
خاستگاه خانوادگی و پرورش سیاسی
میرزا ابوالقاسم قائممقام فراهانی در سال ۱۱۵۸ خورشیدی، در روستای هزاوهٔ فراهان و در خانوادهای خوشنام از خاندان فرهانی به دنیا آمد. پدرش میرزا عیسی و مادرش دختر میرزا حسین فرهانی، مشهور به وفا، بود. میرزا حسین وفا مدتی در دربار زندیه مقام وزارت داشت. پس از سقوط حکومت زندیه و تأسیس سلسلهٔ قاجار، آقامحمدخان از او دعوت کرد تا در دولت جدید نیز به فعالیت سیاسی و اداری ادامه دهد؛ اما وفا به دلیل کهولت سن این پیشنهاد را نپذیرفت و میرزا عیسی را به جای خود معرفی کرد. بدینترتیب، میرزا عیسی به دربار قاجار راه یافت.
ابوالقاسم از دوران کودکی در محیطی پرورش یافت که با فعالیتهای سیاسی و کشوری آمیخته بود. او از نزدیک شاهد فعالیتهای پدرش در دستگاه قاجار بود و در کنار آموزشهای او، با مبانی سیاست، کشورداری و شیوهٔ ادارهٔ امور آشنا شد. میرزا عیسی از مردان شریف و باتجربهٔ روزگار خود به شمار میرفت و همین جایگاه، زمینهای مناسب برای آشنایی فرزندش با ساختار قدرت و مناسبات سیاسی آن زمان فراهم کرد.
با به سلطنت رسیدن فتحعلیشاه، عباسمیرزا به ولیعهدی برگزیده شد و حکومت آذربایجان نیز به او واگذار گردید. عباسمیرزا که با خاندان فرهانی آشنایی داشت و میرزا عیسی را مردی باتجربه و درستکار میشناخت، او را به وزارت خود منصوب کرد و از وی خواست همراهش به تبریز برود. به این ترتیب، خانوادهٔ فرهانی راهی تبریز شدند و میرزا عیسی مسئولیت وزارت آذربایجان را بر عهده گرفت.
ابوالقاسم نیز در دستگاه عباسمیرزا مشغول به کار شد و وظیفهٔ نگارش مکاتبات را بر عهده داشت. او در کنار انجام این مسئولیت، همواره از تجربهها و آموختههای پدر بهره میبرد و بهتدریج برای پذیرفتن مسئولیتهای بزرگتر آماده میشد. پس از درگذشت میرزا عیسی، میان ابوالقاسم و برادرش موسی بر سر جانشینی وزارت آذربایجان اختلاف پدید آمد؛ اما سرانجام با دستور مستقیم فتحعلیشاه، ابوالقاسم به این مقام منصوب شد. بدینترتیب، جایگاه وزارت که پیشتر در اختیار پدرش بود، به او انتقال یافت.
وزارت آذربایجان و بحرانهای سیاسی و نظامی
دوران وزارت قائممقام در آذربایجان با شرایطی دشوار در عرصهٔ سیاست خارجی همراه بود. ایران چند سال پس از امضای عهدنامهٔ گلستان، بار دیگر وارد جنگ با روسیه شده بود. از سوی دیگر، انگلیسیها حاکمان نواحی شرقی ایران، از جمله خراسان و هرات، را به شورش تحریک میکردند. هرات برای انگلیس اهمیت راهبردی ویژهای داشت؛ زیرا در مجاورت هند قرار گرفته بود و انگلیسیها نمیخواستند روسیه یا فرانسه به این منطقه و در نتیجه به مسیرهای منتهی به هند دسترسی پیدا کنند. از این منظر، هرات بهمنزلهٔ حائلی میان قلمرو نفوذ روسیه و هندِ تحت استعمار انگلستان اهمیت داشت.
در غرب کشور نیز دولت عثمانی دستاندازی به مناطق مرزی ایران را آغاز کرده بود. در چنین شرایطی، قائممقام در کنار عباسمیرزا و با استفاده از همکاری ژنرال گاردان فرانسوی، که به دستور ناپلئون به ایران آمده بود، در مسیر نوسازی ارتش و آموزش نیروهای نظامی تلاش کرد. در نتیجهٔ این اقدامات، در مدتی نسبتاً کوتاه بیستوپنج هنگ سرباز با تسلیحات و مهمات کامل و پوشاک ایرانی سازماندهی و آموزش داده شدند.
همزمان با این تحولات، عباسمیرزا برای مقابله با اقدامات دولت عثمانی، نمایندهای را بهمنظور مذاکره و حلوفصل اختلافات به آن کشور فرستاد. با این حال، عثمانیها برخلاف انتظار، نمایندهٔ ایران را بازداشت کردند. پس از این اقدام و با مشورت قائممقام، عباسمیرزا فرمان داد چهار هزار نیروی آموزشدیده برای مقابله با عثمانیها وارد عمل شوند. نیروهای ایرانی توانستند سپاه عثمانی را در اطراف خوی شکست دهند و شمار زیادی اسیر و تجهیزات جنگی به دست آورند. افزون بر این، چند شهر عثمانی نیز به تصرف نیروهای ایران درآمد.
درگیریهای ایران و عثمانی با این پیروزیها پایان نیافت و برخوردهای نظامی همچنان ادامه پیدا کرد. در جریان این تنشها، عثمانیها خرمشهر را تصرف کردند و سرانجام مذاکرات ارزنهالروم برای حل اختلافات آغاز شد. در این دوره، قائممقام و عباسمیرزا، در شرایطی که دستگاه سلطنت قاجار با ضعف و بیکفایتی شاهان روبهرو بود، تمام توان خود را برای ساماندادن به اوضاع کشور و مقابله با تهدیدهای خارجی به کار میگرفتند.
شخصیت سیاسی و نخستین برکناری
قائممقام شخصیتی قاطع و مغرور داشت و برخلاف بسیاری از وزیران درباری، اهل تملق و اطاعت بیچونوچرا نبود. او حتی در مواردی با تصمیمهای عباسمیرزا مخالفت میکرد و در برابر خواستههای دولتهای خارجی نیز بهآسانی عقبنشینی نمیکرد. گرفتن امتیاز از بیگانگان را نمیپسندید و میکوشید مأموران و جاسوسان روس و انگلیس را از دستگاه دربار دور نگه دارد.
چنین رویکردی بهتدریج دشمنی شاهزادگان و درباریان را برانگیخت. بسیاری از آنان که از استقلال رأی و نفوذ قائممقام ناخشنود بودند، نزد شاه از او بدگویی میکردند و زمینهٔ برکناریاش را فراهم آوردند. در نتیجه، حدود یک سال پس از آغاز وزارتش در آذربایجان، از مقام خود کنار گذاشته شد. این برکناری به سه سال خانهنشینی او انجامید؛ با این حال، پس از این دوره بار دیگر به جایگاه پیشین خود بازگشت. در همین مقطع، با گوهرملکخانم، مشهور به شاهبیبی و دختر نهم فتحعلیشاه، ازدواج کرد.
مخالفت با ادامهٔ جنگ و عهدنامهٔ ترکمانچای
بازگشت قائممقام به وزارت آذربایجان در شرایطی صورت گرفت که ایران همچنان درگیر جنگ با روسیه بود. در سالی که فتحعلیشاه برای مشورت دربارهٔ ادامهٔ جنگ یا پذیرش صلح به تبریز رفت، موضوع اصلی نشست، چگونگی مواجهه با روسیه بود. در جلسهای که با حضور شاه و مشاورانش برگزار شد، بیشتر حاضران از ادامهٔ جنگ حمایت میکردند و حتی در گفتوگوهای داخلی خود با شور و حرارت از پیروزی سخن میگفتند. قائممقام، برخلاف دیگران، سکوت کرده بود و با ناراحتی به مباحث گوش میداد.
فتحعلیشاه نظر او را جویا شد. قائممقام در پاسخ، با اشاره به تفاوت توان اقتصادی دو کشور گفت:
«مالیات مملکت ما شش کرور است و مالیات مملکت روسیه ششصد کرور. جنگ شش کرور با ششصد کرور شرط عقل نیست.»
او معتقد بود که ایران از نظر منابع مالی و نظامی توان مقابله با روسیه را ندارد و ادامهٔ جنگ، پیامدهای سنگینی برای کشور به همراه خواهد داشت. از نظر او، در چنین شرایطی مذاکره و پذیرش صلح، راهی واقعبینانهتر بود.
فتحعلیشاه از این اظهارنظر خرسند نشد. دیگر وزیران و مشاورانی نیز که پیشتر با قائممقام دشمنی داشتند، از فرصت استفاده کردند و مخالفت خود را با او آشکارتر ساختند. سرانجام، قائممقام بار دیگر از وزارت آذربایجان برکنار و این بار به خراسان تبعید شد.
بااینحال، تحولات نظامی بهسرعت درستی ارزیابی او را آشکار کرد. ادامهٔ جنگ به شکست سنگین ایران انجامید و نیروهای روسیه وارد خاک کشور شدند. تبریز به تصرف آنان درآمد و پیشروی سپاه روس تا زنجان ادامه یافت. فتحعلیشاه که پیشتر به توصیههای قائممقام بیاعتنایی کرده بود، بار دیگر به او متوسل شد. شاه از رفتار گذشتهٔ خود دلجویی کرد و با اعطای اختیارات کامل، او را برای مذاکره و تنظیم پیمان صلح به تبریز فرستاد تا در کنار عباسمیرزا با روسها گفتوگو کند.
با وجود تلاشهای قائممقام و عباسمیرزا، شرایط نظامی ایران بهگونهای نبود که امکان دستیابی به صلحی مطلوب فراهم باشد. نمایندگان روسیه تأکید داشتند تمامی سرزمینهایی که به تصرف سپاه آنان درآمده بود، از جمله تبریز و شهرهای پیرامون آن، باید از ایران جدا شود. سرانجام، با تلاشهای دو طرف ایرانی، مرز جدید بر اساس رود ارس تعیین شد و بخشهایی از قفقاز نیز از ایران جدا گردید. بدینترتیب، عهدنامهٔ ترکمانچای با شرایطی بسیار سنگین به امضا رسید.
پس از انعقاد این عهدنامه، گریبایدوف، نمایندهٔ روسیه، برای اجرای مفاد آن به ایران آمد. حضور او به حوادثی انجامید که در نهایت به قتل وی منجر شد و ماجرای آن در شمار رخدادهای مهم روابط ایران و روسیه در این دوره قرار گرفت.
مسئلهٔ هرات و درگذشت عباسمیرزا
در ادامهٔ این تحولات، ایران با بحران دیگری در مرزهای شرقی روبهرو شد. افغانها شورش کردند و به کاروانهای تجاری ایران در خراسان حمله بردند. عباسمیرزا برای آرامکردن اوضاع، همراه با پسرش محمدمیرزا و قائممقام راهی هرات شد و آن شهر را به محاصره درآورد.
در جریان این عملیات، وضعیت جسمانی عباسمیرزا که به بیماری سل استخوانی مبتلا بود، رو به وخامت گذاشت. او برای درمان به مشهد رفت؛ اما پیش از آنکه به پادشاهی برسد، در چهلوششسالگی درگذشت. با مرگ او، ایران یکی از چهرههای اثرگذار و دلسوز خود را از دست داد.
پس از درگذشت عباسمیرزا، قائممقام ادامهٔ جنگ را به صلاح ندانست و با افغانها صلح کرد و به تهران بازگشت. بااینحال، این تصمیم همواره با انتقادهایی همراه بوده است. یکی از ایرادهایی که به قائممقام وارد میشود، همین تصمیم او برای پایاندادن به جنگ و صلح با افغانهاست؛ آن هم در شرایطی که نیروهای ایران در حال پیشروی بودند و هرات در آستانهٔ سقوط قرار داشت. مخالفان این تصمیم معتقدند که صلح در آن مقطع، زمینهساز جدایی کامل هرات و افغانستان از ایران در دوران ناصرالدینشاه شد.
پس از بازگشت قائممقام به تهران، مراسم ولایتعهدی محمدمیرزا، فرزند عباسمیرزا، برگزار شد. قائممقام نیز بهعنوان وزیر ولیعهد جدید همراه او به تبریز رفت. در این مرحله، فتحعلیشاه همچنان پادشاه ایران بود، محمدمیرزا بهعنوان ولیعهد شناخته میشد و قائممقام مسئولیت وزارت او را بر عهده داشت.
انتقال سلطنت و رسیدن قائممقام به صدارت
چند ماه پس از این تحولات، فتحعلیشاه که سیوهفت سال بر ایران سلطنت کرده بود، درگذشت. قائممقام بیدرنگ مقدمات سفر محمدمیرزا به تهران را فراهم کرد تا او هرچه سریعتر خود را به پایتخت برساند و تاجگذاری کند.
قائممقام برای به سلطنت رسیدن محمدمیرزا تلاش فراوانی کرد. پیش از مرگ، عباسمیرزا فرزندش را به او سپرده و از وی پیمان گرفته بود که همواره به ولیعهد وفادار بماند. قائممقام نیز به عهد خود وفا کرد و تا رسیدن محمدمیرزا به سلطنت در کنار او ماند.
عباسمیرزا از پسرش نیز پیمان گرفته بود که هرگز خون قائممقام را نریزد. او که نسبت به خلقوخو و مناسبات دربار شناخت داشت، نگران بود که پس از به سلطنت رسیدن محمدمیرزا، خطری قائممقام را تهدید کند. ازاینرو، در حرم امام رضا از پسرش قول گرفته بود که هرگز دست به خون قائممقام نیالاید. محمدمیرزا نیز این پیمان را پذیرفته بود.
پس از مرگ فتحعلیشاه، محمدمیرزا با کمک قائممقام به سلطنت رسید و با عنوان محمدشاه قاجار بر تخت نشست. بااینحال، انتقال قدرت بهآسانی صورت نگرفت؛ دو تن از برادران محمدشاه نیز ادعای سلطنت داشتند و درصدد برهمزدن اوضاع برآمدند. قائممقام با تدبیر خود شورش آنان را سرکوب کرد. این درگیریها حتی به مجازات سخت برادران شورشی و نابینا شدن آنان انجامید.
محمدشاه پس از تاجگذاری، برای قدردانی از تلاشهای قائممقام در بهسلطنترساندن خود، او را به مقام صدراعظمی منصوب کرد. به این ترتیب، قائممقام که پیشتر وزارت ولیعهد را بر عهده داشت، به عالیترین مقام اجرایی کشور رسید و ادارهٔ امور ایران را در دست گرفت.
اصلاحات سیاسی و نقش قائممقام در نوسازی کشور
قائممقام پس از رسیدن به مقام صدراعظمی، ابتدا به سرکوب شورشهایی پرداخت که علیه سلطنت محمدشاه شکل گرفته بودند. پس از برقراری نسبی آرامش، اصلاحات موردنظر خود را دنبال کرد. او سیاستمداری باهوش بود و تمام تلاش خود را برای پیشرفت ایران به کار میگرفت.
اندیشهٔ اصلاح و نوسازی برای قائممقام موضوع تازهای نبود. او از دوران وزارت در آذربایجان و در کنار عباسمیرزا، دغدغهٔ ساختن ایرانی پیشرفته و مترقی را داشت. این دو در آن دوره برای اصلاح ساختار کشور، بهویژه در حوزههای آموزش، صنعت و ارتش، تلاشهای مهمی انجام داده بودند. قائممقام پس از درگذشت عباسمیرزا نیز در دوران سلطنت محمدشاه به پیگیری سیاستهای اصلاحطلبانه و ترقیخواهانهٔ خود ادامه داد.
باوجوداین، دوران صدارت او چندان طولانی نبود و فرصت کافی برای اجرای همهٔ برنامههایش در اختیار نداشت. مدت کوتاه حضور او در این مقام، در کنار مخالفتهای گستردهٔ درباریان و قدرتهای خارجی، مانع از آن شد که بسیاری از اصلاحات موردنظرش به سرانجام برسند.
قائممقام در عرصهٔ شعر، ادبیات و خوشنویسی
قائممقام افزون بر سیاست و کشورداری، در شعر و ادبیات نیز دستی توانا داشت. او شعر میسرود و در نوشتهها و سرودههایش رگههایی از طنز و انتقاد دیده میشد. دیوان اشعار او نزدیک به دو هزار بیت دارد و مثنوی دیگری نیز با عنوان «جلایرنامه» از او به یادگار مانده است.
نام این مثنوی از جلایر، نوکر قائممقام، گرفته شده است. او در این اثر، اشعار را از زبان نوکر خود بیان کرده و با زبانی آمیخته به طنز، شاهزادگان و درباریان را به نقد کشیده است. این شیوه نشان میدهد که طنز و انتقاد در کنار توانایی ادبی، بخشی از شیوهٔ بیان او بوده است.
قائممقام همچنین از خوشنویسان تأثیرگذار در خط فارسی به شمار میرفت. او در خط شکستهنستعلیق اصلاحاتی پدید آورد که خوشنویسان پس از او آنها را دنبال کردند و گسترش دادند. از این منظر، جایگاه او تنها به عرصهٔ سیاست محدود نمیشود و فعالیتهای ادبی و هنری نیز بخشی از میراث او را تشکیل میدهند.
ایستادگی در برابر نفوذ روسیه و انگلستان
یکی از ویژگیهای برجستهٔ سیاست قائممقام، آگاهی او از اهداف استعماری روسیه و انگلستان بود. او میدانست که این دو قدرت در پی گسترش نفوذ خود در ایران هستند و تا حد امکان میکوشید مانع دستیابی آنان به اهدافشان شود.
در آن زمان روسیه در ایران کنسولگری داشت و انگلیسیها نیز خواهان تأسیس کنسولگری خود بودند؛ اما قائممقام با این درخواست مخالفت کرد. او معتقد بود حضور کنسولگریهای خارجی در ایران به دخالت بیشتر آنان در امور داخلی کشور منجر میشود. در برابر این مخالفت، وزیرمختار انگلستان ادعا کرد که کنسولگری انگلیس در برابر کنسولگری روسیه برای ایران حکم پادزهر را دارد و حضور آن به سود هر دو طرف خواهد بود.
قائممقام در پاسخ، با لحنی انتقادی گفت: «ایران انگلیس زهر خورده که دیگر رمقی برایش نمانده و نیازی هم به پادزهری که شما بخواهید بدهید ندارد.»
این موضعگیری، بخشی از سیاست مستقل او در برابر قدرتهای خارجی بود. انگلیسیها که با وجود نفوذ خود در دربار نمیتوانستند در حضور قائممقام امتیازهای موردنظرشان را به دست آورند، بهتدریج فعالیتهای خود را علیه او گسترش دادند. آنان نزد شاه از قائممقام بدگویی میکردند و او را فردی معرفی میکردند که به پادشاه اعتنا ندارد و درصدد است اختیارات او را محدود کند. گاهی نیز مدعی میشدند که قائممقام عامل روسیه است و در جهت منافع آن کشور فعالیت میکند.
البته مخالفت قائممقام با دخالت بیگانگان تنها جنبهای از اندیشهٔ سیاسی او بود. او تا اندازهای از افکار مشروطهخواهانه نیز تأثیر پذیرفته بود و میان سلطنت و حکومت تمایز قائل میشد. از نظر او، شاه باید سلطنت کند، نه آنکه شخصاً ادارهٔ حکومت را در دست بگیرد. قائممقام با درک پیامدهای تمرکز مطلق قدرت سیاسی، معتقد بود انحصار قدرت در دست پادشاه یکی از آسیبهای اساسی نظام سیاسی ایران است و میتواند به استبداد بینجامد.
او میخواست بهعنوان رئیس دولت از اختیارات لازم برای ادارهٔ کشور برخوردار باشد و شاه بدون موافقت او تصمیمهای مهم حکومتی نگیرد. همین دیدگاه، بهانهای دیگر برای مخالفانش فراهم کرد تا شاه را بیش از پیش علیه او تحریک کنند.
دسیسههای درباری و زمینهسازی برای قتل قائممقام
قائممقام در دوران فعالیت سیاسی خود، همانند امیرکبیر، دشمنان فراوانی در دربار داشت. یکی از مهمترین مخالفان او حاجی میرزا آقاسی بود؛ شخصیتی که از دوران کودکی محمدشاه، معلم و مرشد او به شمار میرفت. حضور قائممقام و نفوذ گستردهاش بر شاه، امکان تسلط کامل حاجی آقاسی بر محمدشاه را محدود میکرد. ازاینرو، او نیز در کنار انگلیسیها به تلاش برای کنارزدن قائممقام پرداخت.
انگلیسیها برای تضعیف جایگاه قائممقام، به سراغ بخشی از روحانیان و شخصیتهای مذهبی رفتند. آنان با تطمیع امام جمعهٔ تهران و برخی دیگر از روحانیان، زمینهای فراهم کردند تا در منبرها علیه قائممقام سخن گفته شود و او را فردی بیدین و بیایمان معرفی کنند. در این تبلیغات، چنین وانمود میشد که اقدامات اصلاحی او در کشور سرانجام به تضعیف دین و ایمان مردم خواهد انجامید.
این فضاسازیها بخشی از جامعه را نیز تحت تأثیر قرار داد و اعتراضهایی علیه قائممقام شکل گرفت. محمدشاه که شخصیتی ضعیف، مردد و فاقد ارادهای استوار توصیف شده است، در برابر این فشارها تاب نیاورد و با نخستین اعتراضهای گسترده، قائممقام را از مقام صدارت عزل کرد. مدتی بعد نیز با اصرار درباریان و انگلیسیها فرمان قتل او را صادر کرد.
در میان انتقادهایی که به قائممقام وارد شده، این پرسش نیز مطرح است که چرا پس از درگذشت عباسمیرزا، از ولیعهدی و سپس سلطنت محمدمیرزا حمایت کرد؛ درحالیکه جهانگیر، برادر محمدمیرزا، از جهاتی به پدرش شباهت بیشتری داشت و شخصیتی ترقیخواه و وطندوست به شمار میرفت. بر اساس این دیدگاه، اگر جهانگیر به سلطنت میرسید، شاید وضعیت کشور به شکل دیگری رقم میخورد. بااینحال، تاریخ سرشار از تصمیمهایی است که مسیر تحولات را تغییر دادهاند و پیامدهای آنها در سالهای بعد آشکار شده است.
سرانجام، به قائممقام اطلاع دادند که شاه او را به کاخ فراخوانده است. او نیز به دعوت دربار پاسخ مثبت داد و راهی کاخ شد. هنگام ورود، اجازه ندادند همراهان و خدمتکارانش با او وارد شوند و تنها خود قائممقام را به اندرونی کاخ بردند. از او خواستند همانجا منتظر بماند تا شاه احضارش کند.
قائممقام شش روز در انتظار ماند، اما خبری از شاه نشد. در همان زمان، دیگر روشن شده بود که تصمیم نهایی دربارهٔ سرنوشت او گرفته شده است. شاه پیشتر دستور داده بود بهمحض ورود قائممقام، قلم و کاغذ را از او بگیرند تا نتواند نامهای بنویسد. محمدشاه نگران بود که اگر چشمش به خط قائممقام بیفتد، تحت تأثیر نوشتههای او قرار بگیرد و فرمان آزادیاش را صادر کند؛ زیرا خط و نوشتههای قائممقام از نفوذی ویژه برخوردار بود.
پس از شش روز، محمدشاه فرمان قتل صدراعظم خود را امضا کرد؛ همان کسی که با وفاداری و تلاش فراوان او را به سلطنت رسانده بود. در ابتدا تصمیم گرفتند قائممقام را با زهر بکشند. اسماعیلخان قرهداغی، رئیس فراشان اندرونی، قهوهٔ آغشته به زهر را به او داد؛ اما زهر اثر نکرد. پس از ناکامی این روش، سه تن از مأموران کاخ به سراغ قائممقام رفتند و او را خفه کردند.
محمدشاه پیشتر به پدرش، عباسمیرزا، قول داده بود که خون قائممقام را نریزد. او برای وفادار ماندن به این پیمان، فرمان قتل قائممقام را به شیوهای صادر کرد که خونی از او بر زمین ریخته نشود. گفته میشود میرزا آقاسی این روش را به محمدشاه پیشنهاد کرده بود تا او بتواند، دستکم در ظاهر، به سوگندی که در حرم امام رضا به پدرش داده بود پایبند بماند.
پیکر قائممقام را شبانه به حرم شاهعبدالعظیم بردند و در پنجم تیرماه ۱۲۱۴ خورشیدی، بدون غسل و کفن به خاک سپردند. بدینترتیب، زندگی یکی از مهمترین سیاستمداران دورهٔ قاجار با فرمان پادشاهی پایان یافت که رسیدن او به سلطنت، تا اندازهٔ زیادی حاصل تلاشهای همین صدراعظم بود.
میراث سیاسی و تاریخی قائممقام
دوران صدارت قائممقام، با وجود اهمیتی که در تاریخ سیاسی ایران دارد، تنها حدود یک سال و نیم به طول انجامید. این فرصت کوتاه مجال کافی برای اجرای اصلاحاتی را که او در نظر داشت فراهم نکرد؛ بااینحال، خدمات و تلاشهایش در مسیر اصلاح ساختار کشور و مقابله با نفوذ قدرتهای خارجی، جایگاهی ماندگار در تاریخ ایران برای او رقم زد.
قائممقام به الگویی برای بسیاری از رجال اصلاحطلب پس از خود تبدیل شد؛ بهویژه امیرکبیر که از دوران کودکی تحت نظر و آموزش او قرار داشت. حمایت قائممقام و پدرش، عباسمیرزا، در شکلگیری شخصیت و مسیر سیاسی امیرکبیر اهمیت داشت و این احتمال مطرح است که بدون چنین حمایتی، تاریخ ایران از حضور و خدمات او محروم میماند.
سرگذشت قائممقام شباهتهای قابلتوجهی با زندگی امیرکبیر دارد. در هر دو مورد، دولتمردانی اصلاحطلب و برخوردار از ارادهای مستقل، در تلاش برای ساماندادن به امور کشور با مخالفت درباریان و صاحبان نفوذ روبهرو شدند و سرانجام به فرمان پادشاهان خود از میان رفتند. همانگونه که سرگذشت قائممقام با محمدشاه پیوند خورده بود، داستان امیرکبیر نیز با ناصرالدینشاه گره خورد. از این منظر، تاریخ ایران در فاصلهای نسبتاً کوتاه شاهد تکرار الگویی مشابه بود.
شاید یکی از مهمترین درسهای تاریخ همین باشد که انسانها و جوامع، با وجود تجربهٔ رخدادهای گذشته، همواره از آنها درس نمیگیرند. ملتی که تاریخ خود را نشناسد و نتواند از تجربههای آن بیاموزد، در معرض تکرار همان خطاها و سرنوشتها قرار خواهد گرفت.
قائم مقام:
دلی دیوانه دارم وندران درد نهان دارم
که گر پنهان کنم یا آشکارا بیم جان دارم
مرا تبریز تب خیزست و لب از شکوه لبریزست
چه آذرها به جان از ملک آذربایجان دارم
چر از ضابطان ارونق صد طعن ودق بینم
که قدری آب و ملک آن جا برای آب و نان دارم
ز بی مهران، مهران رود دل خون گشت و جان فرسود
که جزئی مزرعی در کوهسار لیقوان دارم
چنان منت کشم از عامل سهلان و اسفهلان
که گوئی کشور کاشان و ملک اصفهان دارم
ز خوان نعمت شه نعمت آبادی طلب کردم
که صد آیه غضب درشان جان از شان جان دارم
ز سربازان آتش با زخصم انداز تبریزی
هزاران عرضچی در هر گذر از هر کران دارم
همه جراره ها در چنگ و آتش پاره ها در جنگ
که پیش حمله شان پولاد را چون پرنیان دارم
رسد گر حکم والا کز زمین زی چرخ شو بالا
خدا داند که تشویش از بروج آسمان دارم
به جنگ من کند آهنگ از آن سرهنگ بی فرهنگ
که هم عارست و هم ننگ آن که نامش بر زبان دارم
علی مردان مردود آن کهن نامرد نامودود
که در اوصاف او صد داستان از باستان دارم
برات فوج شیران زان به من شد در همه ایران
که بهر طعمه پندارند مشتی استخوان دارم
منبع: پادکست خوب رخ
گردآوری و اضافات: فرزین حیرتی مقدم