ویرگول
ورودثبت نام
فرزین حیرتی مقدم
فرزین حیرتی مقدم📚کارشناس ارشد ادبیات 🔍 منتقد ادبی ✍🏻شاعر و نویسنده 🎙گوینده
فرزین حیرتی مقدم
فرزین حیرتی مقدم
خواندن ۱۷ دقیقه·۲ ماه پیش

نقد بر نقد - تحلیل دکتر پاینده بر شعر «آی آدم‌ها» نیما یوشیج

نقد بر نقد - تحلیل دکتر پاینده بر شعر «آی آدم‌ها» نیما یوشیج

محاکات و نشانه‌پردازی

رفاتر سه فرایند مورد بحث خود را منافی یا نافی محاکات یا بازنمایی عین واقعیت نمی‌داند. محاکات، میمیسیس یا تقلید، به معنای شبیه‌سازی چیزی است. این اصطلاح مفهومی پیچیده و گسترده است که از پیش از افلاطون و در آثار افلاطون و ارسطو تا امروز، موضوع مقالات و کتاب‌های بسیاری بوده است. چیستی محاکات، موضوع و خاستگاه آن و نظریه‌های مختلف درباره آن، بحثی گسترده را شکل داده است.

با این حال، رابطه بازنمایی با تقلید عین واقعیت یکسان نیست. آنچه رفراتر در برابر محاکات قرار می‌دهد، ایدئولوژی از دستور زبان می‌خواند. دستور زبان نظامی از قواعد است که متن را قابل فهم می‌سازد. در جهان شعر، بسیاری اوقات از دستور زبان عدول می‌شود و همین عدول نیز بخشی از ساختار شعر را شکل می‌دهد. این عدول در واقع نقض قواعدی است که برای زبان و برای آفریده شدن معنا ضروری هستند.

رفاتر همچنین میان معنا و دلالت در شعر تمایز قائل می‌شود و میان Meaning و Signification تفاوت می‌گذارد. دلالت، به بحث نشانه و رابطه دال و مدلول مربوط است. معنا از واژه‌ها در شعر حاصل می‌شود، اما دلالت از کلیت شعر به دست می‌آید. بنابراین دلالت فقط متکی بر یک واژه یا یک ترکیب نیست، بلکه از ساختار کلی اثر حاصل می‌شود.

رفاتر انتقال نشانه از سطح محاکاتی، یعنی سطح تقلید و بازنمایی کلام، به سطحی بالاتر را نشانه‌پردازی می‌نامد. در نظر او، نشانه‌پردازی از محاکات فراتر است. نشانه‌پردازی همان Semiosis است. واژه سمیوسیس از ریشه یونانی Semeion گرفته شده و به فرایند نشانه‌ای مربوط می‌شود. تفاوت اساسی در اینجاست که در محاکات، چیزی صرفاً تقلید یا بازنمایی می‌شود، اما در نشانه‌پردازی فرایندی متفاوت رخ می‌دهد و متن از تقلید ساده فراتر می‌رود. در این فرایند، نشانه‌ها در یک نظام معنایی جدید قرار می‌گیرند.

دو مرحله خوانش شعر

رفاتر دو نوع قرائت را مطرح می‌کند که عبارت‌اند از قرائت اکتشافی و قرائت پس‌کنشانه.

قرائت اکتشافی از سطر نخست شعر آغاز می‌شود و تا آخرین سطر پیش می‌رود. در این نوع خواندن، ابتدا با حرکت خطی متن مواجه هستیم؛ از ابتدای شعر شروع می‌کنیم و به پایان می‌رسیم. خواننده در این مرحله هنوز به تفسیر نهایی نرسیده است، بلکه در حال کشف عناصر موجود در متن است. واژه‌ها، تصاویر، روابط میان اجزا و ساختارهای زبانی در این مرحله بررسی می‌شوند.

پس از پایان این مرحله، خواننده وارد قرائت پس‌کنشانه می‌شود. در این نوع قرائت، حرکت صرفاً خطی شعر دنبال نمی‌شود، بلکه خواننده به عقب بازمی‌گردد و عناصر مختلف را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد تا نظام معنایی شعر را کشف کند. ابتدا شعر خوانده می‌شود و عناصر آن گردآوری می‌شوند و سپس بر اساس کلیت متن، معنای پنهان یا دلالت اصلی کشف می‌شود.

شعر در سطح نخست ممکن است معنایی عادی و قابل فهم داشته باشد، اما در سطح دوم، یعنی در سطح نشانه‌پردازی، به نظامی پیچیده‌تر از معنا می‌رسد. متن شعری همواره چیزی بیشتر از معنای مستقیم واژه‌هاست. شعر فقط مجموعه‌ای از جمله‌ها نیست، بلکه نظامی نشانه‌ای است که در آن هر عنصر با عناصر دیگر رابطه پیدا می‌کند. از همین رو، یک واژه در یک شعر ممکن است معنایی متفاوت از معنای معمول خود پیدا کند؛ زیرا در شبکه کلی شعر قرار گرفته است.

ماتریس و هیپوگرام

رفاتر برای توضیح این مسئله مفهوم ماتریس را مطرح می‌کند. ماتریس در نظریه او هسته مرکزی و معنایی شعر است؛ یعنی آن چیزی که همه عناصر دیگر متن به آن بازمی‌گردند. ماتریس معمولاً به صورت مستقیم در شعر ظاهر نمی‌شود، بلکه از طریق نشانه‌ها، تصاویر و ساختارهای مختلف خود را نشان می‌دهد. ممکن است شعری ده‌ها تصویر و واژه متفاوت داشته باشد، اما همه آنها در نهایت به یک مرکز معنایی مشترک مرتبط باشند. این مرکز همان ماتریس است.

پس از ماتریس، رفراتر مفهوم مدلول هیپوگرام را مطرح می‌کند. هیپوگرام چیزی است که در سطح زیرین شعر وجود دارد و عناصر مختلف شعر به آن اشاره می‌کنند. این هیپوگرام گاهی می‌تواند یک واژه، یک عبارت، یک تصویر یا حتی یک مفهوم فرهنگی باشد. با این حال، لزوماً به شکل آشکار در متن حضور ندارد و از طریق روابط میان نشانه‌ها کشف می‌شود. بنابراین خواننده باید از سطح ظاهری شعر عبور کند و به ساختار زیرین آن برسد.

گذار از بازنمایی به نظام نشانه‌ای

در سطح محاکات، آنچه اهمیت دارد این است که شعر چه چیزی را توصیف می‌کند. اگر شعری درباره طبیعت، انسان، جنگ، عشق یا مرگ باشد، در سطح نخست می‌توان موضوع شعر را مشخص کرد. اما در سطح نشانه‌پردازی، پرسش تغییر می‌کند. مسئله دیگر فقط این نیست که شعر درباره چه چیزی سخن می‌گوید، بلکه باید پرسید این عناصر چگونه در ساختار شعر معنا ایجاد می‌کنند.

از این منظر، شعر حرکتی از سطح نخست به سطح دوم است؛ از سطحی که در آن با بازنمایی و توصیف مواجهیم، به سطحی که در آن نظام نشانه‌ای و روابط درونی متن اهمیت پیدا می‌کند. بنابراین خواننده شعر نباید فقط به آنچه شاعر بیان کرده است توجه کند، بلکه باید بررسی کند که شعر چگونه معنا تولید می‌کند. همین چگونگی تولید معنا مسئله اصلی نشانه‌شناسی شعر است.

نشانه چیزی است که به چیز دیگری اشاره می‌کند، اما این اشاره همیشه مستقیم و ثابت نیست. در شعر، نشانه‌ها می‌توانند از معنای معمول خود فاصله بگیرند و در شبکه‌ای جدید از روابط قرار گیرند. برای مثال، واژه‌ای مانند «باران» در زبان عادی ممکن است تنها به یک پدیده طبیعی اشاره کند، اما در شعر می‌تواند نشانه‌ای از پاکی، اندوه، تولد دوباره، خاطره یا چیزهای دیگر باشد. این معنا از خود واژه به تنهایی حاصل نمی‌شود، بلکه از جایگاه آن در کلیت متن شکل می‌گیرد.

از این رو، شعر نظامی بسته از نشانه‌هاست که هر بخش آن با بخش‌های دیگر ارتباط دارد. شعر برخلاف زبان عادی، به سمت برجسته کردن نشانه‌ها حرکت می‌کند. در زبان عادی، هدف اصلی انتقال پیام است و زبان وسیله‌ای برای رساندن معنا محسوب می‌شود، اما در شعر، خود زبان نیز موضوعیت پیدا می‌کند. توجه تنها به اینکه چه گفته شده نیست، بلکه به اینکه چگونه گفته شده نیز جلب می‌شود. انتخاب واژه‌ها، تکرارها، حذف‌ها، فاصله‌ها، ترکیب‌ها و حتی ساختار نحوی جمله‌ها در تولید معنا نقش دارند.

به همین دلیل، شعر را نمی‌توان مانند یک متن عادی خواند. در متن عادی معمولاً تلاش می‌شود به معنای مستقیم رسید، اما در شعر باید روابط پیچیده میان نشانه‌ها را بررسی کرد.

زبان شعر و زبان روزمره

رفاتر میان زبان شعر و زبان روزمره تفاوت قائل می‌شود. در زبان روزمره، نشانه معمولاً به چیزی بیرون از خود اشاره می‌کند، اما در شعر، نشانه‌ها علاوه بر اشاره بیرونی، درون خود متن نیز با یکدیگر رابطه ایجاد می‌کنند. همین رابطه درونی است که موجب شکل‌گیری دلالت شعری می‌شود.

معنای شعر تنها حاصل جمع معنای واژه‌ها نیست، بلکه حاصل رابطه میان آنهاست. یک واژه ممکن است در یک شعر، به دلیل حضور واژه‌های دیگر، تصاویر دیگر و ساختار کلی متن، معنایی پیدا کند که در فرهنگ لغت وجود ندارد. شعر فقط تقلیدی از جهان بیرونی نیست، بلکه خود یک جهان نشانه‌ای می‌سازد.

در تحلیل شعر، باید از سطح بازنمایی عبور کرد و به ساختار نشانه‌ای آن رسید. در این مسیر، نقش خواننده اهمیت پیدا می‌کند. خواننده روابط میان نشانه‌ها را کشف می‌کند و از طریق این روابط به دلالت متن می‌رسد. این امر به معنای آن نیست که خواننده می‌تواند هر معنایی را به متن تحمیل کند، زیرا خود متن محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند. نشانه‌ها درون یک نظام مشخص قرار دارند و خوانش باید بر اساس شواهد موجود در متن باشد.

از این منظر، نظریه رفراتر از یک سو به نقش فعال خواننده توجه دارد و از سوی دیگر بر اهمیت ساختار خود متن تأکید می‌کند.

قرائت اکتشافی و پس‌کنشانه

در نظریه رفراتر، خوانش شعر فرایندی دو مرحله‌ای است. در مرحله نخست، خواننده با متن به صورت مستقیم مواجه می‌شود و واژه‌ها، جمله‌ها، تصاویر و ساختار ظاهری شعر را دنبال می‌کند. این مرحله همان قرائت اکتشافی است.

در مرحله دوم، خواننده از سطح ظاهری عبور می‌کند و به روابط پنهان میان عناصر متن توجه نشان می‌دهد. در اینجا قرائت پس‌کنشانه شکل می‌گیرد. شعر دیگر مجموعه‌ای از جمله‌های جدا از هم نیست، بلکه به عنوان کلی منسجم دیده می‌شود. هر تصویر، هر واژه و هر تکرار، بخشی از یک نظام کلی است که باید کشف شود.

معنا در شعر از طریق تفاوت‌ها و روابط میان نشانه‌ها ایجاد می‌شود. یک عنصر شعری به تنهایی معنای کامل خود را ندارد، بلکه در ارتباط با عناصر دیگر معنا پیدا می‌کند. اگر در شعری چند بار از واژه‌هایی مربوط به تاریکی، شب، سکوت و بسته بودن استفاده شود، این عناصر در کنار یکدیگر شبکه‌ای معنایی ایجاد می‌کنند و خواننده از طریق این شبکه به یک دلالت کلی می‌رسد. این دلالت چیزی نیست که در تک‌تک واژه‌ها به صورت مستقیم وجود داشته باشد، بلکه حاصل سازمان یافتن آنها در کل اثر است.

چندلایگی و ساختار شعر

در زبان عادی معمولاً تلاش می‌شود ابهام کاهش یابد و پیام به شکلی روشن منتقل شود، اما در شعر، ابهام و چندلایگی بخشی از فرایند تولید معناست. شاعر از امکانات زبان استفاده می‌کند تا شبکه‌ای از معناها ایجاد کند. به همین دلیل، یک شعر خوب معمولاً یک معنای واحد و ساده ندارد و هر بار خواندن می‌تواند لایه‌ای تازه از روابط میان نشانه‌ها را آشکار کند.

این چندمعنایی به معنای بی‌نظمی نیست. شعر، هر اندازه هم چندلایه باشد، همچنان دارای ساختار است. نظام نشانه‌ای شعر اجازه نمی‌دهد هر برداشتی بدون ارتباط با متن پذیرفته شود. خود متن مسیرهای خاصی برای خوانش ایجاد می‌کند. این مسئله یکی از تفاوت‌های مهم میان خوانش نشانه‌شناختی و برداشت کاملاً شخصی از اثر است.

در برداشت شخصی، ممکن است خواننده صرفاً بر اساس تجربه خود معنایی به متن نسبت دهد، اما در تحلیل نشانه‌شناختی باید نشان دهد که این معنا چگونه از روابط موجود در متن به دست آمده است.

شعر به مثابه ساختار زبانی

در نظریه رفراتر، شعر یک پیام ساده نیست که از سوی شاعر به خواننده منتقل شود. شعر ساختاری زبانی است که معنا درون آن ساخته می‌شود. از این رو، نقش شاعر صرفاً انتقال یک تجربه شخصی نیست، بلکه ایجاد یک نظام نشانه‌ای است که خواننده در آن حرکت می‌کند. شاعر با زبان کار می‌کند و زبان نیز تنها ابزار بیان نیست، بلکه ماده اصلی آفرینش شعر است.

بر این اساس، تحلیل شعر باید به جای پرسیدن اینکه شاعر چه چیزی را خواسته است بگوید، به این پرسش نزدیک شود که متن چگونه معنا را تولید کرده است. اثر ادبی چیزی نیست که فقط یک معنای از پیش تعیین‌شده داشته باشد و خواننده صرفاً آن را دریافت کند. معناهای اثر در فرایند خواندن و تحلیل آشکار می‌شوند. این معناها در ساختار متن حضور دارند و از طریق بررسی روابط میان عناصر مختلف آن کشف می‌شوند.

خواندن شعر در این معنا نوعی کشف کردن است. خواننده مانند کسی نیست که فقط یک پیام آماده را دریافت می‌کند، بلکه مانند کسی است که ساختار یک نظام پیچیده را بررسی می‌کند تا روابط میان اجزا را بیابد. از همین رو، نشانه‌شناسی شعر بیش از آنکه صرفاً به محتوای شعر توجه داشته باشد، به چگونگی ساخته شدن معنا توجه می‌کند.

شعر به مثابه جهانی مستقل از بازتاب واقعیت

در محاکات، فرض بر این است که شعر چیزی از جهان بیرونی را بازنمایی می‌کند. شاعر درباره طبیعت، انسان، جامعه یا تجربه‌ای سخن می‌گوید و شعر تصویری از آن ارائه می‌دهد. اما در نشانه‌پردازی، مسئله فقط این نیست که شعر چه چیزی را نشان می‌دهد، بلکه این است که چگونه از طریق نظام نشانه‌ها، جهانی معنایی جدید می‌سازد.

شعر فقط آینه جهان نیست، بلکه خود جهانی تولید می‌کند. از همین مسیر، رفراتر از دیدگاه‌های سنتی فاصله می‌گیرد. شعر صرفاً تقلید یا بازتاب واقعیت نیست، بلکه ساختاری است که واقعیت خاص خود را ایجاد می‌کند. حتی اگر شعر درباره موضوعی واقعی سخن بگوید، آن موضوع پس از ورود به زبان شعر تغییر می‌کند، زیرا زبان شعر آن را در شبکه‌ای از نشانه‌ها قرار می‌دهد و معنایی تازه به آن می‌دهد.

بنابراین آنچه در شعر اهمیت دارد فقط موضوع نیست، بلکه نحوه سازمان یافتن آن در متن است. دو شعر ممکن است درباره موضوعی واحد، مانند مرگ، عشق یا طبیعت، باشند، اما به دلیل تفاوت در ساختار نشانه‌ای، دو جهان معنایی کاملاً متفاوت بسازند. تفاوت آنها نه در موضوع، بلکه در شیوه ساختن معناست.

دلالت شعری، ماتریس و هیپوگرام

رفاتر از همین مسیر به مفهوم دلالت شعری می‌رسد. دلالت شعری چیزی فراتر از معنای مستقیم واژه‌هاست. در متن شعری، نشانه‌ها در کنار یکدیگر شبکه‌ای ایجاد می‌کنند که خواننده را به سطحی عمیق‌تر از معنا هدایت می‌کند. این سطح عمیق‌تر با بررسی ماتریس و هیپوگرام قابل نزدیک شدن است.

ماتریس مانند یک مرکز سازمان‌دهنده عمل می‌کند. تمام عناصر شعر، حتی اگر در ظاهر پراکنده باشند، در نهایت به آن مرکز مرتبط می‌شوند. هیپوگرام نیز مانند الگویی زیرین است که به شکل مستقیم دیده نمی‌شود، اما حضور آن در بخش‌های مختلف متن احساس می‌شود. خواننده از طریق تکرارها، شباهت‌ها، تضادها و روابط میان نشانه‌ها به این ساختار پنهان می‌رسد.

از این منظر، تحلیل شعر حرکت از سطح آشکار به سطح پنهان است؛ حرکتی از چیزی که شعر به طور مستقیم می‌گوید به چیزی که ساختار شعر در عمق خود تولید می‌کند.

بازگشت به متن و نقش خواننده

نظریه رفراتر تنها نظریه‌ای درباره زبان شعر نیست، بلکه نظریه‌ای درباره خواندن شعر نیز هست. مسئله اصلی این است که خواننده چگونه باید با متن مواجه شود و چگونه از سطح اولیه به سطح عمیق‌تر معنا برسد. خواننده نباید در مرحله نخست متوقف شود. اگر تنها به معنای مستقیم واژه‌ها توجه شود، بخش مهمی از ظرفیت شعر از دست می‌رود.

شعر در سطح ظاهری یک چیز می‌گوید، اما در سطح نشانه‌ای ممکن است روابط دیگری را آشکار کند. به همین دلیل، بازگشت به متن ضرورت پیدا می‌کند. خواننده باید پس از پایان خواندن، دوباره به بخش‌های مختلف شعر مراجعه کند و روابطی را که در خوانش نخست آشکار نبوده‌اند، پیدا کند. اهمیت قرائت پس‌کنشانه نیز از همین جا ناشی می‌شود.

در این نوع خوانش، پایان شعر می‌تواند معنای بخش‌های ابتدایی را تغییر دهد. پس از خواندن کل شعر، ممکن است به ابتدای آن بازگردیم و دریابیم که یک واژه یا تصویر معنایی فراتر از آنچه در ابتدا تصور می‌کردیم داشته است. متن ادبی خطی ساده نیست که معنا فقط از ابتدا به انتها حرکت کند، بلکه شبکه‌ای است که بخش‌های مختلف آن بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند.

در نتیجه، معنا در شعر یک فرایند است، نه نقطه‌ای ثابت. خواننده در طول خواندن، پیوسته فرضیه‌هایی درباره معنا شکل می‌دهد و سپس با ادامه متن آنها را اصلاح می‌کند.

تعادل میان متن و خواننده

رفاتر نقش خواننده را بسیار مهم می‌داند، اما این اهمیت به معنای آزادی کامل خواننده نیست. خواننده نمی‌تواند هر معنایی را به متن نسبت دهد، زیرا متن دارای نشانه‌هایی است که خوانش را هدایت می‌کنند. وظیفه منتقد آن است که نشان دهد چگونه از این نشانه‌ها به دلالتی مشخص رسیده است.

از این رو، تحلیل ادبی باید میان دو قطب حرکت کند؛ از یک سو توجه به ساختار خود متن و از سوی دیگر توجه به فرایند خواندن و کشف معنا. اگر تنها به ساختار متن توجه شود و نقش خواننده نادیده گرفته شود، اثر ادبی به شیئی ثابت تبدیل می‌شود. اگر نیز تنها بر برداشت شخصی خواننده تأکید شود، ارتباط تحلیل با متن از میان می‌رود. نظریه رفراتر تلاش می‌کند میان این دو تعادل برقرار کند.

اهمیت این نظریه در آن است که نشان می‌دهد شعر را نمی‌توان فقط بر اساس موضوع آن فهمید. موضوع شعر تنها نقطه آغاز است. آنچه شعر را به اثر ادبی تبدیل می‌کند، نحوه سازمان‌دهی زبان، روابط میان نشانه‌ها و ساختن یک نظام معنایی خاص است.

از خواندن ساده تا خوانش انتقادی

هنگام تحلیل یک شعر، علاوه بر اینکه باید دید شعر درباره چه چیزی سخن می‌گوید، باید بررسی کرد که چگونه این معنا را ساخته است. این همان تفاوت میان خواندن ساده و خوانش انتقادی است. خواندن ساده به دنبال دریافت پیام است، اما خوانش انتقادی به دنبال کشف سازوکار تولید معناست.

در نگاه ساده، شعر همچون پیامی تلقی می‌شود که شاعر تجربه کرده و آن را از طریق زبان منتقل کرده است. اما در نگاه نشانه‌شناختی، شعر فقط انتقال تجربه نیست، بلکه ساختن یک نظام است. شاعر با انتخاب واژه‌ها، ترکیب آنها، ایجاد ارتباط میان تصاویر و سازمان دادن عناصر مختلف، ساختاری معنایی ایجاد می‌کند.

معنا چیزی نیست که فقط در ذهن شاعر وجود داشته باشد و سپس به صورت کامل به خواننده منتقل شود. معنا در برخورد میان متن و خواننده شکل می‌گیرد، اما این شکل‌گیری بر اساس قوانین و روابط درونی متن است. از همین رو، تحلیل ادبی باید به جای جست‌وجوی قصد شاعر، بیشتر به خود اثر توجه کند.

این مسئله یکی از تفاوت‌های مهم نقد جدید با نقد سنتی است. در نقد سنتی معمولاً زندگی شاعر، شرایط تاریخی، احساسات شخصی و نیت او نقش بسیار پررنگی داشت. اما نظریه‌هایی مانند نشانه‌شناسی توجه را از بیرون متن به خود متن منتقل می‌کنند. مسئله این است که به جای پرسیدن از منظور شاعر، بررسی شود که متن چگونه معنا می‌سازد. این امر به معنای بی‌اهمیت بودن شاعر یا زمینه تاریخی نیست، بلکه به این معناست که برای فهم اثر ادبی، خود متن باید در مرکز تحلیل قرار گیرد.

برجستگی زبان و تمامیت اثر

رفاتر شعر را دارای سطحی ظاهری و سطحی ساختاری می‌داند. در سطح ظاهری، با معنای مستقیم و اولیه مواجهیم، اما در سطح ساختاری، روابطی وجود دارند که دلالت اصلی شعر را ایجاد می‌کنند. این روابط ممکن است در تکرار یک تصویر، تضاد میان دو واژه، تغییر زاویه دید، انتخاب یک ترکیب خاص یا حتی در سکوت‌ها و حذف‌های متن دیده شوند. منتقد باید بتواند این روابط را آشکار کند.

در اینجا مفهوم برجستگی زبان نیز اهمیت پیدا می‌کند. در شعر، زبان از حالت عادی خود خارج می‌شود. واژه‌ها فقط برای انتقال سریع اطلاعات به کار نمی‌روند، بلکه خودشان موضوع توجه قرار می‌گیرند. این برجستگی باعث می‌شود خواننده نسبت به شکل زبان حساس شود.

برای مثال، تکرار یک واژه در شعر ممکن است تنها تأکیدی ساده نباشد، بلکه شبکه‌ای معنایی ایجاد کند. یک تصویر نیز ممکن است در ظاهر فقط توصیف چیزی باشد، اما در ساختار کلی شعر به نشانه‌ای مهم تبدیل شود. بنابراین هیچ عنصر شعری کاملاً جدا از عناصر دیگر نیست و هر جزء در ارتباط با کل معنا پیدا می‌کند.

این همان نگاه کل‌گرایانه‌ای است که در نظریه رفراتر اهمیت دارد. شعر مجموعه‌ای از قطعات جداگانه نیست، بلکه مانند سیستمی است که اجزا در آن بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند. اگر یک عنصر از این سیستم جدا شود، ممکن است معنای واقعی آن از دست برود. به همین دلیل، تحلیل شعر نیازمند توجه به تمامیت آن است و نمی‌توان تنها یک واژه یا یک تصویر را جدا کرد و بر اساس آن درباره کل شعر قضاوت کرد. باید دید آن عنصر در چه شبکه‌ای از روابط قرار گرفته است.

پویایی معنای اثر ادبی

اثر ادبی در این نگاه ساختاری پویاست؛ یعنی عناصر مختلف آن در رابطه‌ای زنده با یکدیگر قرار دارند. از همین رو، معنای یک واژه یا تصویر در شعر همیشه ثابت نیست. ممکن است واژه‌ای در ابتدای شعر معنایی داشته باشد، اما هنگامی که در کنار عناصر دیگر قرار می‌گیرد، معنای تازه‌ای پیدا کند.

این تغییر معنا یکی از ویژگی‌های مهم زبان شعر است. در زبان روزمره معمولاً تلاش می‌شود واژه‌ها معنایی مشخص و ثابت داشته باشند تا ارتباط آسان‌تر شود، اما در شعر همین ثبات از میان می‌رود و واژه‌ها ظرفیت‌های تازه‌ای پیدا می‌کنند. به همین دلیل، شعر می‌تواند معناهای مختلفی را هم‌زمان در خود نگه دارد.

رفاتر با مطرح کردن این دیدگاه، شعر را از بازتاب ساده واقعیت جدا می‌کند. شعر فقط درباره جهان بیرونی نیست، بلکه از طریق زبان جهانی جدید می‌سازد. حتی اگر شاعر از تجربه‌ای واقعی، حادثه‌ای تاریخی یا موضوعی اجتماعی سخن بگوید، آن تجربه پس از ورود به ساختار شعر دیگر همان تجربه اولیه نیست. زبان شعر آن را تغییر می‌دهد و در نظامی تازه قرار می‌دهد.

این تغییر همان چیزی است که نشانه‌پردازی را از محاکات جدا می‌کند. در محاکات، تأکید بر شباهت میان اثر و موضوع بیرونی است، اما در نشانه‌پردازی، تأکید بر روابطی است که در خود متن شکل می‌گیرند. بنابراین اثر ادبی را نمی‌توان فقط با بررسی رابطه آن با جهان بیرونی فهمید، بلکه باید رابطه میان عناصر درونی خود اثر را نیز بررسی کرد. از این منظر، شعر ساختاری مستقل است که قوانین و روابط خاص خود را دارد.

خوانش انتقادی و کشف روابط پنهان

منتقد ادبی در این رویکرد باید مانند کسی باشد که یک نظام پیچیده را بررسی می‌کند و به دنبال الگوها و روابط پنهان می‌گردد، نه اینکه تنها در جست‌وجوی یک پیام آشکار باشد. در نظریه رفراتر، کشف این روابط پنهان همان چیزی است که خوانش انتقادی را شکل می‌دهد.

خواننده در آغاز با نشانه‌هایی پراکنده مواجه می‌شود، اما با پیش رفتن در متن، میان این نشانه‌ها ارتباط برقرار می‌کند و به ساختاری کلی می‌رسد. این ساختار کلی همان چیزی است که معنای عمیق‌تر شعر را ایجاد می‌کند.

شعر از یک سو محدود به زبان است و از سوی دیگر از امکانات زبان برای ساختن معنا استفاده می‌کند. زبان هم چارچوبی ایجاد می‌کند و هم امکان آفرینش فراهم می‌سازد. شاعر درون این چارچوب، روابط تازه‌ای میان نشانه‌ها ایجاد می‌کند و همین روابط تازه است که اثر ادبی را از زبان معمولی جدا می‌سازد.

در نهایت، شعر چیزی بیشتر از مجموعه‌ای از تصاویر زیبا یا احساسات شاعرانه است. شعر نظامی سازمان‌یافته از نشانه‌هاست که معنا درون آن ساخته می‌شود. برای فهم این نظام، باید از سطح ظاهری عبور کرد و به روابط عمیق‌تر میان عناصر متن رسید.

گردآورنده: فرزین حیرتی مقدم
انتشار تنها با ذکر منبع مجاز می‌باشد.

نقد ادبینیما یوشیج
۰
۰
فرزین حیرتی مقدم
فرزین حیرتی مقدم
📚کارشناس ارشد ادبیات 🔍 منتقد ادبی ✍🏻شاعر و نویسنده 🎙گوینده
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید