوردن نداشته باشند، تجربه نکردهاند. به همین دلیل، بسیار کمتر از دیگران به جمعآوری طلا و سرمایههای ماندگار علاقه نشان میدهند. این ویژگی دقیقاً برعکس مردمان ساکن نواحی مرکزی ایران است که دائماً در بیم خشکسالی بودهاند و مدام به پشتوانهای برای فردایشان فکر کردهاند.
خوشخوراکی
اهمیت غذا در میان گیلانیها بسیار زیاد است. آنها غذاهایی خوشمزه طبخ میکنند که معمولاً یک یا چند جزء گرانقیمت در آنها مشاهده میشود. چاشنیهای غذاهای مختلف با هم متفاوت هستند و نقش مهمی در طعم غذا ایفا میکنند. مواد اولیه غذاها معمولاً از مواد بومی تهیه میشوند و تازگی و سلامت غذا را تضمین میکنند.
آداب و رسوم و مراسم فرهنگی گیلان
عروسگوله
نمایش عروسگوله نیز از دیگر مراسم پیش از حلول سال نو به شمار میرفت. این نمایش، همراه با آواز ریتمیک، دارای مفاهیم اخلاقی و آیینی خاصی بود. بازیگران این نمایش معمولاً سه نفر بودند و در نقش غول، پیر بابو و نازخانم ظاهر میشدند. نقش نازخانم را بیشتر اوقات پسر جوانی که لباس زنانه پوشیده بود، اجرا میکرد.
گلگل چهارشنبه
چهارشنبهسوری از دیگر مراسم کهن ایرانیان است که در گیلان نیز با بعضی تغییرات جزئی برگزار میشود. این مراسم در غروب آخرین سهشنبه سال و در شب چهارشنبه انجام میشود. در گیلان، در ایام نوروز، علاوه بر این، به نیت اینکه دختران بهزودی به خانه شوی بروند، دختران دمبخت را چند ساعتی از خانه بیرون میکردند و خانهتکانی میکردند. شکستن کاسه و کوزه و ظروف کهنه، به علامت دور ساختن نفرت و رفع قضا و بلا، از دیگر آداب این روز به شمار میرفت. قاشقزنی از دیگر رسوم اجرایی این شب بود که معمولاً جوانان و بیشتر دختران به در خانه همسایهها میرفتند و با پنهان کردن روی خود و بدون معرفی هویتشان، خواستار هدیه میشدند. نقل و نبات و تنقلات از عمدهترین چیزهایی بود که در کاسه قاشقزنان جای میگرفت. شالاندازی در مناطق روستایی و کوهستانی از رسوم شایع چهارشنبهسوری بود و گاه حالت نوعی خواستگاری از دختر صاحبخانه را داشت. معمولاً به گوشه شال این افراد مقداری شیرینی و آجیل بهعنوان هدیه صاحبخانه بسته میشد و شالاندازان بدون مشخص کردن هویت خویش به خانه فرد دیگری میرفتند.
کشتی گیلهمردی
این کشتی که امروزه همچنان پابرجاست، یادگار صلابت و دلاوری مردم این خطه است. کشتی گیلهمردی ریشه در تاریخ دارد. مقدسی در قرن چهارم هجری از این کشتی یاد کرده است. ظهیرالدین مرعشی درباره آن میگوید: رسم مردم از دیلم است که جوانان روغن بر خود بمالند و پس از استراحت و خوراک کافی و لذیذ از گوشت، روغن، عسل و... زور آنها زیاد شده و قدرت مییابند که با فرد دیگری کشتی بگیرند. کشتیگیران گیلهمرد مراتب خاصی نظیر تنگوله یا نوچه، پهلوان، سرپهلوان یا میداندار دارند. این کشتی در محوطهای محصور به نام سیمبر یا سبزهمیدان برگزار میشود. کشتی گیلهمردی معمولاً در تابستان و در اعیاد و عروسیها انجام میشود. کشتیگیران که شلوارهایی به نام لاسپار به پا دارند، با بالاتنه لخت ابتدا به حضار احترام میگذارند و سپس با حرکات نمایشی، قدرت خویش را به رخ حریفان میکشند. این حرکات نمایشی فوزوما یا فرومما خوانده میشود. پس از رجزخوانی، حریف با کف زدن به او پاسخ میدهد. نبرد ابتدا با حواله کردن مشتها آغاز میشود. این بخش در موارد بسیاری منجر به مجروح شدن و شکستگی استخوان یکی از طرفین میشود. در این کشتی، هرگاه دست یکی از طرفین با زمین برخورد کند، بازنده محسوب میشود. جایزه این مسابقات بهصورت غیرنقدی و شامل پارچه، آینه، پیراهن، گوسفند و گاو و... است. به این جایزه برم میگویند.
ورزا جنگ
ورزا جنگ از رسوم و نمایشهای دیرین گیلان و بعضی از نقاط ایران است. این مراسم، جنگ گاوهای نر است. در گیلان به این گاوها ورزا یا ورزو گفته میشود. گاوهای جنگی معمولاً توسط ملاکین یا روستاییان مرفه نگهداری میشدند و فقط به درد مبارزه و جفتگیری میخوردند. این گاوها از شاخهای محکمی برخوردارند که وسیله دفاع و حمله آنهاست. کوهان پشت ورزاها به آنها صلابتی میبخشد که هنرمندان سفالگر هزاران سال قبل را به الهام گرفتن از آنها و ساخت شمایل سفالیشان واداشته است. ساخت سفالینههای قرمزرنگ ملهم از این گاوهای نر زورمند، از مشخصههای هنر باستانی گیلان است. قدیمیترین سندی که به چنین نمایشی در گیلان اشاره دارد، فرمانی است نوشتهشده بر روی سنگ مرمر قهوهای و با خط نستعلیق، بر ایوان ورودی مسجد جامع لاهیجان که به دستور سلطان حسین صفوی نگاشته شده و طی آن، اهالی را از ارتکاب اعمال خلاف بازداشته و امر به تأدیب و تنبیه خلافکاران کرده است. این فرمان که به تاریخ ۱۱۰۶ هـ.ق است، مردم را از کبوترپرانی، گرگدوانی و نگهداری گاو و قوچ و سایر حیوانات بهمنظور جنگ با یکدیگر بازداشته و این اعمال را ممنوع شمرده است.
چوگانبازی
چوگانبازی از جمله بازیهایی بود که بهوسیلهی اسبسواران انجام میشد و در دورهی صفویان در گیلان نیز مورد توجه قرار گرفت. در شوال سال ۱۰۰۰ هجری قمری، پس از آواره شدن خان احمدخان، آخرین حاکم کیایی بیهپیش، لاهیجان به تصرف شاه عباس صفوی درآمد. به دستور او، باغ بزرگی را که در مقابل قصر خان احمدخان قرار داشت، تخریب کردند و زمین آن را به میدان چوگان و قپقاندازی اختصاص دادند. این زمین وسیع بعدها به سبزهمیدان شهرت یافت. واژهی انگلیسی Polo نیز از واژهی پولو در زبان بالتی، از زبانهای تبتی، گرفته شده و به معنای توپ یا گوی است. در این بازی، دو گروه از سوارکاران در برابر یکدیگر قرار میگرفتند و با استفاده از چوبهای مخصوص، گوی را به حرکت درمیآوردند. هدف بازیکنان، هدایت گوی به سمت دروازه یا محدودهی مشخصشدهی حریف بود. چوگان علاوه بر مهارت در اسبسواری، به چابکی، هماهنگی و توانایی بالای سوارکاران نیاز داشت و از سرگرمیهای مورد توجه دربار صفوی به شمار میرفت.
ختنهسوران
از مراسم تاریخی ایران و گیلان، ختنهسوران است. در تاریخ خانی آمده است: چون ارقام مسرت و شادکامی و فرحت و کامرانی ثبت صفحه دفتر خزینه خاطر مبارک حضرت میرزا علی بود و بزم و عشرت ختنهسوران در شاهوار... بهخوبی میتوان اهمیت چنین جشنی را، بهخصوص با توجه به ارج و قرب فرزند پسر در ایام گذشته، درک کرد. اگر پسر را ده روز پس از تولد ختنه نمیکردند، این کار را چهار یا پنج سال به تعویق میانداختند. برای ختنهسوران، روز و ساعت سعد و مناسب را انتخاب میکردند و آشنایان، مطرب و دلاک را برای همان روز خبر میکردند. در این میهمانی از مهمانان با پلو و خورشت و شیرینی و آجیل پذیرایی میشد و پس از آن، مراسم جشن و پایکوبی برگزار میشد تا بچه از این عمل ترسناک دلداری یابد. وسایل ختنه کردن، یک نی به طول ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر، تیغ سلمانی و پنبه یا پارچه سوختهشده بود که برای ضدعفونی کردن و بند آوردن خون از آن استفاده میشد. پس از عمل ختنه کردن، موسیقی و دستافشانی و پایکوبی ادامه مییافت. این عمل، از آنجا که یکی از آداب اولیه اسلامی است، موجب احساس مسئولیت والدین میشد. معمولاً سعی بر این بود که تعداد ختنهشوندگان در یک روز فرد باشد؛ در غیر این صورت، خروسی را نیز سر میبریدند. معمولاً در این مراسم، هر یک از میهمانان در حد توان خود هدیهای میآورد. گاه جشن تا هفت روز طول میکشید. پس از ده روز، فرد ختنهشده را همراه دیگر همسالانش به حمام میبردند. برای این کار، حمام از پیش قرق میشد.
عزاداری ماه محرم
مردم گیلان نیز همچون مردم سایر مناطق ایران، آداب و رسوم ویژهای برای سوگواری حسین بن علی (ع) دارند. مردم سعی میکنند تا در روزهای نهم و دهم محرم به زادگاه خود بروند و در جمع بستگان و آشنایانشان در مراسم عزاداری شرکت کنند. روضهخوانی، سینهزنی، زنجیرزنی، چهلمنبر، شام غریبان، تعزیهخوانی و... از جمله مراسم عزاداری در ماه محرم گیلان است. بهعنوان نمونه، مراسم عزاداری در ماسوله در اینجا آورده میشود. مردم ماسوله، مثل شیعیان گیلان و تالش، مراسم مذهبی را بهجای میآورند و این مراسم قدمتی دیرینه دارد. برای اولین بار، از سال ۱۲۶۱ هـ.ق، برنامه منظمی برای برگزاری دهه اول محرم در هر روز و هر شب تدوین شد. این برنامه بسیار حسابشده است و با طوقبندی از شب هفتم آغاز میشود. در روزهای بعد، تا روز دهم، برنامهها و عزاداری ادامه مییابد و در شب یازدهم، مراسم شام غریبان انجام میشود. در شب دوازدهم محرم، پس از انجام مراسم مربوط به خاکسپاری شهیدان کربلا توسط طایفه بنیاسد و تعزیهداری در جوار امامزاده عون بن علی، برنامه عزاداری ماه محرم پایان مییابد. به گفته رابینو، تمام ساکنان ماسوله روز دهم محرم به مسکن و کار خود بازمیگردند.
غذا و شیرینی سنتی گیلان
اناربیج: گوشت + گردو + پیاز + سبزی + آب انار + فلفل.
ششانداز: بادمجان یا خیار یا کدوحلوایی + گردو + پیاز + رب انار.
سیرابیج: برگ سبز سیر + تخممرغ + زردچوبه.
شیرینتره: اسفناج + تخممرغ + سیر.
خالوآبه: آرد برنج + گوجهسبز + انواع سبزی + شکر + تخممرغ.
چخرتمه: مرغ + پیاز + تخممرغ + آبلیمو یا آبنارنج.
نازخاتون: گوشت + سبزی (نعناع و جعفری) + بادمجان + آبغوره.
موتنجن: مرغ یا مرغابی + کشمش یا قیسی + گردو + رب انار + شکر.
لونگی: ماهی (معمولاً سفید) + مغز گردو + سبزی جعفری + سیر تر یا خشک + پیاز + خاویار.
ماهی کولی غورابیج: کولی + سبزی معطر + ترشی آبغوره یا آبنارنج یا انار ترش + شکر + مغز گردو.
ماهی فیبیج: ماهی + کشمش + نعناع + آب انار + رب انار + گلپر + فلفل.
واویشکا: دل + جگر + قلوه + پیاز + گوجهفرنگی.
ترششامی: گوشت + پیاز + جعفری + تخممرغ + سیبزمینی + آبغوره + سبزی.
شامی: گوشت + پیاز + تخممرغ + زردچوبه + فلفل. (مخصوص ایام ماه رمضان)
انواع کوکو: کوکوی اشپل، کوکوی گردو، شاهکوکو و کوکوی اوزونبرون و...
انواع آش: آش شلغم، آش شیر، آش خرشو (از شیر گاو تازه فارغشده تهیه میشود)، آش ترش، آش قلمکار یا فاطمهالزهرا، خولیآش یا خالیآش (برنج + لوبیا چیتی).
انواع چاشنی: کالکباب، بورانی بادمجان، بورانی اسفناج، چغندر بورانی، زیتونپرورده، اشپل، خاویار، ماهی، ماهیشور، ماهی دودی و...
انواع شیرینیجات محلی گیلان
فرنی، رشتهخشکار، گلپالوده و... (معمولاً در ماه رمضان استفاده میشود).
ترحلوا، خاتونپنجره، خرشحلوا و سمنو و... (مخصوص عید نوروز).
حلوای رقایب (خیرات) در روز عید مردهها.
انواع کلوچه: کلوچه فومن، کلوچه لاهیجان و کاکا.
انواع نان محلی: نان لاکو که از آرد برنج تهیه میشود؛ نان کشتا: آرد برنج + کدوحلوایی + دانه گیاه خرفه.
انواع ترشی: ترشی فلفل، ترشی سیر، ترشی بادمجان، ترشی هفتبیجار، یارالماسی، ترشی پیاز و...
انواع رب: رب سیبترش، رب نارنج، رب انار و...
انواع مربا: مربای بادرنگ، شقاقل، گلقند (گل محمدی)، بهارنارنج، کدو، زغالاخته، ولش (تمشک) و...
همچنین دَلار یا نمک سبز، یکی از چاشنیهایی است که همراه برخی از میوهها استفاده میشود و از سبزیهای گوناگون + نمک تهیه میشود.
منابع و مآخذ
کتاب
رستمی، محسن، و سعیدی، سعید. (بیتا). گنجینهٔ اقوام شمال. انتشارات پشتیبان.
منابع اینترنتی
عبداللهی، سحر. (۱۳۹۹، ۱۴ دی). جغرافیای تاریخی لاهیجان. مجلهٔ فرهنگی، اجتماعی لاهیجان.
https://lahijanmag.ir/جغرافیای-تاریخی-لاهیجان/
امی گیلان. (بیتا). گولگول چهارشنبه [مطلب منتشرشده در کانال تلگرامی؛ به نقل از پیمان قلیزاده آسیابر]. تلگرام.
https://t.me/s/amygilan?before=123144
دانشچی. (بیتا). فرهنگ بومی و قومی استان گیلان.
https://www.daneshchi.ir/ostan-gilan/
همشهری آنلاین. (بیتا). آشنایی با آداب و رسوم کهن مردم گیلان در ایام نوروز [بازنشر در وبگاه بیتوته].
https://www.beytoote.com/art/city-country/familiar-gilan1-newyear.html
ویکیجو. (۱۳۹۸، ۲ مرداد). سبزهمیدان (در شهرستانها). دانشنامهی آزاد پارسی.
https://wikijoo.ir/index.php/سبزه_میدان_(در_شهرستان_ها)
Harper, D. (n.d.). Etymology of polo. Online Etymology Dictionary. Retrieved November 11, 2026, from
https://www.etymonline.com/word/polo
گردآورنده: فرزین حیرتی مقدم