
حافظ شیرازی، زندگی، زمانه و جهان شعر او
حافظ و دیوان حافظ از معدود پدیدههای فرهنگی هستند که تقریباً همه فارسیزبانان، با هر ملیت، مذهب و پیشینهای، به نوعی با آنها ارتباط برقرار میکنند. کمتر خانه فارسیزبانی را میتوان یافت که دیوان حافظ در آن حضور نداشته باشد و کمتر کسی است که دستکم چند بیت از غزلهای او را به خاطر نداشته باشد. با این حال، همین آشنایی گسترده گاهی باعث میشود تصور کنیم حافظ را به خوبی میشناسیم، در حالی که وقتی بخواهیم درباره شخصیت، اندیشه و جهان ذهنی او سخن بگوییم، با پرسشهای فراوانی روبهرو میشویم. حافظ چه شخصیتی داشت؟ مذهب و مسلک او چه بود؟ آیا شرابخوار بود یا شاعری مسلمان و پایبند به شریعت؟ آیا عارف بود؟ آیا به جبر اعتقاد داشت یا اختیار؟ معشوق حافظ چه کسی بود؟ آیا منظور او از عشق، عشق زمینی بود یا عشق الهی؟ و هنگامی که از شراب، میخانه، شاهد و ساقی سخن میگفت، آیا واقعاً از تجربههای زمینی سخن میگفت یا همه این مفاهیم را باید در چارچوب عرفان تفسیر کرد؟ این پرسشها سالهاست محل بحث حافظپژوهان است و تقریباً هر گروه، بر اساس شواهدی از اشعار حافظ، پاسخ متفاوتی برای آنها ارائه کرده است.
برای آنکه بتوانیم این پرسشها را منطقیتر بررسی کنیم، پیش از هر چیز باید حافظ را در زمانه خودش ببینیم. باید بدانیم حافظ کجا زندگی میکرد، جامعهای که در آن رشد کرد چه ویژگیهایی داشت، ساختار سیاسی و اجتماعی شیراز چگونه بود و چه جریانهای فکری و مذهبی در اطراف او حضور داشتند. این کار یک فایده مهم دارد. حافظ را از جهان تاریخی خودش جدا نمیکنیم و سخنان او را صرفاً با معیارهای فکری امروز نمیسنجیم. از سوی دیگر، قرار نیست حافظ را آنقدر مقدس و دستنیافتنی تصور کنیم که نتوان درباره او پرسش کرد و هیچ نقدی را دربارهاش روا ندانیم.
خود حافظ نیز چنین ادعایی نداشت. او حتی برای منتقد خود شرطی تعیین میکند و میگوید کسی میتواند بر شعر او خرده بگیرد که خود از عیب و نقص پاک باشد.
کسی گیرد خطا بر نظم حافظ
که هیچش لطف در گوهر نباشد
بنابراین هدف ما در اینجا بیش از آنکه نقد حافظ باشد، روایت زندگی و شناخت جهان اوست. نکته مهم دیگر این است که حافظ، مانند هر انسان دیگری، انسان کامل نبوده است. او انسانی بوده که عشق ورزیده، رنج کشیده، تصمیم گرفته، اشتباه کرده و احتمالاً در طول زندگی تغییراتی در اندیشه و نگاهش پدید آمده است. همین مسئله نیز یکی از دلایل پیچیدگی شعر اوست. حافظ در طول زندگی خود آنقدر با زبانها و مفاهیم گوناگون سخن گفته که هنوز نمیتوان با قطعیت گفت هنگامی که از عشق و شراب سخن میگوید، دقیقاً چه چیزی در ذهن داشته است. آیا منظور او عشق و مستی عارفانه بوده یا عشق و شراب زمینی شیراز؟
به همین دلیل است که هر کس تا حدی با حافظ از منظر دانش و تجربه خودش ارتباط برقرار میکند.
تو را چنان که تویی هر نظر کجا بیند
به قدر دانش خود هر کسی کند ادراک
از یک سو، کسانی هستند که با خواندن چند غزل حافظ، او را شاعری شوریده، عارف، خانقاهنشین و بریده از دنیا تصور میکنند. از سوی دیگر، گروهی با تکیه بر واژگانی مانند می، میخانه، میخواری و کوی میفروشان، حافظ را شاعری عیاش و خوشگذران میدانند. اما به نظر میرسد هر دو تصویر، بخشی از حافظ را میبینند و از بخشهای دیگر غافل میشوند. خود حافظ میگوید:
قدر مجموعه گل مرغ سحر داند و بس
که نه هر کو ورقی خواند معانی دانست
برای شناخت حافظ باید وارد جهان گسترده شعر او شد. در این جهان، خواجه شمسالدین محمد حافظ نه کاملاً پیر است و نه جوان، نه صرفاً زاهد است و نه صوفی، نه مفتی است و نه واعظ. او شخصیتی چندلایه است که نمیتوان به آسانی او را در یک تعریف محدود کرد.
نظامی گنجوی درباره ماندگاری شاعر میگوید
پس از صد سال اگر گویی کجا او
ز هر بیتی ندا آید که ها او
شاید این بیت، برای آغاز داستان حافظ نیز مناسب باشد. زیرا حافظ قرنهاست که از میان ما رفته، اما همچنان از هر غزل او صدایی به گوش میرسد.
نقشه راه شناخت حافظ
برای شناخت حافظ بهتر است مرحله به مرحله پیش برویم.
نخست باید ببینیم حافظ در چه دورهای زندگی میکرد و اوضاع ایران و شیراز در زمان او چگونه بود. سپس باید درباره خانواده، زندگی شخصی و استادان حافظ سخن بگوییم و زندگی او را در ارتباط با حاکمان مختلف شیراز دنبال کنیم. در این میان به موضوعاتی مانند مفهوم رند، رابطه حافظ با شاعران دیگر، سفرهای او، مذهب و مسلک او و نسبتش با عالمان، زاهدان و صوفیان نیز خواهیم پرداخت.
در بخش پایانی نیز باید سراغ مهمترین پرسشهایی برویم که درباره حافظ مطرح بودهاند. آیا شراب حافظ زمینی است یا عرفانی؟ آیا عشق او زمینی است یا آسمانی؟ شاهد در شعر حافظ چه معنایی دارد؟ و آیا میتوان در شعر و زندگی حافظ نشانهای از شاهدبازی یا گرایشهای همجنسخواهانه پیدا کرد؟
پاسخ به این پرسشها نیازمند دقت فراوان است و به همین دلیل در بخش پایانی از دیدگاه یک استاد ادبیات نیز استفاده شده است. در این مسیر یک نکته اساسی را نباید فراموش کرد. زندگی حافظ، برخلاف تصور رایج، از سیاست و تاریخ زمانهاش جدا نبوده است. شعر او بارها با دربار، پادشاهان و وزیران پیوند خورده و بسیاری از غزلهای او در ارتباط مستقیم یا غیرمستقیم با وقایع زمانهاش سروده شدهاند.
به گفته یکی از حافظپژوهان، در سراسر تاریخ شعر فارسی کمتر شاعری را میتوان یافت که شعرش تا این اندازه با زندگی واقعی و رویدادهای تاریخی دوران خودش پیوند خورده باشد. حافظ ثبتکننده اوضاع و احوال خوش و ناخوش زمانه خویش است. ممکن است برای ذهن امروزی این پرسش پیش بیاید که چرا شاعری مانند حافظ برای پادشاهان و وزیران شعر میسروده و آنان را مدح میکرده است. اما باید توجه داشت که مدیحهسرایی در آن روزگار بخشی از مناسبات اجتماعی و ادبی بود و پیوند شاعران با دربار امری غیرعادی محسوب نمیشد. از سوی دیگر، حافظ هرگز مدح همه حاکمان را به یک شکل انجام نمیدهد. در مواردی که حاکمی را شایسته میدانسته، او را ستوده و هنگامی که با حاکمی مستبد روبهرو شده، از زبان شعر برای اعتراض و کنایه استفاده کرده است. با این مقدمه، بهتر است به شیراز دوران حافظ برویم.
شیراز در روزگار حافظ
علی دشتی در کتاب «نقشی از حافظ» تصویری زیبا از لحظهای ارائه میکند که حافظ از دنیا میرود. او مینویسد که پس از مرگ حافظ، دیگر آن سیمای شریف و نجیب که در کوچههای شیراز رفتوآمد میکرد، دیده نمیشود. پیکر حافظ با همه ویژگیهای انسانی و جسمانیاش به خاک سپرده میشود، اما در همان لحظه موجود دیگری متولد میشود. موجودی تابناک و درخشان که در روح تمام کسانی که به زبان فارسی سخن میگویند حضور پیدا میکند.
این تصویر دشتی، نقطه شروع مناسبی برای ورود به داستان حافظ است. اما پیش از آن باید شیراز را بشناسیم.
در دوره حافظ، ایران بخشی از قلمرو ایلخانان مغول بود و در مناطق مختلف، حکومتهای محلی نیز وجود داشتند که با درجاتی از استقلال، زیر نظر قدرت مرکزی فعالیت میکردند.
در فارس، یکی از مهمترین حکومتهای محلی، حکومت آل اینجو بود و شیخ ابواسحاق از آخرین فرمانروایان این خاندان بود. فارس در مقایسه با بسیاری از مناطق ایران توانسته بود بخشی از میراث فرهنگی و ادبی خود را حفظ کند و شیراز به مرکزی برای دانشمندان، ادیبان و بزرگان تبدیل شده بود.
شیراز البته شهری مذهبی نیز بود. به نوشته حمدالله مستوفی، در قرن هشتم هجری تعداد زیادی مسجد، خانقاه و مدرسه دینی در شهر وجود داشت. با توجه به جمعیت نسبتاً محدود شیراز در آن دوره، این تعداد بناهای مذهبی نشان میدهد که دین و نهادهای مذهبی بخش مهمی از زندگی اجتماعی شهر را تشکیل میدادند. آرامگاه شاهچراغ نیز در شیراز قرار داشت و زائران بسیاری برای زیارت آن به شهر میآمدند. مادر شیخ ابواسحاق، معروف به تاشخاتون، از زنان نیکوکار زمان خود بود و امکاناتی برای پذیرایی از زائران فراهم کرده بود.
البته حافظ بعدها در شعر خود گاهی به طبقهای از متولیان مذهبی و صاحبان موقوفات نیز کنایه میزند. یکی از مضمونهای مورد علاقه او این بود که برخی افراد در ظاهر دیندار و در باطن گرفتار همان رفتارهایی هستند که دیگران را به خاطر آن سرزنش میکنند. همین تضاد میان ظاهر و باطن، یکی از مهمترین محورهای شعر حافظ است. شیراز از سوی دیگر شهری زیبا و سرسبز بود. باغها، آبها و گلستانهای شهر نقش مهمی در شکلگیری ذهن و زبان حافظ داشتند. گلگشت مصلی که با آب رکنآباد آبیاری میشد، یکی از همین مکانها بود. حافظ در چنین فضایی زندگی میکرد و طبیعی است که زیباییهای محیط پیرامونش در شعر او بازتاب پیدا کند. شیراز فقط از نگاه حافظ زیبا نبود. جهانگردانی که به شهر آمده بودند نیز از باغها، آبها و زیبایی آن سخن گفتهاند. ابن بطوطه نیز شیراز را در کنار زیباترین شهرهای مشرق زمین قرار داده و از زیبایی شهر و مردم آن یاد کرده است. بنابراین حافظ در شهری رشد کرد که از یک سو مذهبی و سرشار از مسجد و مدرسه و خانقاه بود و از سوی دیگر باغ، شراب، موسیقی، عشق، زیبایی و زندگی شهری نیز در آن حضور داشت. این دوگانگی، بعدها در شعر حافظ نیز دیده خواهد شد.
قدرت سیاسی و رندان شیراز
ساختار رسمی قدرت در شیراز لایههای مختلفی داشت و در رأس آن حاکم قرار میگرفت. اما قدرت واقعی شهر تنها در دست حاکم و دیوانیان نبود. در محلههای مختلف، کدخدایان و بزرگان محلات یا همان «کلوها» نیز نفوذ زیادی داشتند. این افراد میتوانستند با بسیج مردم و نیروهای محلی، تعادل قدرت را تغییر دهند. حتی شیخ ابواسحاق نیز برای رسیدن و تثبیت قدرت به حمایت همین گروهها نیاز داشت.
در کنار ساختار رسمی مذهبی و سیاسی، گروههایی از رندان، خراباتنشینان، میخوارگان و اهل میخانه نیز در فضای اجتماعی شهر حضور داشتند. این گروهها الزاماً آدمهای اخلاقی یا بیمسئلهای نبودند، اما یک ویژگی مهم داشتند. دستکم به اندازه زاهدان ریاکار، ادعای پاکی نمیکردند.
اینجاست که تضاد اصلی شعر حافظ شکل میگیرد.
حافظ بیش از آنکه با گناهکار آشکار درگیر باشد، با ریاکار پنهان مشکل دارد. او واعظی را که در برابر مردم از پرهیزکاری سخن میگوید اما در خلوت رفتاری دیگر دارد، به شدت مورد انتقاد قرار میدهد. حافظ حتی تأکید میکند که اعتراضش را پنهانی بیان نمیکند و اگر قرار باشد از کسی انتقاد کند، در حضور خودش نیز چنین خواهد کرد. این تقابل میان ظاهر و باطن، بعدها در شخصیت «رند» به اوج میرسد.
حافظ و خانواده او
اطلاعات مستند ما درباره خانواده و زندگی خصوصی حافظ بسیار محدود است. تاریخ دقیق تولد او نیز با قطعیت مشخص نیست، هرچند معمولاً سالهای حدود ۷۲۰ هجری قمری برای تولد او پیشنهاد شده است. روایتهایی وجود دارد که حافظ دوران جوانی را در فقر گذرانده و مدتی شاگرد نانوایی بوده است، اما این مطالب سند محکمی ندارند و نمیتوان با اطمینان آنها را پذیرفت. حتی نام پدر حافظ نیز به طور قطعی مشخص نیست. میدانیم نام خود او محمد بوده و لقبش شمسالدین بوده است. عنوان «خواجه» نیز درباره او به کار میرفته است. در آن دوره «خواجه» عنوانی برای بسیاری از بزرگان، عالمان و اهل فضل بود و لزوماً به معنای وابستگی به یک شغل یا طبقه خاص نبود. «حافظ» نیز معنای دوگانهای دارد. از یک سو به کسی گفته میشود که قرآن را از حفظ دارد و از سوی دیگر در برخی کاربردهای تاریخی، به موسیقیدان، خواننده یا نوازنده نیز اطلاق شده است. از همین رو احتمال داده شده که حافظ هم حافظ قرآن بوده و هم با موسیقی آشنایی داشته است. نکته جالب این است که در زمان حیات حافظ، در برخی منابع بیشتر از عنوان «مولا» یا «مولانا» برای او استفاده شده است. این عناوین در آن روزگار برای اهل علم و فضل، دانشمندان و قاضیان نیز به کار میرفت. حافظ به احتمال زیاد از خانوادهای برخوردار از امکانات نسبی بوده است، زیرا توانسته به مکتب برود و سپس به مطالعه و دانشاندوزی بپردازد. درباره مادر، پدر، خواهران و برادران حافظ اطلاعات بسیار کمی داریم. با این حال، شعری درباره مرگ شخصی به نام خواجه عادل وجود دارد که حافظ از او با تعبیر برادر یاد میکند و همین مسئله احتمال وجود برادری برای او را مطرح کرده است.
همسر و فرزند حافظ
درباره ازدواج حافظ تردید چندانی وجود ندارد، اما اطلاعات دقیقی درباره همسر او نداریم. برخی حافظپژوهان غزلی را که با این بیت آغاز میشود در وصف همسر حافظ دانستهاند اما نمیتوان با اطمینان گفت که این غزل حتماً درباره همسر حافظ بوده است. در آن دوره، شاعران معمولاً درباره همسر خود به صورت مستقیم و با تعابیر عاشقانه شعر نمیسرودند و بنابراین انتساب چنین غزلی به همسر حافظ قطعی نیست.
درباره شخصی به نام «شاخ نبات» نیز روایت مشهور و عامهپسندی وجود دارد که او را همسر حافظ میداند. حتی هنگام فال گرفتن از دیوان حافظ، گاهی نام شاخ نبات نیز در کنار نام حافظ آورده میشود. اما شواهد موجود نشان نمیدهد که شاخ نبات نام همسر حافظ بوده باشد. در شعر حافظ، شاخ نبات بیشتر میتواند نمادی از معشوق و زیبایی باشد و حتی گاهی خود شعر حافظ را نیز میتوان شاخ نبات دانست. این تصور که شاخ نبات همسر حافظ بوده، ظاهراً ریشه تاریخی چندان قدیمی ندارد و احتمالاً بعدها با روایتهای مربوط به کریمخان زند و عشق او به زنی با همین نام درآمیخته است. در عین حال، درباره وجود فرزندی برای حافظ شواهد بیشتری در دست است. به نظر میرسد حافظ پسری داشته که در جوانی یا نوجوانی از دنیا رفته و مرگ او ضربه شدیدی به شاعر زده است. حافظ میگوید
دلا دیدی که آن فرزانه فرزند
چه دید اندر خم این طاق رنگین
و در غزلی دیگر نیز با تصویرهایی دردناک از مرگ فرزند سخن میگوید.
بلبلی خون دلی خورد و گلی حاصل کرد
باد غیرت به صدش خار پریشاندل کرد
در این اشعار، اندوه پدرانه حافظ به وضوح دیده میشود و همین اشعار یکی از مهمترین شواهد درباره داشتن فرزند برای اوست.
شغل و درآمد حافظ
درباره شغل دقیق حافظ نیز اطلاعات روشنی نداریم.
او در اشعار خود بارها از واژه «وظیفه» استفاده کرده است. در آن روزگار وظیفه به مقرریای گفته میشد که در برابر خدمت یا منصبی به فرد پرداخت میشد. احتمال داده شده که حافظ از طریق کاری دیوانی در دربار درآمد داشته باشد، هرچند دقیقاً نمیدانیم این کار چه بوده است. از سوی دیگر، حافظ شاعری مشهور بوده و احتمالاً از طریق شعر و ارتباط با دربار نیز درآمدهایی داشته است. در دوره ایلخانان، بخشی از مالیاتها و عوارضی که از مردم گرفته میشد، به عنوان مقرری در اختیار افراد مختلف قرار میگرفت. حافظ در یکی از ابیات خود با طنز به همین مسئله اشاره میکند و میگوید
مرا که از زر تمغا ساز و برگ معاش
چرا ملامت رند شرابخواره کنم
حافظ با این تعبیر، ریاکاری زاهدانی را به چالش میکشد که از یک سو شرابخواران را سرزنش میکنند و از سوی دیگر خود از درآمدهایی استفاده میکنند که بخشی از آن از همان جامعه تأمین میشود.
استادان حافظ
یکی از استادان احتمالی حافظ قوامالدین عبدالله بوده است. احتمال داده شده که حافظ در محضر او درس خوانده و از همین طریق با شیخ ابواسحاق نیز ارتباط پیدا کرده باشد.
استاد دیگر او شیخ مجدالدین بود که از خانوادهای معروف از قاضیان شیراز میآمد. خانواده او بیش از یک قرن منصب قضاوت و امور شرعی شهر را در اختیار داشتند. حافظ از شیخ مجدالدین با احترام یاد کرده و او را در شمار شخصیتهایی قرار داده که در آبادانی شیراز در دوران ابواسحاق نقش داشتهاند. ابن بطوطه نیز هنگام سفر به شیراز از این شیخ با احترام فراوان یاد کرده و او را یکی از بزرگان زمان خود دانسته است. حافظ حتی تاریخ مرگ او را به شیوهای هنرمندانه در شعر ثبت کرده است.
کنف رحمت حق منزل او دان وانگه
سال تاریخ وفاتش طلب از رحمت حق
این شیوه ثبت تاریخ مرگ در شعر را «ماده تاریخ» مینامند. در ماده تاریخ، حروف یک واژه یا عبارت بر اساس حساب ابجد عددی میسازند که با سال یک رویداد تاریخی مطابقت دارد.
حافظ و زاهدان
حافظ احتمالاً مدتی علوم دینی، قرآن و دانشهای مربوط به دین را آموخته بود و با عالمان و صوفیان نیز ارتباط داشت.
اما تجربه او از بسیاری از این گروهها باعث شد که نسبت به زاهدان، واعظان و صوفیان ریاکار موضعی انتقادی پیدا کند.
حافظ به زاهد میگوید:
من اگر نیکم و گر بد تو برو خود را باش
هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت
یعنی خوبی و بدی من به تو مربوط نیست. هر کس نتیجه عمل خودش را خواهد دید. در جای دیگری نیز میگوید:
ترسم که صرفهای نبرد روز بازخواست
نان حلال شیخ ز آب حرام ما
این نوع ابیات نشان میدهد که حافظ مسئله اصلی خود را نه صرفاً گناه، بلکه ریا و دورویی میدانست. او حتی خرقه زاهد را به چالش میکشد و میگوید:
در این خرقه بسی آلودگی هست
برای حافظ، لباس زهد به خودی خود نشانه پاکی نیست. ممکن است خرقهای پاک به نظر برسد اما درون صاحب آن آلوده باشد. در مقابل، کسی که در ظاهر رند، میخواره یا خراباتنشین است، ممکن است دستکم آنچه هست را پنهان نکند.
رند در شعر حافظ
در فرهنگ عمومی، واژه «رند» بار معنایی منفی دارد. وقتی درباره کسی میگوییم رند است، ممکن است منظورمان فردی زیرک، حیلهگر یا حتی فریبکار باشد. اما حافظ این واژه را دگرگون میکند. رند حافظ الزاماً انسان کامل نیست. او حتی ممکن است گناه کند، شراب بنوشد، عاشق شود و از بسیاری از قواعد رسمی فاصله بگیرد. اما یک ویژگی اساسی دارد و آن دوری از ریا و تظاهر است. حافظ میگوید:
حافظا می خور و رندی کن و خوش باش ولی
دام تزویر مکن چون دگران قرآن را
رند، انسانی است که نمیخواهد خود را چیزی غیر از آنچه هست نشان دهد. حافظ حتی مقام رندی را چنان بالا میبرد که میگوید
زمانه افسر رندی نداد جز به کسی
که سرفرازی عالم در این کله دانست
و آشکارا خود را رند معرفی میکند:
عاشق و رند و نظربازم و میگویم فاش
تا بدانی که به چندین هنر آراستهام
رند حافظ اهل تعلق مطلق نیست. او خود را به قالبهای خشک و قطعی محدود نمیکند. زیبایی را دوست دارد، عشق را تجربه میکند، از زندگی لذت میبرد و در برابر ریا و تزویر میایستد.
نازپرورد تنعم نبرد راه به دوست
عاشقی شیوه رندان بلاکش باشد
از نظر حافظ، کسی که درد و رنج عشق را نچشیده، معنای واقعی عشق را نیز نمیفهمد. بنابراین رند را نباید انسان کامل دانست. رند حافظ انسانی است که در میان تناقضهای زندگی حرکت میکند و تلاش دارد دستکم در برابر خود و دیگران صادق باشد.
شیخ ابواسحاق و آغاز دوران شکوفایی حافظ
دوران جوانی حافظ با حکومت شیخ ابواسحاق همزمان بود. ابواسحاق از خاندان آل اینجو و آخرین فرمانروای این خاندان در فارس بود. او مردی اهل دانش و هنر بود و به شعر و شاعران توجه داشت. حافظ نیز در این دوره رابطه نزدیکی با او پیدا کرد. حافظ غزلهایی در مدح او سرود و به نظر میرسد که با قدرت گرفتن ابواسحاق، جایگاه حافظ نیز در محافل ادبی شیراز بیشتر شد. یکی از غزلهای قدیمی حافظ چنین آغاز میشود:
سلطان جهانم به چنین روز غلام است
گل در بر و می در کف و معشوق به کام است
در پایان غزل نیز به همزمانی نوروز و عید رمضان اشاره میشود. از نظر تاریخی، چنین تقارنی در دورههای محدودی ممکن بوده و همین مسئله به حافظپژوهان کمک کرده تا زمان تقریبی سرودن غزل را مشخص کنند. ابواسحاق حدود پانزده سال بر شیراز حکومت کرد و در بخش بزرگی از این دوران، شیراز دورهای نسبتاً آرام و شکوفا را تجربه کرد. اما در سالهای پایانی حکومت، شرایط تغییر کرد. ابواسحاق با برخی بزرگان و کلوهای شهر درگیر شد و همین مسئله حمایت اجتماعی از او را کاهش داد. رقیب اصلی او امیر مبارزالدین محمد مظفری بود. امیر مبارزالدین پس از تسلط بر یزد و کرمان به سوی شیراز آمد و شهر را محاصره کرد. محاصره چند ماه ادامه یافت، اما ابواسحاق در داخل شهر ظاهراً چندان نگران نبود و به زندگی عادی خود ادامه میداد. در نهایت یکی از کلوهای شیراز که پیشتر با ابواسحاق درگیر شده بود، با همدستی دیگران یکی از دروازههای شهر را به روی سپاه امیر مبارزالدین گشود. ابواسحاق گریخت و سرانجام در اصفهان دستگیر و به شیراز بازگردانده شد. در ابتدا امیر مبارزالدین به دلیل محبوبیت ابواسحاق قصد کشتن او را نداشت، اما پس از مدتی اتهامی درباره قتل مطرح شد و ابواسحاق در شیراز اعدام شد. حافظ مرگ او را نیز در شعر ثبت کرد:
بلبل و سرو و سمن یاسمن و لاله و گل
هست تاریخ وفات شه مشکینکاکل
این شعر نشاندهنده علاقه عمیق حافظ به ابواسحاق است.
یکی از مشهورترین غزلهای حافظ پس از سقوط او نیز چنین آغاز میشود
یاد باد آن که سر کوی توام منزل بود
دیده را روشنی از خاک درت حاصل بود
حافظ در این غزل با اندوه از دوران ابواسحاق یاد میکند و پایان حکومت او را پایان دورهای خوش و زودگذر میداند.
راستی خاتم فیروزهی بواسحاقی
خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود
امیر مبارزالدین و دوران محتسب
با سقوط ابواسحاق، حکومت آل مظفر آغاز شد و امیر مبارزالدین بر شیراز مسلط شد. او در جوانی رفتارهایی خشن و حتی راهزنی داشت، اما در حدود چهلسالگی به شدت به زهد و مذهب روی آورد. از آن پس خود را مدافع سرسخت شریعت معرفی کرد و در اجرای احکام مذهبی سختگیری فراوان نشان داد. نماز جمعه، امر به معروف و نهی از منکر و مبارزه با شرابخواری در حکومت او اهمیت زیادی پیدا کرد.
میخانهها بسته شدند و کسانی که شراب میخوردند مجازات میشدند. حافظ این دوره را دورهای خفقانآور میدید:
دانی که چنگ و عود چه تقریر میکنند
پنهان خورید باده که تعزیر میکنند
امیر مبارزالدین به دلیل همین سختگیریها در شیراز به «محتسب» مشهور شد. محتسب مأموری بود که وظیفه نظارت بر اجرای احکام شرعی و اخلاق عمومی را بر عهده داشت. حافظ نیز بارها این شخصیت را وارد شعر خود کرد و با کنایه و طنز به او تاخت.
محتسب شیخ شد و فسق خود از یاد ببرد
قصه ماست که در هر سر بازار بماند
حافظ میگوید محتسب اکنون خود در مقام شیخ نشسته و گذشتهاش را فراموش کرده، در حالی که کوچکترین رفتار دیگران را در بازار جار میزند. در این دوره، حتی کتابها و اشعار نیز ممکن بود تحت فشار قرار بگیرند. روایتهایی وجود دارد که امیر مبارزالدین به اشعار سعدی نیز حساس بود و حتی قصد داشت به قبر سعدی تعرض کند. حافظ در چنین فضایی، شعر را به ابزاری برای مقاومت در برابر ریا و تظاهر تبدیل کرد.
اگر چه باد فرحبخش و باد گلبیز است
به بانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است
در چنین شرایطی، حافظ گاهی از جام شراب به عنوان تنها رفیق قابل اعتماد خود سخن میگوید.
در این زمانه رفیقی که خالی از خلل است
صراحی می ناب و سفینه غزل است
با این همه، حافظ حتی خودش را نیز از انتقاد کنار نمیگذارد و با رندی میگوید:
می خور که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب
چون نیک بنگری همه تزویر میکنند
سقوط امیر مبارزالدین
پسران امیر مبارزالدین نیز از سختگیریهای پدر به تنگ آمده بودند. در نهایت، شاه شجاع که پسر او بود، علیه پدر اقدام کرد. چشمان امیر مبارزالدین را کور کردند و سپس او را زندانی و تبعید کردند. چند سال بعد نیز از دنیا رفت.
حافظ در شعری که درباره سرنوشت او سروده، ضمن اشاره به بیثباتی دنیا، زندگی و قدرت او را یادآوری میکند. در این شعر، امیر مبارزالدین با عنوان «شاه قاضی» معرفی میشود و حافظ به جنگها، خشونت و کشتارهای او اشاره میکند.
قدرتی که روزی همه از آن میترسیدند، سرانجام به نابینایی، زندان و تبعید ختم شد. این همان نگاه حافظ به جهان است. قدرت، ثروت، شهرت و حکومت هیچکدام پایدار نیستند.
شاه شجاع و امید به آزادی
پس از سقوط امیر مبارزالدین، شاه شجاع به قدرت رسید.
شاه شجاع مردی اهل فضل و هنر بود و حافظه بسیار خوبی داشت. او نیز مانند پدرش شخصیتی پیچیده داشت و در عین علاقه به شعر و ادب، رفتارهای خشونتآمیز و تصمیمهای سیاسی سختی نیز از خود نشان میداد. در آغاز حکومت او، حافظ بسیار خوشحال بود. او پایان دوران محتسب را نشانه بازگشت آزادی به شیراز میدانست.
سحر ز هاتف غیبم رسید مژده به گوش
که دور شاه شجاع است، می دلیر بنوش
و میگوید:
شراب خانگی ترس محتسب خورده
به روی یار بنوشیم و بانگ نوشانوش
شرابی که در دوران امیر مبارزالدین از ترس محتسب در خانه پنهان مانده بود، اکنون فرصت نوشیدن پیدا کرده است.
اما این شادی چندان دوام نیاورد. شاه شجاع نخست خواجه برهان را که از وزیران توانمند بود برکنار کرد. سپس خواجه قوامالدین، وزیر و دوست نزدیک حافظ، نیز گرفتار خشم او شد. قوامالدین سالها در کنار شاه شجاع بود و حتی از دوران جوانی وظیفه تربیت او را بر عهده داشت. با این حال، اطرافیان شاه شجاع او را نسبت به وزیر خود بدگمان کردند.
سرانجام قوامالدین دستگیر و کشته شد. حافظ که با او رابطه نزدیکی داشت، برای نجاتش تلاش کرد اما موفق نشد.
در سوگ او چنین سرود:
آن که رخسار ترا رنگ گل و نسرین داد
صبر و آرام توانَد به من مسکین داد
و در پایان میگوید:
در کف قصه دوران دل حافظ خون شد
از فراق رخ تو خواجه قوامالدین داد
این اتفاق یکی از نشانههای مهم تغییر رابطه حافظ با شاه شجاع بود.
بازگشت شاه شجاع و دگرگونی رابطه با حافظ
شاه شجاع مدتی از شیراز دور شد و برادرش شاه محمود قدرت را در شهر به دست گرفت. حکومت شاه محمود برای مردم بسیار سخت بود و ظلم و چپاول افزایش یافت. حافظ نه تنها او را مدح نکرد، بلکه از اشعاری که برای شاه شجاع سروده بود برای ترغیب او به بازگشت استفاده کرد:
دیدم به خواب دوش که ماهی برآمدی
کز عکس روی او شب هجران سر آمدی
در نهایت شاه شجاع بازگشت و مردم از ورود او استقبال کردند. حافظ نیز از بازگشت او خوشحال شد و غزلهایی در این باره سرود.
سحرم دولت بیدار به بالین آمد
گفت برخیز که آن خسرو شیرین آمد
اما رابطه حافظ و شاه شجاع دیگر مانند روزهای نخست نبود.
شاه شجاع به تدریج برای تثبیت قدرت خود به عالمان ظاهرگرا و زاهدان نزدیک شد. این همان چیزی بود که حافظ از آن گریزان بود. حافظ به او هشدار میدهد:
خدا را کم نشین با خرقهپوشان
رخ از رندان بیسامان مپوشان
او از شاه شجاع میخواهد که خود را بیش از حد به زاهدان و اهل ظاهر نزدیک نکند. در ادامه، شاه شجاع حتی با برخی از فرزندان خود نیز به خشونت رفتار کرد و رابطهاش با حافظ بیش از پیش تیره شد.
سفر حافظ به یزد
در نهایت فشارها بر حافظ افزایش یافت و او شیراز را ترک کرد و به یزد رفت. درباره علت دقیق این سفر روایتهای متفاوتی وجود دارد. برخی گفتهاند شاه شجاع او را تبعید کرد و برخی دیگر معتقدند که حافظ به دلیل شرایط دشوار سیاسی و اجتماعی و فشارهایی که بر او وارد میشد، خود به یزد رفت. آنچه مسلم است، حافظ مدتی در یزد اقامت داشت.
این سفر از نظر روحی برای او خوشایند نبود و اشعار این دوره سرشار از دلتنگی برای شیراز است.
نماز شام غریبان چو گریه آغازم
به مویههای غریبان قصهپردازم
و
من از دیار حبیبم نه از بلاد غریب
مهیمنا به رفیقان خود رسان بازم
حافظ در یزد احساس غربت میکرد.
در غزلی دیگر میگوید:
دلم از وحشت زندان سکندر بگرفت
رخت بربندم و تا ملک سلیمان بروم
زندان سکندر اشارهای به مدرسه ضیائیه یزد دارد و حافظ با استفاده از این تعبیر، شهر یزد را برای خود به زندان تشبیه میکند. او در آرزوی بازگشت به شیراز است.
گر از این منزل ویران به سوی خانه روم
دگر آنجا که روم عاقل و فرزانه روم
حتی وعده میدهد که اگر به شیراز بازگردد، دیگر کاری جز خدمت به رندان میخانه نخواهد داشت.
گر به وداع عمر به میخانه رسم
باور دیگر به جز از خدمت رندان نکنم
در نهایت با میانجیگری خواجه جلالالدین تورانشاه، حافظ به شیراز بازگشت. تورانشاه از وزیران مهم و شایسته دوران شاه شجاع بود و حافظ در شعر خود هم او را ستود و هم تاریخ وفاتش را به شیوه ماده تاریخ ثبت کرد.
سفرهای دیگر حافظ
درباره سفرهای حافظ روایتهای فراوانی وجود دارد، اما بسیاری از آنها قطعی نیستند. حافظ ظاهراً چندان علاقهای به سفر نداشته و شیراز را دوست میداشته است.
در غزلی میگوید:
نمیدهند اجازت مرا به سیر و سفر
نسیم باد مصلا و آب رکنآباد
با این حال، از سفر او به اصفهان نیز سخن گفته شده است.
یکی از شواهد این سفر بیت معروف اوست:
گر چه صد رود است در چشمم مدام
زندهرود باغ کاران یاد باد
اما مشخص نیست که آیا این بیت مربوط به سفری مستقل به اصفهان است یا حافظ در یکی از سفرهای دیگر خود از اصفهان عبور کرده است. درباره سفر به هرمز و حتی هند نیز روایتهایی وجود دارد، اما شواهد تاریخی محکمی برای اثبات آنها در دست نیست.
حافظ و شاعران دیگر
حافظ در محیطی ادبی رشد کرد و با میراث شعر فارسی و عربی آشنایی گستردهای داشت. یکی از شاعران همدوره او عبید زاکانی بود. عبید نیز مانند حافظ جامعه زمان خود را با زبان طنز و انتقاد تصویر میکرد. تفاوت مهم این بود که زبان عبید به زبان کوچه و بازار نزدیکتر بود و گاهی صراحت و زشتی کلام بیشتری داشت، در حالی که حافظ همان مضامین را با زبان ایهام و ظرافت شاعرانه بیان میکرد. حافظ همچنین با ادبیات عرب آشنا بود و از شعر عربی نیز تأثیر پذیرفته بود.
در کنار این تأثیرها، ارتباط حافظ با فردوسی، سعدی، مولانا و خیام نیز اهمیت زیادی دارد.
حافظ و فردوسی
حافظ با شاهنامه آشنایی عمیقی داشت و از شخصیتها و مضامین آن استفاده میکرد. برای مثال در یکی از غزلها میگوید:
شاه ترکان چو پسندید و به چاهم انداخت
دستگیر ار نشود لطف تهمتن چه کنم
و در جای دیگری از جمشید و بهمن سخن میگوید.
اما یکی از جالبترین نشانههای آشنایی حافظ با شاهنامه اشاره به سیامک و زو تهماسب است:
شکل هلال هر سر مه میدهد نشان
از افسر سیامک و ترک کلاه زو
این دو شخصیت از چهرههای نسبتاً فرعی شاهنامهاند و شناخت آنها نیازمند آشنایی دقیقتر با این اثر است.
حافظ از هلال ماه برای یادآوری ناپایداری قدرت استفاده میکند. حتی پادشاهانی با تاج و تخت باشکوه نیز سرانجام از میان میروند.
حافظ و سعدی
تأثیر سعدی بر حافظ بسیار روشن است.
حافظ در یکی از غزلها به شعر سعدی نزدیک میشود و از مضمون او بهره میگیرد.
سعدی میگوید:
من از آن روز که در بند توام آزادم
پادشاهم که به دست تو اسیر افتادم
و حافظ نیز از همین سنت عاشقانه بهره میگیرد.
در زمان حافظ، سعدی استاد مسلم غزل شناخته میشد و خود حافظ نیز میگوید:
استاد غزل سعدی است نزد همه کس اما
دارد سخن حافظ طرز غزل خواجو
این بیت علاوه بر احترام به سعدی، نشان میدهد که حافظ خود را در ادامه سنتی میدید که سعدی و خواجوی کرمانی از مهمترین نمایندگان آن بودند.
حافظ و خواجوی کرمانی
خواجوی کرمانی حدود چهل سال از حافظ بزرگتر بود و تأثیر او بر حافظ بسیار مهم است. حافظ نه تنها از برخی مضامین خواجو بهره گرفت، بلکه در ساختار غزل و زبان عاشقانه نیز با او ارتباط دارد.
حافظ و مولانا
تأثیر مولانا بر حافظ نیز وجود دارد، هرچند به نظر میرسد این تأثیر از تأثیر سعدی، خواجو و خیام کمتر باشد. برای مثال مولانا میگوید:
مرا قولی است با جانان
که جانان جان من باشد
و حافظ میگوید:
مرا عهدیست است با جانان
که تا جان در بدن دارم
در نمونهای دیگر مولانا میگوید؛
هزار عقل و ادب داشتم من ای خواجه
کنون چو مست و خرابم صلاح بیادبی است
و حافظ نیز تعبیری بسیار نزدیک به همین مضمون دارد.
اهمیت حافظ در این میان آن است که توانسته دو جریان مهم شعر فارسی را به هم نزدیک کند. از یک سو سنت شعر عاشقانه سعدی و خواجو و از سوی دیگر سنت عرفانی مولانا.
به همین دلیل در حافظ، عشق زمینی و عرفان آسمانی گاه در یک زبان واحد با یکدیگر سخن میگویند.
حافظ و خیام
حافظ نیز از اندیشههای خیامی بیتأثیر نبوده است. در شعر او بارها پرسشهایی درباره راز هستی، ناپایداری جهان، مرگ و ناتوانی انسان در شناخت حقیقت دیده میشود.
حاصل کارگه کون و مکان این همه نیست
باده پیش آر که اسباب جهان این همه نیست
یا
ساقیا جام میم ده که نگارنده غیب
نیست معلوم که در پرده اسرار چه کرد
و
این نشد که چرا آمدم و کجا رفتم
دریغ و درد که غافل ز کار خویشتنم
خیام و حافظ هر دو در برابر عظمت جهان و راز هستی احساس حیرت میکنند. تفاوت در این است که حافظ همیشه در نقطه نهایی به شک و پوچی خیامی نمیرسد. عشق و شعر برای حافظ امکان دیگری برای مواجهه با جهان فراهم میکنند.
او میگوید:
از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر
یادگاری که در این گنبد دوار بماند
اگر جهان ناپایدار است، انسان میتواند از خود اثری ماندگار برجای بگذارد و برای حافظ، یکی از مهمترین این آثار شعر و عشق است.
حافظ و قرآن
در کنار همه این تأثیرها، نباید فراموش کرد که حافظ با قرآن نیز ارتباط بسیار عمیقی داشت. شهرت حافظ به همین دلیل با مفهوم حفظ قرآن پیوند خورده است. در اشعار او اشارههای فراوانی به قرآن و مفاهیم قرآنی وجود دارد.
گفته شده که حافظ قرآن را به چهارده روایت میخوانده است.
برای فهم این تعبیر باید دانست که در دورههای نخستین، خط عربی هنوز نشانههای کامل حرکات و اعراب امروزی را نداشت و همین امر باعث میشد یک واژه یا عبارت به شکلهای مختلف خوانده شود. در طول زمان، قرائتهای مختلف قرآن شکل گرفت و در نهایت هفت قرائت مشهور و برای هر قرائت دو راوی اصلی شناخته شدند. از اینجا تعبیر چهارده روایت شکل گرفت. روایتی که امروزه در میان بسیاری از مسلمانان رایج است، قرائت حفص از عاصم است. در زمان حافظ، تسلط بر چهارده روایت نشاندهنده سطح بسیار بالایی از دانش قرآنی بود و اگر حافظ واقعاً قرآن را به چهارده روایت میخوانده، این مسئله نشاندهنده گستردگی دانش او در علوم قرآنی است. این نکته نیز بار دیگر نشان میدهد که نمیتوان حافظ را صرفاً شاعری میخوار و رند تصور کرد. در پشت زبان ظاهراً ساختارشکن او، دانش گستردهای از قرآن، علوم دینی و میراث ادبی وجود دارد.
حافظ و جبر و اختیار
یکی از مهمترین تناقضهای ظاهری شعر حافظ، مسئله جبر و اختیار است. در برخی ابیات، حافظ ظاهراً کاملاً جبری سخن میگوید:
رضا به داده بده و ز جبین گره بگشای
که بر من و تو در اختیار نگشاده است
در جای دیگری نیز میگوید:
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند
گر تو نمیپسندی تغییر کن قضا را
اما در مقابل، ابیاتی دارد که به روشنی بر اختیار و تلاش انسانی تأکید میکنند
آدمی در عالم خاکی نمیآید به دست
عالمی دیگر بباید ساخت و از نو آدمی
اگر انسان هیچ اختیاری نداشته باشد، چگونه میتواند عالمی دیگر بسازد؟
یا در جای دیگری میگوید:
مکن ز غصه شکایت که در طریق طلب
به راحتی نرسید آن که زحمتی نکشید
این سخن به وضوح بر تلاش و اراده تأکید دارد.
بنابراین آیا حافظ در طول زندگی تغییر عقیده داده است؟
پاسخ سادهای برای این پرسش وجود ندارد. یکی از راههای فهم این تناقض آن است که شعر حافظ را مجموعهای از تجربههای متفاوت بدانیم. حافظ در شعر خود یک جهان دوگانه و پارادوکسیکال میسازد. رند او نیز در همین جهان زندگی میکند. گاهی به جبر میرسد و گاهی تمام توان خود را برای تغییر جهان به کار میگیرد. در نگاه حافظ، شاید مسئله این نباشد که جبر یا اختیار مطلقاً درست است. بلکه مسئله این است که انسان باید اختیار خود را در جایی به کار ببرد که امکان عمل دارد و در برابر چیزهایی که از اختیار او خارج است، به پذیرش برسد. این نگاه را میتوان نوعی تفکیک میان تقدیر و تدبیر دانست. انسان باید تلاش کند، اما نباید تصور کند که نتیجه تمام تلاشها فقط در اختیار اوست. به همین دلیل حافظ میتواند هم از سرنوشت سخن بگوید و هم از کوشش.
مفهوم همت
یکی از کلیدواژههای مهم در این بحث، مفهوم «همت» است.
حافظ بارها از همت سخن میگوید:
گرچه دوریم ز بساط قرب، همت دور نیست
همت در اینجا نشانه اراده و عزم انسان برای حرکت به سوی هدف است.
هر که را در طلبت همت عالینظر نیست
در حقیقت به حقیقت ره مقصود نبرد
در این معنا، همت نقطه اوج اختیار است. انسان تمام توان خود را به کار میگیرد، اما نمیتواند نتیجه را به طور کامل تضمین کند. همین مفهوم است که ظاهراً تضاد میان جبر و اختیار در شعر حافظ را کاهش میدهد.
چرا شعر حافظ متناقض به نظر میرسد
اگر بخواهیم همه این مباحث را کنار هم بگذاریم، میتوان چند دلیل برای تناقضهای ظاهری شعر حافظ مطرح کرد.
نخست آنکه حافظ در طول زندگی تغییراتی داشته و طبیعی است که تجربههای مختلف انسانی در شعر او بازتاب پیدا کرده باشد. دوم آنکه شعر حافظ بر پایه شخصیت رند شکل گرفته و رند ذاتاً شخصیتی پارادوکسیکال است. او هم اهل عشق است و هم اهل عقل، هم اهل میخانه است و هم با مفاهیم عرفانی سروکار دارد. سوم آنکه طنز و ایهام در شعر حافظ نقش بسیار مهمی دارد. بسیاری از ابیات او را نمیتوان به صورت تحتاللفظی و جدی خواند. چهارم آنکه حافظ عمداً به گفتوگوهای مختلف در شعر خود فضا میدهد. در شعر او هم صدای زاهد وجود دارد، هم صدای رند، هم صدای عاشق، هم صدای عارف و هم صدای شکاک. حافظ به جای آنکه یکی از این صداها را کاملاً حذف کند، اجازه میدهد همه آنها در شعرش حضور داشته باشند و شاید یکی از دلایل ماندگاری حافظ نیز همین باشد. گروههای مختلف میتوانند در شعر او بخشی از خود را پیدا کنند.
مغبچهی بادفروش و مسئله شاهد
یکی از پیچیدهترین بخشهای شعر حافظ، شخصیتهایی مانند مغبچه، ترسابچه و پیر مغان است.
برای نمونه، در غزلی میخوانیم:
دوش رفتم به در میکده خوابآلوده
خرقه تردامن و سجاده شرابآلوده
سپس مغبچه بادفروش ظاهر میشود و به حافظ میگوید:
گفت بیدار شوی رهرو خوابآلوده
در این غزل، مغبچه صرفاً یک شخصیت حاشیهای نیست. او به نوعی نقش راهنما پیدا میکند. او از حافظ میخواهد پاک شود، از تعلقات عبور کند و به خرابات بیاید. نکته مهم این است که واژههایی که حافظ برای این شخصیت به کار میبرد، در ظاهر متعلق به جهان کفر و شراب و میخانهاند، اما در ساختار شعر، این شخصیت گاهی از بسیاری از زاهدان جایگاهی معنویتر پیدا میکند. این همان ساختارشکنی مهم حافظ است. او ارزشهای رایج را جابهجا میکند. کسی که در فرهنگ رسمی ممکن است کافر یا بیدین تلقی شود، در شعر حافظ میتواند صاحب حقیقت باشد و کسی که لباس زهد پوشیده است، ممکن است در باطن گرفتار ریا باشد. در همین زمینه، میتوان میان شعر حافظ و داستان شیخ صنعان در منطقالطیر عطار نیز ارتباطی معنایی پیدا کرد. شیخ صنعان، پیر بزرگی است که پس از سالها عبادت، عاشق دختر ترسا میشود و برای رسیدن به او از بسیاری از مرزهای پیشین خود عبور میکند. اما این عبور در نهایت او را به نقطهای تازه میرساند. آنچه در پایان به دست میآورد، صرفاً بازگشت به ایمان پیشین نیست، بلکه تجربهای دگرگونشده از حقیقت است. از این منظر، مغبچه بادفروش در شعر حافظ نیز میتواند نمادی از مرحلهای در مسیر تحول باشد. او صرفاً دعوتکننده به شراب نیست. ممکن است دعوتکننده به عبور از یقینهای قبلی باشد.
زیبایی و مفهوم شاهد
در عرفان، یکی از مفاهیم مهم این است که زیباییهای جهان میتوانند نشانهای از زیبایی مطلق باشند.
عارف ممکن است در زیبایی یک انسان، گل، موسیقی یا منظره، پرتوی از جمال الهی را ببیند.
از اینجا مفهوم «شاهد» اهمیت پیدا میکند.
شاهد میتواند کسی باشد که زیبایی او گواه زیبایی حق است.
بنابراین وقتی حافظ از شاهد سخن میگوید، نمیتوان همیشه فرض کرد که منظور او یک شخص مشخص زمینی است.
از سوی دیگر، نمیتوان نیز همه شاهدان شعر او را بدون استثنا نماد عرفانی دانست. مسئله دقیقاً همینجاست. زبان شعر عرفانی و زبان شعر عاشقانه زمینی در بسیاری از موارد از واژگان مشترک استفاده میکنند. اگر بخواهیم زیبایی الهی را توصیف کنیم، ناچاریم از همان زبان انسانی بهره بگیریم که برای توصیف زیبایی زمینی به کار میرود. به همین دلیل، یک معشوق در شعر حافظ میتواند همزمان امکان خوانش زمینی و آسمانی داشته باشد. برای مثال «خال» میتواند خال صورت یک معشوق زمینی باشد، اما در ادبیات عرفانی میتواند نماد نقطه وحدت و مرکز جمال الهی نیز باشد.
حافظ میگوید:
به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را
این خال میتواند یک عنصر زیباییشناختی ساده باشد، اما در خوانش عرفانی ظرفیت معنایی بسیار گستردهتری پیدا میکند.
به همین دلیل نباید شعر حافظ را مجبور کنیم که همیشه فقط یک معنا داشته باشد.
عشق زمینی یا عشق آسمانی
شاید یکی از بزرگترین اشتباهها درباره حافظ این باشد که تصور کنیم باید میان عشق زمینی و عشق آسمانی یکی را انتخاب کنیم.در جهان حافظ، این دو قلمرو الزاماً از هم جدا نیستند. عشق میتواند از زمین آغاز شود و به آسمان برسد.
زیبایی یک انسان میتواند خود بهانهای برای تجربه زیبایی مطلق باشد. به همین دلیل است که حافظ گاهی چنان زمینی سخن میگوید که نمیتوان آن را صرفاً عرفانی خواند و گاهی چنان عرفانی سخن میگوید که تفسیر زمینی به تنهایی کافی نیست. این دوگانگی نه ضعف شعر او، بلکه یکی از سرچشمههای قدرت آن است.
حافظ، شاعر تناقضها
در شعر حافظ جهانی وجود دارد که در آن اضداد کنار یکدیگر قرار میگیرند. زاهد در کنار رند قرار میگیرد، میخانه در کنار مسجد، عشق زمینی در کنار عشق آسمانی، جبر در کنار اختیار، شک در کنار ایمان، عقل در کنار مستی. این جهان متناقض، جهان رند است ، رند میان دو قطب حرکت میکند و گاهی از یکی به دیگری میرود. شاید عشق مهمترین عاملی باشد که این دوگانگیها را به یکدیگر پیوند میدهد. انسان عاشق میتواند همزمان عقلانی و غیرعقلانی، آزاد و مقید، زمینی و آسمانی باشد. از همین رو، تلاش برای تبدیل حافظ به یک فیلسوف کاملاً منسجم و نظاممند شاید از ابتدا راه درستی نباشد. حافظ پیش از آنکه یک دستگاه فلسفی کامل بسازد، تجربههای انسانی مختلف را به زبان شعر بیان میکند.
او به جای آنکه پاسخ نهایی بدهد، امکان گفتوگو ایجاد میکند.
حافظ و جبر
اگر دوباره به مسئله جبر بازگردیم، میتوان گفت حافظ در بسیاری از موارد جبر را به عنوان شیوهای برای بیان پذیرش محدودیتهای انسانی به کار میگیرد.
وقتی میگوید:
بر من و تو در اختیار نگشاده است
لزومی ندارد که منظورش نفی کامل اختیار انسانی باشد.
ممکن است منظور این باشد که همه امور در اختیار ما نیستند.
انسان باید آنچه را در توان اوست انجام دهد و آنچه را از توان او خارج است بپذیرد. این نگاه به نوعی آرامش منجر میشود.
اگر انسان همه جهان را مسئول نتیجه اعمال خود بداند، دائماً درگیر اضطراب خواهد بود. اما اگر میان آنچه میتواند تغییر دهد و آنچه نمیتواند تغییر دهد تمایز بگذارد، بخشی از این اضطراب کاهش پیدا میکند.
جبر و آزادی در شاهنامه
جالب اینجاست که همین ترکیب جبر و آزادی را در شخصیتهای شاهنامه نیز میتوان دید. پهلوانان شاهنامه به سرنوشت باور دارند، اما همین باور گاهی به جای انفعال، به شجاعت بیشتر آنها منجر میشود. اگر سرنوشت تغییرناپذیر باشد، انسان میتواند از ترس نتیجه رها شود و دست به عمل بزند. اگر قرار باشد بمیرم، خواهم مرد. پس چرا از خطر بترسم؟. در اینجا باور به سرنوشت پارادوکسیکال میتواند آزادی ایجاد کند. حافظ نیز گاهی چنین نگاهی دارد.
او میگوید شاید نتیجه در اختیار من نباشد، اما انتخاب شیوه زندگی هنوز در اختیار من است.
همت و آزادی
در همین نقطه مفهوم همت دوباره اهمیت پیدا میکند.
همت یعنی انسان تمام توان خود را برای رسیدن به مقصد به کار گیرد.
که عاشقان ره بیهمتان به خود ندهند
یا
گرچه دوریم از بساط قرب، همت دور نیست
همت نشانه اراده است. اما نتیجه همیشه در اختیار انسان نیست. این همان جایی است که جبر و اختیار در شعر حافظ به جای جنگ با یکدیگر، کنار هم قرار میگیرند.
حافظ و طنز
بخش دیگری از تناقضهای شعر حافظ به طنز او مربوط است.
وقتی حافظ میگوید:
کردهام توبه به دست صنم بادهفروش
که دگر می نخورم بیرخ بزم آرایی
یا هنگامی که صوفی و زاهد را به میخواری متهم میکند، همیشه نباید سخن او را به صورت گزارهای فلسفی خواند.
طنز در شعر حافظ اغلب دو مفهوم متضاد را کنار هم قرار میدهد تا ریاکاری را آشکار کند. این طنز یکی از مهمترین ابزارهای حافظ برای مقابله با ساختارهای رسمی قدرت و اخلاق است.
مغبچه به عنوان راهنما
در غزل «دوش رفتم به در میکده خوابآلوده»، مغبچه بادفروش به حافظ میگوید بیدار شود. او به حافظ میگوید از آلودگی عبور کن و خود را پاک کن. در ظاهر، عجیب است که کسی که در میخانه شراب میفروشد، به حافظ درباره پاکی و آلودگی هشدار دهد. اما دقیقاً همین تناقض است که معنای شعر را میسازد. مغبچه در اینجا ممکن است نماد کسی باشد که حقیقت را در جایی میبیند که جامعه رسمی آن را جایگاه حقیقت نمیداند. این شخصیت به حافظ یادآوری میکند که پاکی همیشه در لباس زاهدانه نیست.
حافظ و عبور از ایمان و کفر
از این منظر میتوان غزل مغبچه را با داستان شیخ صنعان در منطقالطیر عطار نیز مقایسه کرد. شیخ صنعان از ایمان رسمی عبور میکند، وارد مرحلهای از کفر میشود و سپس از آن مرحله نیز عبور میکند. آنچه در پایان به دست میآورد، همان ایمان اولیه نیست. تجربهای تازه و عمیقتر است. اگر مغبچه را در چنین چارچوبی بخوانیم، شاید دعوت او به حافظ نیز دعوت به ماندن در یک کفر یا شرابخواری ساده نباشد. ممکن است دعوت به عبور باشد. عبور از قطعیتهای قبلی. عبور از ظاهر. عبور از تصور سادهای که انسان را در دو گروه مؤمن و کافر تقسیم میکند. این یکی از عمیقترین ظرفیتهای شعر حافظ است.
چرا حافظ هنوز زنده است
شاید در نهایت دلیل ماندگاری حافظ را باید در همین چندلایگی جستوجو کرد. حافظ به ما اجازه میدهد خودمان را در شعرش پیدا کنیم. زاهد میتواند چیزی از خود در حافظ ببیند. رند نیز همینطور. عارف، عاشق، شکاک، مؤمن، انسان خسته از جهان و انسانی که هنوز به زندگی امید دارد، همه میتوانند با بخشی از شعر او ارتباط برقرار کنند. حافظ برای هر کدام از این صداها جایی در شعر خود باز کرده است.
به همین دلیل، نمیتوان حافظ را به یک تعریف نهایی فروکاست. او نه صرفاً شاعر عرفان است، نه صرفاً شاعر عشق، نه صرفاً شاعر شراب و نه صرفاً شاعر اعتراض. او شاعری است که این قلمروها را در یک جهان شعری به هم پیوند زده است.
پایان زندگی و میراث حافظ
حافظ در پایان عمر همچنان در شیراز ماند و برخلاف بسیاری از شاعران بزرگ، سفرهای فراوانی نکرد. شیراز برای او فقط محل زندگی نبود. بخشی از هویت او بود. آب رکنآباد، باغها، گلستانها، کوچهها، میخانهها، مسجدها، خانقاهها، زاهدان، رندان، شاهان و وزیران همه در جهان شعری او حضور دارند.
او زندگی خود را در همین جهان گذراند و از همین جهان شعر ساخت. پس از مرگ حافظ، آن انسان تاریخی که در کوچههای شیراز رفتوآمد میکرد، دیگر وجود نداشت. اما همانگونه که علی دشتی نوشته است، در لحظهای که پیکر حافظ به خاک سپرده شد، حافظ دیگری متولد شد. حافظی که دیگر به یک زمان و یک شهر محدود نبود. حافظی که در زبان فارسی ادامه پیدا کرد. و شاید این همان چیزی باشد که خود او آرزو کرده بود.
از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر
یادگاری که در این گنبد دوار بماند
حافظ بیش از ششصد سال است که در میان فارسیزبانان زندگی میکند. هر نسل دوباره سراغ او میرود و هر نسل حافظ دیگری پیدا میکند. یکی در او عارف میبیند، دیگری عاشق. یکی رند را میبیند و دیگری حافظ قرآن را. یکی از شراب زمینی او سخن میگوید و دیگری از شراب عرفانی.
پ
شاید هیچکدام به تنهایی تمام حافظ نباشند. حافظ دقیقاً در فاصله میان همین خوانشها زنده است. و شاید برای شناخت او، بهتر باشد به جای آنکه از ابتدا تصمیم بگیریم حافظ چه بوده است، به شعر خودش اجازه دهیم که سخن بگوید.
سخن پایانی درباره شراب، شاهد و عشق
در نهایت، درباره مهمترین پرسشهای شعر حافظ باید از یک اصل ساده آغاز کرد. در شعر حافظ، نمادها الزاماً یک معنای ثابت ندارند. شراب میتواند شراب زمینی باشد و در عین حال ظرفیت معنای عرفانی داشته باشد. عشق میتواند از یک معشوق انسانی آغاز شود و به عشق مطلق برسد. شاهد میتواند انسانی زیبارو باشد و همزمان نشانهای از جمال الهی. مغبچه میتواند شخصیتی واقعی در فضای اجتماعی زمانه باشد و در ساختار شعر به نمادی عرفانی تبدیل شود. خال میتواند بخشی از چهره معشوق باشد و در خوانش عرفانی نماد وحدت و جمال مطلق شود. این چندمعنایی، بخش جداییناپذیر زبان حافظ است. بنابراین اگر بخواهیم حافظ را فقط زمینی یا فقط آسمانی بدانیم، بخشی از جهان او را از دست خواهیم داد. حافظ شاعری است که زمین و آسمان را در یک زبان به هم متصل میکند. و شاید راز ماندگاری او نیز همین باشد. او آنقدر انسانی است که میتوانیم عشق، شکست، دلتنگی، خشم، شادی و حیرت خودمان را در او ببینیم و آنقدر گسترده است که همین تجربههای انسانی میتوانند در شعر او به سوی معنایی فراتر از زندگی روزمره حرکت کنند.
حافظ نه یک پاسخ قطعی، بلکه یک گفتوگوی پایانناپذیر است. گفتوگویی که قرنهاست ادامه دارد و هنوز پایان نیافته است.
کتابنامه برای مطالعهی بیشتر
حافظ شیرین سخن - محمد معين
حافظ نامه - بها الدین خرمشاهی
شرح اشارات حافظ - علی اکبر رزاز
شرح غزل های حافظ - حسینعلی هروی
آیینه ی جام - عباس زریاب خویی
یادداشت های حافظ - سیروس شمیسا
دیوان حافظ - تصحيح عبد الرحیم خلخالی
دیوان حافظ - تصحیح محمد قزوینی
دیوان حافظ - تصحيح قاسم غنى
دیوان حافظ - تصحیح پرویز ناتل خانلری
مكتب حافظ - منوچهر مرتضوی
حافظ پژوهان و حافظ پژوهی - ابوالقاسم رادفر
حافظ آینه دار تاریخ - پرویز اهور
اشعار و احوال حافظ - سعید نفیسی
فرهنگ واژه نمای حافظ - مهین دخت صدیقیان
این کیمیای هستی - شفیعی کدکنی
باتشکر از پادکست خوب رخ
گردآورنده: فرزین حیرتی مقدم
کز عکس روی او ش&#