نگاهی به الگوهای مختلف بررسی جریان نقد ادبی معاصر در ایران
الگو؛ یعنی شیوه یا چارچوبی که پژوهشگران بر اساس آن تاریخ نقد ادبی ایران را مطالعه و تحلیل میکنند. هر پژوهشگر با توجه به دیدگاه خود، جنبهای از نقد را برجسته میکند؛ یکی به تحولات تاریخی توجه دارد، دیگری به نظریههای ادبی، یکی به نقش منتقدان و دیگری به زمینههای اجتماعی و فرهنگی.
به طور کلی، مهمترین الگوهای بررسی نقد ادبی معاصر در ایران عبارتاند از: الگوی تاریخنگارانه، الگوی نظری، الگوی جامعهشناختی، الگوی گفتمانی، الگوی تطبیقی و الگوی میانرشتهای.
نخستین الگو، الگوی تاریخنگارانه یا تاریخی است. در این شیوه، پژوهشگر سیر تحول نقد ادبی را در دورههای مختلف بررسی میکند. در این نگاه، نقد ادبی پدیدهای ثابت نیست، بلکه همراه با تغییرات تاریخی دگرگون میشود. بنابراین منتقدان، آثار، مجلات، جریانهای فکری و رویدادهای فرهنگی هر دوره بررسی میشوند. برای مثال، نقد ادبی در دوره قاجار با نقد دوره پهلوی تفاوتهای اساسی دارد؛ زیرا شرایط اجتماعی، آموزشی و سیاسی این دو دوره متفاوت بوده است.
ویژگی مهم این الگو آن است که به سیر تحول اندیشه توجه دارد. پژوهشگر نشان میدهد که چگونه نقد سنتی به تدریج جای خود را به نقد علمی و دانشگاهی داده و چگونه نظریههای غربی وارد فضای فکری ایران شدهاند.
دومین الگو، الگوی نظری یا نظریهمحور است. در این شیوه، تمرکز اصلی بر نظریههای نقد ادبی است. پژوهشگر بررسی میکند که نظریههایی مانند فرمالیسم، ساختارگرایی، نشانهشناسی، هرمنوتیک، روانکاوی، مارکسیسم، اسطورهشناسی، پساساختارگرایی، فمینیسم و نظریه دریافت چگونه وارد ایران شدهاند و چه تأثیری بر مطالعات ادبی گذاشتهاند. در این الگو، آثار منتقدان ایرانی از منظر میزان آشنایی آنان با نظریههای جدید بررسی میشود. همچنین مشخص میشود که هر منتقد تا چه اندازه توانسته این نظریهها را با ادبیات فارسی سازگار کند.
سومین الگو، الگوی جامعهشناختی است. در این شیوه، نقد ادبی به عنوان محصول جامعه مطالعه میشود. یعنی پژوهشگر معتقد است شرایط سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بر شکلگیری نقد ادبی تأثیر مستقیم دارد.
برای مثال، گسترش آموزش نوین، چاپ روزنامهها، تأسیس دانشگاه، ترجمه آثار اروپایی و افزایش ارتباط با غرب، همگی باعث تحول نقد ادبی در ایران شدند. همچنین انقلاب مشروطه، شکلگیری دولت مدرن و توسعه مطبوعات زمینه رشد نقد ادبی را فراهم کردند. در این دیدگاه، منتقد تنها یک نویسنده نیست، بلکه عضوی از جامعه است و اندیشههای او تحت تأثیر شرایط زمانه شکل میگیرد.
چهارمین الگو، الگوی گفتمانی است. این شیوه بیشتر تحت تأثیر اندیشههای متفکرانی مانند فوکو شکل گرفته است. در این نگاه، نقد ادبی فقط بررسی زیبایی آثار نیست، بلکه بخشی از گفتمانهای فرهنگی و اجتماعی محسوب میشود.
بر اساس این دیدگاه، هر دوره تاریخی دارای گفتمان مسلط است و نقد ادبی نیز از همان گفتمان تأثیر میپذیرد. برای نمونه، در دوره مشروطه گفتمان آزادی، قانون و پیشرفت بر نقد ادبی سایه افکنده بود؛ اما در دورههای بعد، گفتمان هویت ملی، مدرنیته یا ایدئولوژیهای مختلف نقش پررنگتری پیدا کردند.
پنجمین الگو، الگوی تطبیقی است. در این روش، نقد ادبی ایران در مقایسه با دیگر کشورها بررسی میشود. پژوهشگران مطالعه میکنند که چگونه نظریههای غربی وارد ایران شدند، چگونه ترجمه شدند و چه تغییراتی پیدا کردند.
در این الگو، شباهتها و تفاوتهای نقد ایرانی با نقد اروپایی مورد توجه قرار میگیرد. همچنین میزان موفقیت منتقدان ایرانی در بومیسازی نظریههای جدید بررسی میشود.
ششمین الگو، الگوی میانرشتهای است. این شیوه از دهههای اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در این نگاه، نقد ادبی تنها به ادبیات محدود نمیشود، بلکه از رشتههایی مانند فلسفه، روانشناسی، جامعهشناسی، مردمشناسی، زبانشناسی، مطالعات فرهنگی و حتی علوم سیاسی بهره میگیرد.
برای مثال، اگر یک منتقد با استفاده از نظریههای فروید شعر حافظ را تحلیل کند، از روانشناسی بهره گرفته است. اگر با نظریههای مارکس به سراغ رمانهای اجتماعی برود، از جامعهشناسی استفاده کرده است. اگر با زبانشناسی ساختار شعر را بررسی کند، رویکرد میانرشتهای دارد.
در کنار این الگوها، برخی پژوهشگران نقد ادبی معاصر ایران را بر اساس نسلهای منتقدان نیز تقسیم میکنند. نسل نخست بیشتر با مفاهیم سنتی سروکار داشت. نسل دوم تحت تأثیر ترجمه و دانشگاه قرار گرفت. نسل سوم به نظریههای جدید غربی مانند ساختارگرایی و پساساختارگرایی روی آورد. نسلهای جدید نیز بیشتر از مطالعات فرهنگی، نظریههای هویت، مطالعات جنسیت و نقد پسااستعماری استفاده میکنند.
نکته مهم دیگر، نقش دانشگاهها و مراکز علمی در تحول نقد ادبی ایران است. تا پیش از شکلگیری دانشگاه، نقد بیشتر در مطبوعات و محافل ادبی انجام میشد؛ اما با تأسیس دانشگاه تهران و گسترش رشته زبان و ادبیات فارسی، نقد ادبی به تدریج جنبه علمی پیدا کرد. پس از آن نیز ترجمه کتابهای نظری و تألیف آثار پژوهشی موجب گسترش نقد دانشگاهی شد.
از سوی دیگر، مطبوعات نیز نقش بسیار مهمی در رشد نقد ادبی داشتند. روزنامهها و مجلات ادبی بستری برای انتشار دیدگاههای منتقدان فراهم کردند و باعث شدند مباحث نظری میان اهل ادب گسترش یابد.
البته میتوان گفت که هیچیک از این الگوها به تنهایی برای شناخت نقد ادبی ایران کافی نیست. الگوی تاریخی، روند تحول را نشان میدهد؛ الگوی نظری، مبانی فکری را بررسی میکند؛ الگوی جامعهشناختی، ارتباط نقد با جامعه را آشکار میسازد؛ الگوی گفتمانی، نقش قدرت و فرهنگ را تبیین میکند؛ الگوی تطبیقی، ارتباط ایران با جهان را توضیح میدهد و الگوی میانرشتهای نیز امکان تحلیل عمیقتر آثار ادبی را فراهم میآورد. بنابراین، امروزه پژوهشگران معمولاً از ترکیب این الگوها استفاده میکنند تا تصویری کاملتر از تاریخ و تحول نقد ادبی معاصر ایران ارائه دهند.
بررسی موردی دو الگوی تاریخگرایی و پیشرفت در نقد ادبی ایران
الگوی تاریخگرایی
این دیدگاه بر این اصل استوار است که هیچ اثر ادبی و هیچ نظریه نقدی را نمیتوان جدا از شرایط تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی زمان خود فهمید. بر اساس این الگو، هر دوره تاریخی ویژگیهای خاص خود را دارد و ادبیات نیز بازتاب همان شرایط است. بنابراین اگر بخواهیم یک اثر یا یک نظریه نقد را بررسی کنیم، ابتدا باید فضای تاریخی آن دوره را بشناسیم. برای مثال، اگر شعر خراسانی را با معیارهای شعر معاصر نقد کنیم، به نتیجه درستی نمیرسیم؛ زیرا هر کدام متعلق به دورهای با شرایط تاریخی متفاوت هستند. همچنین نقد ادبی دوره قاجار را نمیتوان بدون توجه به عواملی مانند شکستهای ایران از روسیه، آشنایی با تمدن غرب، انقلاب مشروطه، گسترش مطبوعات و تأسیس دارالفنون تحلیل کرد.
در این نگاه، تاریخ صرفاً مجموعهای از تاریخها و وقایع نیست؛ بلکه شبکهای از عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و فکری است که بر ادبیات تأثیر میگذارند. به همین دلیل، تاریخگرایان هنگام مطالعه نقد ادبی به موضوعاتی مانند شرایط حکومت، ساختار اجتماعی، نقش دین، وضعیت آموزش، نظام اقتصادی، روابط فرهنگی با سایر کشورها و جریانهای فکری توجه ویژه دارند.
ویژگیهای الگوی تاریخگرایی
نخست، توجه به زمینه تاریخی هر اثر. دوم، پرهیز از قضاوت بر اساس معیارهای امروزی. سوم، بررسی ارتباط ادبیات با تحولات جامعه. چهارم، توجه به پیوستگی تاریخی و روند تدریجی تغییرات. پنجم، تحلیل آثار ادبی در بستر فرهنگی و اجتماعی زمان خود.
در این دیدگاه، منتقد تلاش میکند ابتدا شرایط زمانه را بشناسد و سپس درباره ارزش یا ویژگیهای آثار ادبی اظهار نظر کند.
مزایای تاریخگرایی
این الگو چند مزیت مهم دارد. نخست اینکه باعث میشود آثار ادبی را منصفانهتر ارزیابی کنیم. دوم اینکه رابطه میان ادبیات و جامعه را آشکار میکند. سوم اینکه از برداشتهای سطحی و قضاوتهای شتابزده جلوگیری میکند. اما این الگو محدودیتهایی نیز دارد. اگر پژوهشگر بیش از اندازه بر تاریخ تأکید کند، ممکن است خود متن ادبی و ویژگیهای هنری آن را نادیده بگیرد. همچنین گاهی همه چیز را به شرایط تاریخی نسبت میدهد و نقش خلاقیت فردی نویسنده کمرنگ میشود.
الگوی پیشرفت در نقد ادبی ایران
الگوی پیشرفت بر این اندیشه استوار است که تاریخ نقد ادبی ایران، مسیری رو به تکامل و تحول را طی کرده است. طرفداران این دیدگاه معتقدند که نقد ادبی از شکل سنتی و بلاغی آغاز شده و به تدریج، با آشنایی با علوم جدید و نظریههای نوین، به سوی نقد علمی، دانشگاهی و تخصصی حرکت کرده است. در این الگو، تاریخ نقد ادبی به صورت یک روند تکاملی دیده میشود؛ یعنی هر دوره نسبت به دوره پیشین، دستاوردهای تازهای داشته و مرحلهای جدید را تجربه کرده است.
بر اساس این دیدگاه، نقد ادبی ایران را میتوان به چند مرحله تقسیم کرد:
در مرحله نخست، نقد بیشتر بر پایه علوم بلاغی، عروض، قافیه و تذکرهنویسی استوار بود. منتقدان عمدتاً درباره فصاحت، بلاغت، صنایع ادبی و مهارت شاعران در تقلید از گذشتگان سخن میگفتند.
مرحله دوم، همزمان با دوره قاجار و بهویژه انقلاب مشروطه آغاز شد. در این دوره، اندیشههای جدید، ترجمه آثار اروپایی، گسترش مطبوعات و آشنایی با مفاهیمی مانند آزادی، قانون و پیشرفت، نگاه تازهای به ادبیات پدید آورد. از این زمان، ادبیات تنها وسیلهای برای زیباییآفرینی نبود، بلکه ابزاری برای اصلاح جامعه نیز به شمار میرفت.
مرحله سوم، در دوره پهلوی اول و سپس با گسترش دانشگاهها شکل گرفت. در این دوره، نقد ادبی به تدریج جنبه علمی پیدا کرد. پژوهشهای دانشگاهی، تألیف کتابهای تخصصی و ترجمه نظریههای ادبی، موجب شدند نقد ادبی از حالت ذوقی فاصله بگیرد.
در مرحله چهارم، با ورود نظریههای جدیدی مانند فرمالیسم، ساختارگرایی، نشانهشناسی، هرمنوتیک، روانکاوی، مارکسیسم، پساساختارگرایی، فمینیسم و مطالعات فرهنگی، نقد ادبی ایران وارد مرحلهای تازه شد و دامنه تحلیل آثار بسیار گستردهتر گردید.
طرفداران الگوی پیشرفت معتقدند که این روند، نشانه رشد و پویایی نقد ادبی ایران است و هر نسل از منتقدان، تجربههای نسل پیش از خود را تکمیل کرده است.
البته این دیدگاه نیز با انتقادهایی روبهروست. برخی پژوهشگران معتقدند که نباید تاریخ نقد ادبی را تنها به صورت یک حرکت خطی و همواره رو به پیشرفت تصور کرد؛ زیرا گاهی در برخی دورهها، اندیشههای ارزشمند گذشته فراموش شده یا حتی نوعی بازگشت به سنت رخ داده است. همچنین همه نظریههای جدید الزاماً از نظریههای قدیمی بهتر نیستند؛ بلکه هر کدام برای تحلیل بخشی از ادبیات کارآمد هستند.
مقایسه دو الگو
اگر بخواهیم این دو الگو را با یکدیگر مقایسه کنیم، میتوان گفت: الگوی تاریخگرایی بیشتر بر چرایی شکلگیری نقد ادبی تأکید میکند؛ یعنی توضیح میدهد که هر اندیشه در چه شرایط تاریخی به وجود آمده است. اما الگوی پیشرفت بیشتر بر روند تحول نقد ادبی تمرکز دارد و نشان میدهد که نقد چگونه از مراحل ابتدایی به شکلهای پیچیدهتر و علمیتر رسیده است. در تاریخگرایی، هر دوره تاریخی ارزش و منطق خاص خود را دارد و نباید با معیارهای دورههای دیگر سنجیده شود. اما در الگوی پیشرفت، معمولاً دورههای جدیدتر به عنوان مرحلهای پیشرفتهتر نسبت به دورههای پیشین معرفی میشوند.
جمعبندی
در پایان میتوان گفت که این دو الگو در تقابل کامل با یکدیگر نیستند، بلکه مکمل هم هستند. تاریخگرایی به ما کمک میکند هر دوره را در بستر تاریخی خودش بشناسیم و از قضاوت نادرست پرهیز کنیم. الگوی پیشرفت نیز مسیر تحول نقد ادبی ایران را از نقد سنتی تا نقد علمی و نظری نشان میدهد.
امروزه بیشتر پژوهشگران از ترکیب این دو رویکرد استفاده میکنند؛ یعنی هم شرایط تاریخی هر دوره را بررسی میکنند و هم روند تحول و گسترش نقد ادبی را در طول تاریخ مورد توجه قرار میدهند. به همین دلیل، برای شناخت دقیق تاریخ نقد ادبی ایران، توجه همزمان به هر دو الگو ضروری است.
گردآوری و پژوهش: فرزین حیرتی مقدم
کپی تنها با ذکر منبع مجاز است.