
مولانا؛ از بلخ تا قونیه، از شمس تا مثنوی
وقتی از مولانا سخن میگوییم، معمولاً نخستین چیزی که به ذهن میآید چند بیت آشنا از غزلیات او، داستانهای مثنوی یا تصویری از سماع و درویشان است. اما پشت این تصویر آشنا، زندگی مردی قرار دارد که مسیر زندگیاش از عالم فقه و وعظ و مدرسه آغاز شد و سرانجام به یکی از مهمترین تجربههای عرفانی و ادبی تاریخ فرهنگ فارسی رسید.
جلالالدین محمد بلخی، که بعدها در جهان بیشتر با نام مولانا و در سرزمینهای غربی با نام رومی شناخته شد، در سال ۱۲۰۷ میلادی در بلخ، در خراسان بزرگ، زاده شد؛ شهری که امروز در شمال افغانستان قرار دارد. پدرش، بهاءالدین محمد ولد، از عالمان و واعظان شناختهشده زمان خود بود و خانواده او از جایگاه علمی و دینی قابل توجهی برخوردار بودند. مولانا در چنین محیطی رشد کرد؛ محیطی که دانش دینی، تعلیم، خطابه و سنت عرفانی در آن درهمتنیده بود.
زندگی او اما در بلخ متوقف نماند. خانواده بهاءالدین ولد در دورهای که آشوبهای سیاسی و پیشروی مغولان خراسان را دستخوش بحران کرده بود، به سوی غرب مهاجرت کردند. این سفر طولانی، خانواده را از سرزمینهای مختلف گذراند و سرانجام آنان در آناتولی و در شهر قونیه اقامت کردند. قونیه در آن زمان یکی از مراکز مهم فرهنگی و عرفانی جهان اسلام بود و بعدها به مهمترین صحنه زندگی مولانا تبدیل شد.
مولانا پس از درگذشت پدرش، مسیر علمی و معنوی او را ادامه داد و در شمار عالمان و مدرسان برجسته قونیه قرار گرفت. در همین دوره، سید برهانالدین محقق ترمذی، که از نزدیکان و استادان معنوی خاندان او بود، نقش مهمی در پرورش مولانا داشت. بنا بر روایت منابع مولاناشناسی، برهانالدین او را برای تکمیل دانش و تجربه خود به حلب و دمشق فرستاد و مولانا سالهایی را در این مراکز علمی گذراند.
بنابراین، پیش از آنکه مولانا را شاعر عاشقانههای عرفانی بدانیم، باید او را عالمی بسیار آموخته بشناسیم که سالها در مدرسه تدریس کرده، وعظ گفته و با دانش دینی زمان خود زندگی کرده بود. این نکته برای فهم تحول بعدی او اهمیت زیادی دارد، زیرا آنچه پس از دیدار با شمس تبریزی اتفاق افتاد، تغییر مسیر یک انسان بیتجربه نبود؛ دگرگونی عالمی بود که پیش از آن سالها در جهان دانش و تعلیم زیسته بود.
دیدار با شمس
در سال ۱۲۴۴ میلادی، اتفاقی رخ داد که مسیر زندگی مولانا را برای همیشه تغییر داد. او با شمسالدین محمد تبریزی، درویشی سالخورده و سرکش و نامتعارف، دیدار کرد. درباره جزئیات این دیدار روایتهای گوناگونی در منابع آمده است، اما در یک نکته تقریباً همه روایتها همداستاناند. رابطه مولانا و شمس برای مولانا نقطه عطفی تعیینکننده بود.
مولانایی که تا آن زمان در جایگاه مدرس، واعظ و عالم شناخته میشد، پس از این دیدار بیش از پیش از فضای معمول تدریس و وعظ فاصله گرفت و خود را به تجربهای عرفانی و شورمندانه سپرد. موسیقی، سماع، شعر و خلوت در زندگی او جایگاهی تازه پیدا کردند و شمس به مهمترین شخصیت معنوی زندگی او تبدیل شد.
اما این رابطه برای همه اطرافیان مولانا قابل پذیرش نبود. نزدیکی شدید او به شمس، فاصله گرفتنش از شاگردان و مریدان و رفتار متفاوت شمس، مخالفتهایی را برانگیخت. سرانجام شمس قونیه را ترک کرد.
برای مولانا این جدایی فقط از دست دادن یک دوست نبود. جهان او دگرگون شده بود و اکنون غیاب شمس به تجربهای دردناک تبدیل شده بود. او شمس را جستوجو کرد، نامه نوشت و سرانجام حتی به دمشق رفت تا او را بیابد. شمس دوباره به قونیه بازگشت، اما آرامش چندان دوام نیاورد و بار دیگر ناپدید شد. درباره سرنوشت نهایی شمس روایتهای گوناگونی وجود دارد و داستان قتل او به دست نزدیکان مولانا نیز در برخی منابع متأخر آمده است، اما این روایت قطعی نیست و پژوهشگران درباره آن اختلاف دارند.
آنچه مسلمتر است، تأثیری است که غیاب شمس بر مولانا گذاشت. مولانا پس از جستوجوی بیرونی، کمکم دریافت که رابطه او با شمس تنها به حضور جسمانی یک انسان وابسته نیست. جستوجوی شمس به جستوجویی درونی تبدیل شد؛ گویی کسی که بیرون از خود میجست، اکنون باید او را در درون خود پیدا میکرد. همین تجربه، یکی از سرچشمههای اصلی جهان شعر مولانا شد.
از شمس تا صلاحالدین
پس از شمس، مولانا همچنان به سماع و شعر و تجربه عرفانی ادامه داد. یکی از شخصیتهایی که در این دوره به او نزدیک شد، صلاحالدین زرکوب بود.
روایتی مشهور میگوید مولانا روزی در بازار زرکوبان قونیه از صدای ضربههای چکش بر طلا به وجد آمد و به سماع پرداخت. صلاحالدین نیز با او همراه شد و این همراهی به رابطهای عمیق انجامید. مولانا او را به عنوان نزدیکترین یار و نماینده خود برگزید و بخشی از مریدانش را نیز به پیروی از او دعوت کرد.
صلاحالدین تحصیلات رسمی مولانا را نداشت و از نظر دانش مدرسهای در جایگاه او نبود، اما برای مولانا مسئله اصلی در این مرحله، دانش رسمی نبود. تجربه باطنی و حال معنوی اهمیت دیگری پیدا کرده بود. مولانا در سالهای همراهی با صلاحالدین، غزلهای فراوانی سرود و حتی پیوند خانوادگی میان دو خاندان نیز شکل گرفت.
پس از درگذشت صلاحالدین، شخص دیگری وارد مرحله تازه زندگی مولانا شد؛ حسامالدین چلبی.
حسامالدین و تولد مثنوی
حسامالدین چلبی یکی از مهمترین شخصیتها در شکلگیری آثار مولاناست. دانشنامه ایرانیکا او را از نزدیکترین شاگردان و نخستین جانشینان مولانا معرفی میکند و تأکید دارد که او در ثبت و تدوین سخنان و سرودههای مولانا، بهویژه مثنوی، نقشی اساسی داشته است.
حسامالدین از خانوادهای برخاسته بود که ریشهشان به ارومیه میرسید و خودش در قونیه زاده شده بود. پس از درگذشت صلاحالدین، مسئولیت و جایگاه او را در میان مریدان مولانا بر عهده گرفت.
در همین دوره بود که ایده شکلگیری مثنوی جدیتر شد. حسامالدین مولانا را تشویق کرد که اثری در سنت سنایی و عطار پدید آورد. مولانا آغاز کرد به سرودن و حسامالدین آنچه را میشنید مینوشت. بدین ترتیب یکی از بزرگترین آثار عرفانی و ادبی زبان فارسی شکل گرفت.
مثنوی معنوی در شش دفتر و نزدیک به بیستوشش هزار بیت سروده شده است. آغاز آن با نینامه، یعنی هجده بیت نخست، یکی از مشهورترین آغازهای تاریخ شعر فارسی است. نی از جدایی خود از نیستان سخن میگوید و همین تصویر، از همان ابتدا یکی از بنیادیترین مفاهیم جهان مولانا را پیش روی مخاطب میگذارد؛ مفهوم جدایی، اشتیاق و بازگشت به اصل.
مثنوی فقط مجموعهای از حکایتهای اخلاقی نیست. مولانا در آن از داستان، تمثیل، آیات و احادیث، گفتوگو، طنز، فلسفه و تجربه عرفانی استفاده میکند تا درباره انسان، نفس، عشق، شناخت و نسبت انسان با حقیقت سخن بگوید. پژوهشگران نیز مثنوی را مهمترین اثر تعلیمی مولانا و یکی از اصلیترین منابع برای شناخت اندیشه او میدانند.
مولانا و عشق
اگر بخواهیم در میان مفاهیم فراوان اندیشه مولانا یک مفهوم مرکزی پیدا کنیم، عشق یکی از مهمترین آنهاست.
در جهان مولانا، عشق صرفاً احساسی میان دو انسان نیست. عشق نیرویی است که انسان را از خودِ محدودش عبور میدهد. به همین دلیل است که در بسیاری از داستانهای مثنوی، مشکل اصلی انسان نه نداشتن اطلاعات، بلکه گرفتار بودن در خودبینی و «من» است.
مولانا بارها دانش ظاهری را در برابر شناخت درونی قرار میدهد. در یکی از مشهورترین حکایتهای مثنوی، مردی دانشمند و زبانشناس بر دانش خود مغرور است، اما وقتی کشتی گرفتار حادثه میشود، معلوم میشود دانستن قواعد زبان به او توان نجات دادن خودش را نمیدهد. این حکایت نشان میدهد که از نظر مولانا میان دانستن درباره چیزی و تجربه کردن آن تفاوتی اساسی وجود دارد.
از همین منظر، عشق در آثار او با از میان رفتن خودبینی پیوند میخورد. داستان عاشقی که پشت در خانه معشوق میرود و وقتی از او میپرسند کیست، پاسخ میدهد «من»، و در به رویش باز نمیشود، نمونهای روشن از همین اندیشه است. وقتی پس از سالها بازمیگردد و دیگر «من» نمیگوید، در به روی او گشوده میشود.
در این نگاه، مسئله فقط رسیدن به معشوق نیست. مسئله تغییر خودِ عاشق است.
مثنوی و دیوان شمس
مولانا تنها شاعر مثنوی نیست. یکی دیگر از مهمترین آثار او دیوان کبیر یا دیوان شمس تبریزی است؛ مجموعه عظیمی از غزلها و دیگر قالبهای شعری که بخش بزرگی از آنها در فضای تجربه مولانا از عشق و شمس شکل گرفتهاند.
نام شمس در این دیوان فقط نام یک شخص نیست. شمس برای مولانا به نمادی از دگرگونی، عشق و کشف جهانی تازه تبدیل شده است.
در کنار مثنوی و دیوان شمس، آثار دیگری نیز از مولانا باقی مانده است؛ از جمله فیه ما فیه که مجموعهای از گفتارهای اوست و از یادداشتهای شاگردان و حاضران در مجالس او گرد آمده است، همچنین مجالس سبعه و مکتوبات. بنابراین برای شناخت مولانا نمیتوان فقط به یک اثر یا چند غزل مشهور بسنده کرد. آثار او در کنار یکدیگر تصویری گستردهتر از عالم فکری و عرفانی او به دست میدهند.
مولانا و سماع
شعر مولانا از موسیقی جدا نیست. سماع در سالهای پس از دیدار با شمس و در زندگی معنوی او جایگاهی جدی پیدا کرد. در روایت زندگی مولانا، بارها میبینیم که موسیقی و حرکت بهانهای برای عبور از وضعیت عادی و رسیدن به تجربهای متفاوت میشوند.
اما اگر بخواهیم سماع را تنها یک رقص آیینی بدانیم، بخش مهمی از معنای آن را از دست دادهایم. در سنت مولانا، سماع با شور، عشق، ذکر و گسستن موقت از خود معمولی انسان پیوند دارد.
بعدها پیروان مولانا این میراث را در قالب سنت مولویه گسترش دادند و قونیه به مرکز این جریان تبدیل شد. در واقع، صورت سازمانیافته طریقت مولویه پس از مولانا و بهویژه در دوره پسرش، سلطان ولد، شکل گرفت و گسترش یافت.
سالهای پایانی
مولانا در سالهای پایانی زندگی همچنان شعر میسرود و مثنوی را با همراهی حسامالدین ادامه میداد. اما دفتر ششم مثنوی در زمان مرگ او به پایان نرسید.
در سالهای آخر، شعر و اندیشه مولانا بیش از پیش به مسئله مرگ و بازگشت پیوند خورد. برای او مرگ صرفاً پایان زندگی جسمانی نبود؛ در زبان عرفانیاش، مرگ میتوانست مرحلهای از دیدار و بازگشت باشد.
سرانجام مولانا در سال ۱۲۷۳ میلادی در قونیه درگذشت. شهری که بخش بزرگی از زندگی او را در خود جای داده بود، پس از مرگ نیز آرامگاه او شد و به یکی از مهمترین مراکز میراث مولانا در جهان تبدیل شد.
اما شاید عجیبترین بخش زندگی مولانا این باشد که مردی که در آغاز زندگی یک عالم و مدرس شناختهشده بود، در پایان به شاعری تبدیل شد که بخش بزرگی از جهان او را نه از راه درس و مدرسه، بلکه از راه شعر و عشق میشناسد.
مولانا از بلخ آغاز کرد، از خراسان و سرزمینهای مختلف گذشت، در قونیه به عالم و مدرس تبدیل شد، با شمس دگرگون شد، پس از غیبت شمس به درون خود بازگشت و تجربههایش را در شعر ریخت. حاصل این مسیر، آثاری شد که قرنها پس از مرگ او همچنان خوانده میشوند.
شاید به همین دلیل است که برای فهم مولانا نمیتوان فقط زندگی او را خواند یا فقط شعرش را. زندگی و شعر او به یکدیگر گره خوردهاند. شمس را نمیتوان از دیوان شمس جدا کرد، تجربه جدایی را نمیتوان از نینامه جدا کرد و اندیشه او درباره انسان را نمیتوان بدون توجه به مسئله عشق و عبور از «من» فهمید.
و شاید خود مولانا بهتر از هر کسی میدانست که سخن یک انسان میتواند از زمان خودش عبور کند. آنجا که میگوید
هین بگو که ناطقه جو میکند
تا به قرنی بعد ما آبی رسد
گویی از همان ابتدا میدانست که سخن او قرار نیست فقط برای همعصرانش باقی بماند.
امروز، قرنها پس از آنکه مولانا در قونیه چشم از جهان فروبست، هنوز میتوان صدای همان نی را شنید؛ صدای انسانی که از جدایی میگوید، از جستوجوی حقیقت، از رنج و عشق، و از سفری که شاید در نهایت نه سفری از شهری به شهر دیگر، بلکه سفری از بیرون به درون انسان باشد.
فرزین حیرتی مقدم