فروغ فرخزاد؛ زنی که زندگی‌اش را به شعر سپرد

آغاز یک روایت زنانه

در تاریخ ایران، همانند بسیاری از روایت‌های تاریخی جهان، نام‌ها و چهره‌های مرد سهم بسیار بزرگ‌تری از حافظه تاریخی را به خود اختصاص داده‌اند. در فهرست بلند پادشاهان ایران، در نقش‌برجسته‌های تخت جمشید و در روایت‌های رایج تاریخ ادبیات، حضور زنان بسیار کم‌رنگ است. از رودکی تا جامی، کمتر نامی از زنی شاعر یا نویسنده در شمار چهره‌های بزرگ ادبی دیده می‌شود. این وضعیت در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد و حتی در دهه‌های معاصر، بسیاری از زنانی که توانستند به جایگاهی اجتماعی و فرهنگی دست پیدا کنند، از حمایت مردان خانواده برخوردار بودند. در چنین فضایی، ظهور زنی مانند فروغ فرخزاد را نمی‌توان صرفاً ظهور یک شاعر دانست. فروغ در جامعه‌ای رشد کرد که برای زن مرزهای فراوانی تعیین کرده بود و عبور از بسیاری از این مرزها هزینه سنگینی داشت. او نه الگوی زنانه پرشماری پیش روی خود داشت و نه جامعه‌ای که حضور مستقل یک زن در عرصه ادبیات و هنر را به آسانی بپذیرد. با این حال، مسیر زندگی‌اش به تدریج به مسیری تبدیل شد که در آن شعر، زندگی شخصی، شور عاشقانه، سرکشی، شکست، تنهایی و جست‌وجوی استقلال درهم تنیدند. شاید به همین دلیل است که زندگی فروغ را نمی‌توان از شعرهایش جدا کرد. شعر برای او صرفاً عرصه‌ای برای بیان زیبایی‌های زبانی نبود. زندگی‌اش در شعر جریان داشت و شعرهایش بازتاب مستقیم تجربه‌های او بودند. تفاوت مهم فروغ با بسیاری از شاعران در همین بی‌پیرایگی است. میان آنچه می‌سرود و آنچه زندگی می‌کرد فاصله زیادی وجود نداشت. شعر او نقابی بر چهره زندگی نبود؛ خودِ زندگی بود، با همه تناقض‌ها، شکست‌ها، عشق‌ها و سرکشی‌هایش.  سهراب سپهری در توصیف فروغ گفته بود که او بزرگ بود، از اهل امروز بود و با تمام افق‌های باز نسبت داشت و لحن آب و زمین را خوب می‌فهمید. این توصیف، بیش از آنکه صرفاً ستایشی شاعرانه باشد، می‌تواند دریچه‌ای برای فهم شخصیت فروغ باشد؛ زنی که در مدت کوتاه زندگی خود، چند بار پوست انداخت و هر بار شکل تازه‌ای از خود را پیدا کرد.

خانه‌ای منضبط و دختری سرکش

فروغ فرخزاد در سال ۱۳۱۳ در تهران به دنیا آمد. پدرش سرهنگ محمدباقر فرخزاد، نظامی‌ای سخت‌گیر و منضبط بود که پیشینه‌ای روستایی در تفرش داشت و پس از به قدرت رسیدن رضاخان، به یکی از نظامیان نزدیک به دستگاه او تبدیل شده بود. مادرش، توران خانم، در خانواده‌ای متمول تهرانی بزرگ شده و در مدرسه آمریکایی تحصیل کرده بود. خانواده فرخزاد خانواده‌ای نسبتاً مرفه بود و فرزندان متعددی داشت. چهار پسر خانواده برای تحصیل به آلمان رفتند و دو دختر نیز در دوره‌ای که تحصیل برای بسیاری از زنان چندان معمول نبود، تحصیل‌کرده و متعلق به طبقه روشنفکر شدند. فروغ، اما هفت سال نخست زندگی خود را در نوشهر گذراند. پدرش در آن زمان رئیس شهربانی نوشهر بود و خانواده نیز همراه او در این شهر زندگی می‌کردند. خود فروغ بعدها از این سال‌ها به عنوان یکی از بهترین دوره‌های زندگی‌اش یاد کرد و در شعری از «هفت سالگی» و «لحظه‌های شگفت عظمت» سخن گفت؛ سال‌هایی که بعدها در انبوهی از تجربه‌های دشوار زندگی گم شدند. با وجود رفاه خانواده، فضای خانه بسیار سخت‌گیرانه بود. پدر و مادر هر دو در تربیت فرزندان خود انضباط شدیدی اعمال می‌کردند. حتی با وجود داشتن امکانات کافی، پدر فرزندانش را مجبور می‌کرد از پتوهای سربازی استفاده کنند تا به تعبیر خودش قدر آسایش را بدانند. در این خانه، کتاب نیز جایگاه ویژه‌ای داشت. سرهنگ فرخزاد کتابخانه شخصی داشت و فرزندانش را به مطالعه تشویق می‌کرد. فروغ نیز از همان کودکی به کتاب علاقه نشان می‌داد، هرچند چند بار به دلیل سر زدن بدون اجازه به کتاب‌های پدر، تنبیه شد. این تربیت سخت‌گیرانه در کنار روحیه مستقل فروغ، ترکیبی ساخت که بعدها بخش مهمی از شخصیت او را شکل داد. فروغ از کودکی دختری سرکش بود. در مدرسه با همکلاسی‌هایش چندان سازگار نبود و کنجکاوی زیادی داشت. دوست داشت از همه چیز سر دربیاورد و خودش تجربه کند. در کنار این روحیه سرکش، استعداد ادبی او نیز از همان سال‌های کودکی آشکار بود. معلم انشای مدرسه باور نمی‌کرد نوشته‌های فروغ حاصل کار خودش باشد. این استعداد خیلی زود به شعر کشیده شد و فروغ از سیزده‌سالگی سرودن شعر را آغاز کرد. شعرهای نخستین او بیشتر حال و هوای غزل داشتند و خودش بعدها از آن دوره با تعبیری شبیه «عقده غزل‌سرایی» یاد می‌کرد.

دختری که می‌خواست خودش زندگی را تجربه کند

فروغ در پانزده‌سالگی، پس از پایان کلاس نهم، دبیرستان را رها کرد و به هنرستان کمال‌الملک رفت تا نقاشی و خیاطی بیاموزد. در این دوره، استادانی مانند بهجت صدر، پتگر و کاتوزیان به او آموزش می‌دادند. بهجت صدر نیز بعدها از دوستان نزدیک فروغ شد. یک خاطره از دوران آموزش نقاشی، روحیه مستقل او را به خوبی نشان می‌دهد. فریدون فرخزاد روایت کرده بود که فروغ زمانی که نزد استاد کاتوزیان کار می‌کرد، طرحی کشید و تصور می‌کرد دقیقاً همان چیزی را اجرا کرده که استاد از او خواسته است. اما استاد تغییراتی در کار او ایجاد کرد و از آن ایراد گرفت. فروغ در برابر این رفتار اعتراض کرد و پرسید چرا باید دیگران را مجبور کرد همه چیز را از دریچه چشم استاد ببینند. پس از آن نیز با عصبانیت کلاس را ترک کرد. این روحیه در سال‌های بعد نیز در زندگی فروغ باقی ماند. او نمی‌خواست صرفاً از تجربه دیگران درس بگیرد. می‌خواست خودش زندگی را لمس کند، اشتباه کند، زمین بخورد و از تجربه شخصی خود به شناخت برسد. یکی از دوستانش از قول او نقل کرده بود که فروغ از آن آدم‌هایی نبود که با دیدن زمین خوردن دیگران عبرت بگیرد؛ خودش باید زندگی را تجربه می‌کرد و آن‌قدر سرش به سنگ می‌خورد تا چیزی را درست درک کند. این ویژگی، بعدها در شعر و زندگی او به یکی از عناصر اصلی تبدیل شد. فروغ حاضر نبود زندگی را از پشت دیوارهای امن و قواعد از پیش تعیین‌شده تماشا کند.

عشق شانزده‌سالگی

در شانزده‌سالگی، استقلال‌طلبی فروغ و ارتباط او با پسران دیگر خانواده را نگران کرده بود. خواهر بزرگ‌ترش، پوران، به تازگی ازدواج کرده بود و فروغ نیز به ازدواج زودهنگام فکر می‌کرد. شاید ازدواج برای او راهی برای رهایی از سخت‌گیری‌های خانه بود. در همین دوره، فروغ عاشق پرویز شاپور، پسرخاله مادرش شد که در همان محله زندگی می‌کرد. شاپور طنزنویس بود، نوشته‌های طنز می‌نوشت و در محافل ادبی نیز شناخته شده بود. او حدود دوازده یا سیزده سال از فروغ بزرگ‌تر بود و از نظر مالی نیز وضعیت چندان مطلوبی نداشت. خانواده‌های دو طرف ابتدا با این ازدواج مخالف بودند؛ اختلاف سنی و وضعیت مالی شاپور از دلایل مخالفت بود. اما فروغ خود را در اتاق حبس کرد و گریه و زاری به راه انداخت و از سوی دیگر شاپور نیز پیگیر ازدواج بود. سرانجام خانواده‌ها رضایت دادند. فروغ بعدها از این دوره با عنوان عشق شانزده‌سالگی یاد کرد. پوران معتقد بود که اگر فروغ در آن سن عاشق شاپور شده بود، شاید بیش از هر چیز به دنبال محبت و مهربانی بود؛ چیزی که در فضای سرد و سخت خانه از آن محروم مانده بود. فروغ و پرویز شاپور پس از یک مراسم عروسی ساده، برای زندگی مشترک به اهواز رفتند. شاپور کارمند دفتر وزارت دارایی در این شهر بود. خیلی زود فرزندشان، کامیار، به دنیا آمد و فروغ پیش از هفده‌سالگی هم ازدواج کرده بود و هم مادر شده بود.

زنی میان خانه و شعر

زندگی در اهواز، فروغ را وارد محافل ادبی و هنری کرد. این محافل تا آن زمان عمدتاً در اختیار مردان بود و حضور یک زن جوان در آنها برای بسیاری پذیرفتنی نبود. فروغ شعرهایش را برای مجلات و روزنامه‌ها می‌فرستاد و گاهی نیز به تنهایی به تهران می‌رفت تا با سردبیران نشریات دیدار کند. شاپور در ابتدا از فعالیت ادبی او حمایت می‌کرد و حتی حمایت او تا جایی پیش رفت که مادر فروغ به شاپور پیام داد آزادی بیشتری به همسر جوانش ندهد. اما این حمایت دوام چندانی نداشت. نوع پوشش فروغ، حضورش در محافل مردانه و فعالیت ادبی مستقلش به تدریج به موضوع حرف و حدیث تبدیل شد. درباره زندگی خصوصی او نیز شایعاتی شکل گرفت. فروغ این فشار اجتماعی را در شعر خود نیز بازتاب داد و از مردمی گفت که پس از شنیدن شعرش در برابر او چهره‌ای تحسین‌آمیز نشان می‌دادند، اما در خلوت او را دیوانه‌ای بدنام می‌خواندند. فشار نگاه جامعه به تدریج بر زندگی مشترک او نیز اثر گذاشت. فروغ، با وجود علاقه‌ای که به شاپور داشت، از او قهر کرد و به تهران بازگشت. حاصل این جدایی، یکی از شعرهای مشهور او، «عصیان»، بود. در این شعر، زن در برابر قفس، سکوت و فرمان ایستاده است. فروغ از مردی می‌خواهد درهای قفس را بگشاید و در برابر الزام‌هایی که او را به زندان کشانده‌اند، راهی برای نفس کشیدن باقی بگذارد. در بخش‌هایی از شعر، حتی تصویری از بهشت و دوزخ نیز در برابر آزادی و زندگی قرار می‌گیرد.

«اسیر»؛ صدای زنی در قفس

در تابستان ۱۳۳۴ نخستین مجموعه شعر فروغ با نام «اسیر» منتشر شد. عنوان کتاب به خوبی وضعیت روانی و اجتماعی شاعر را نشان می‌داد. «اسیر» تصویری از انسانی بود که خود را گرفتار مجموعه‌ای از سنت‌ها، احساسات، محدودیت‌ها و فشارهایی می‌دید که راه رهایی را بر او بسته بودند. فروغ در مقدمه چاپ دوم کتاب از زنانی سخن می‌گفت که باید بتوانند از عواطف پنهان و احساسات لطیف و گریزان خود پرده بردارند و آنچه را در دل دارند بدون ترس از سرزنش دیگران بیان کنند. در «اسیر»، اعتراض فروغ فقط اعتراض به یک رابطه یا یک وضعیت شخصی نبود. جامعه‌ای نیز در برابر او قرار داشت که در برخورد با زن و مرد رفتار یکسانی نداشت. مرد می‌توانست درباره روابط عاطفی و جنسی با آزادی بیشتری سخن بگوید، اما زن اگر از همان تجربه‌ها می‌نوشت، با اتهام‌های اخلاقی روبه‌رو می‌شد. در یکی از شعرهای این مجموعه، فروغ از این ناامیدی سخن می‌گوید که حتی اگر زندان‌بان بخواهد، دیگر نیرویی برای پرواز باقی نمانده است. این تصویر، موقعیت فروغ را در سال‌های نخست شاعری به خوبی نشان می‌دهد؛ شاعری که میل به رهایی دارد، اما هنوز درون دیوارهایی قرار گرفته است که هم زندگی خانوادگی و هم جامعه برایش ساخته‌اند.

انتخابی دشوار میان مادر بودن و شاعر بودن

فروغ برای آشتی با همسرش دوباره به اهواز بازگشت، اما این بازگشت نتوانست مشکلات زندگی مشترک را برطرف کند. او میان دو مسیر قرار گرفته بود. از یک سو همسر و فرزندش قرار داشتند و از سوی دیگر شعر و شاعری و میل روزافزونش به استقلال. در نهایت، فروغ شعر را انتخاب کرد. پس از حدود چهار سال زندگی مشترک، در بیست‌ویک‌سالگی از پرویز شاپور جدا شد. با وجود جدایی، اطرافیان فروغ بعدها از شاپور به نیکی یاد می‌کردند. شاپور پس از طلاق مدتی ناپدید شد و پس از آن نیز تا پایان عمر ازدواج نکرد و با پسرش زندگی کرد. سال‌ها بعد، زمانی که فروغ و شاپور دیگر در قید حیات نبودند، مجموعه‌ای با عنوان «اولین تپش‌های عاشقانه قلبم» منتشر شد که نامه‌های فروغ به شاپور را دربر می‌گرفت. شاپور همه نامه‌ها را نگه داشته بود و عمران صلاحی با همکاری کامیار آنها را در قالب این کتاب منتشر کرد. نامه‌ها سه دوره متفاوت را نشان می‌دادند. بخشی مربوط به پیش از ازدواج بود و عشق نوجوانانه و ساده فروغ را روایت می‌کرد. بخشی دیگر به سال‌های زندگی مشترک مربوط می‌شد و بخش پایانی نامه‌هایی بود که پس از جدایی نوشته شده بودند. در این نامه‌ها، با وجود پایان زندگی مشترک، احترام و علاقه میان آن دو همچنان باقی بود. حتی شاپور پس از جدایی از فروغ نیز از او حمایت مالی می‌کرد و هزینه‌های زندگی و سفرهای او را بر عهده می‌گرفت.

کامیار؛ زخمی که فروغ با خود حمل کرد

یکی از تلخ‌ترین بخش‌های زندگی فروغ، جدایی از پسرش کامیار بود. کامیار ابتدا مدتی نزد مادر زندگی کرد، اما فروغ معتقد بود که نمی‌تواند هم‌زمان همسر خوبی، مادر خوبی و شاعر خوبی باشد و ناچار است یکی از این نقش‌ها را انتخاب کند. سرانجام کامیار به خانواده شاپور سپرده شد و خانواده شاپور دیگر اجازه ندادند فروغ با پسرش دیدار کند. جدایی از کامیار برای فروغ بسیار سنگین بود و او بعدها بارها خود را بابت آن سرزنش کرد. در شعر «خانه»، به این جدایی اشاره می‌کند و از کودکی سخن می‌گوید که از مادر دور مانده و اکنون در نبود او سوگوار است. با این همه، فروغ مسیر خود را انتخاب کرده بود. او به سوی شهر، شعر و زندگی‌ای رفت که می‌خواست خودش بسازد؛ انتخابی که در تمام سال‌های بعد نیز احساس گناه ناشی از آن را با خود حمل کرد.

«گناه» و انفجار یک رسوایی

در همان سال‌ها، رابطه فروغ با ناصر خدایار، سردبیر نشریه «روشنفکر»، به یکی از جنجالی‌ترین بخش‌های زندگی او تبدیل شد. فروغ در سفرهایی که از اهواز به تهران داشت با خدایار آشنا شده بود. در دوره‌ای که رابطه او و شاپور تقریباً به پایان رسیده بود، رابطه‌اش با خدایار نزدیک‌تر شد. این رابطه کوتاه بعدها برای فروغ به تجربه‌ای تلخ تبدیل شد. خودش نیز سال‌ها بعد از آن به عنوان یکی از تجربه‌هایی یاد کرد که بابتش احساس پشیمانی و شرم داشته است. اما آنچه این ماجرا را به یکی از جنجالی‌ترین اتفاقات ادبی آن سال‌ها تبدیل کرد، شعر «گناه» بود. فروغ شعر را برای انتشار در نشریه «روشنفکر» به فریدون مشیری سپرد. مشیری بعدها از نخستین دیدار خود با فروغ در دفتر نشریه یاد کرد؛ دختری جوان با چهره‌ای آشفته و دست‌هایی که به جوهر خودنویس آغشته بود و کاغذی تاخورده را با شرم و تردید روی میز تحریریه گذاشت. مشیری ابتدا برای انتشار شعر تردید داشت، اما در نهایت آن را منتشر کرد. شعر مانند انفجاری در فضای فرهنگی آن روز عمل کرد. فروغ در آن از رابطه‌ای سخن گفته بود که در خلوت رخ داده و آن را «گناه» نامیده بود. انتشار شعر باعث شد نام فروغ بیش از پیش بر سر زبان‌ها بیفتد و زندگی خصوصی او به موضوع بحث محافل ادبی و اجتماعی تبدیل شود.  پدر فروغ از این ماجرا به شدت خشمگین شد. بنا بر روایت پوران، او حتی می‌خواست خانه را بر سر فروغ خراب کند و دخترش را بکشد. اطرافیان نیز مدام به او می‌گفتند که فروغ آبروی خانواده را برده است. با این حال، این ماجرا پرسشی را نیز پیش روی جامعه قرار می‌داد. اگر رابطه‌ای از نظر اخلاقی نادرست تلقی می‌شد، چرا همان معیار برای مرد و زن یکسان نبود؟ مسئله فقط رفتار فروغ نبود؛ مسئله معیار دوگانه‌ای بود که جامعه در قضاوت رفتار زن و مرد به کار می‌گرفت.

فشارهایی که فروغ را تا مرز فروپاشی بردند

پس از جدایی از شاپور، فروغ مدتی در خانه پدری زندگی کرد. اما رابطه او با پدرش همچنان متشنج بود. در همین دوره، مدتی نیز با طوسی حائری، شاعر تحصیل‌کرده فرانسه و نخستین گوینده زن رادیو ملی ایران که همسر سابق شاملو بود، زندگی کرد. اما شایعات درباره زندگی دو زن تنها و مجرد آن‌قدر زیاد شد که فروغ ناچار شد با موافقت پدر به خانه بازگردد. تقریباً یک سال از انتشار «گناه» گذشته بود و هنوز مشخص نبود مردی که فروغ در شعر از او سخن گفته چه کسی بوده است. با گذشت زمان، ماجرا اندکی از مرکز توجه دور شده بود تا اینکه ناصر خدایار داستانی سریالی با نام «شکوفه» در نشریه «روشنفکر» منتشر کرد. شخصیت اصلی داستان، دختری بود که برای هنرمند شدن به تهران می‌آمد و برای رسیدن به هدف خود به دفتر مردی نویسنده و روزنامه‌نگار به نام نادر می‌رفت و با نزدیک شدن به او می‌خواست به مقصودش برسد. انتشار داستان باعث شد بسیاری ماجرای «گناه» را به رابطه فروغ و خدایار مرتبط بدانند و دوباره نام فروغ بر سر زبان‌ها بیفتد. فشار روانی طلاق، دوری از کامیار، فاصله گرفتن از خانواده و انتقادهای بی‌پایان اطرافیان، مجموعاً فروغ را به مرز تحمل رساند. او با خوردن تعداد زیادی قرص تلاش کرد به زندگی خود پایان دهد، اما به موقع به بیمارستان منتقل شد و از مرگ نجات پیدا کرد. پس از آن، شدت فشارهای عصبی موجب شد مدتی در تیمارستان بستری شود. بیش از یک ماه در آنجا ماند و در این دوره، نادر نادرپور و خواهرش پوران بیش از دیگران به دیدنش می‌رفتند. پوران بعدها گفت حتی پس از ترخیص نیز فروغ تا مدتی حال طبیعی خود را به دست نیاورده بود.

«دیوار»؛ ایستادن در برابر حصارها

کمی بعد، دومین مجموعه شعر فروغ با عنوان «دیوار» منتشر شد. این مجموعه از نظر ادبی قوی‌تر از «اسیر» بود و در آن، شاعر بیش از گذشته در برابر محدودیت‌های سنتی و حصارهای اجتماعی ایستاد. «دیوار» فقط نام یک مجموعه نبود؛ تصویری از موقعیتی بود که فروغ با آن دست و پنجه نرم می‌کرد. او می‌خواست دیوارهای اطراف خود را بشکند و پاسخ منتقدانی را بدهد که زندگی و شعرش را زیر ذره‌بین قرار داده بودند. در یکی از شعرهای این مجموعه، «پاسخ»، فروغ میان ایمان ظاهری و حقیقت درونی تفاوت می‌گذارد و ریاکاری زاهدانه را به چالش می‌کشد. عشق و صداقت در این جهان‌بینی بر ظواهر مذهبی و قضاوت‌های اجتماعی برتری پیدا می‌کنند. در همین سال‌ها، فروغ با کمک مالی پرویز شاپور به اروپا سفر کرد. شاپور، با وجود جدایی، همچنان در تأمین هزینه‌های سفر او کمک می‌کرد. فروغ برای صرفه‌جویی با هواپیمای باری سفر کرد و در اروپا نیز برای تأمین هزینه‌های خود به کار ترجمه پرداخت. این سفر برای او فقط یک سفر جغرافیایی نبود. فاصله گرفتن از فضای اجتماعی و نگاه‌های سنگین اطرافیان فرصتی شد تا دوباره خود را پیدا کند. بعدها خودش گفته بود که می‌خواست یک زن، و پیش از آن یک بشر، باشد؛ انسانی که حق نفس کشیدن و فریاد زدن دارد. او زمانی که سفر را آغاز کرد تصور نمی‌کرد این دور شدن تا این اندازه بر روحش اثر بگذارد. اما پس از بازگشت احساس می‌کرد امید، آرامش و نیرویی را که از دست داده بود دوباره به دست آورده است.

«عصیان»؛ پرسش از خدا و جهان

پس از بازگشت فروغ از اروپا، مجموعه «عصیان» منتشر شد. این کتاب نسبت به دو مجموعه پیشین تفاوت‌هایی داشت. اندیشه‌های خیام بر ذهن فروغ اثر گذاشته بود و شعرهای او بیش از گذشته به مسئله جبر، خدا، شیطان و سرنوشت انسان می‌پرداختند. در شعر «عصیان خدا»، فروغ خود را در جایگاه خدا قرار می‌دهد و تصور می‌کند اگر خدا بود، با فرشتگان و جهان چه می‌کرد. این شعر نشان‌دهنده گسترش دامنه پرسش‌های فکری اوست؛ پرسش‌هایی که دیگر فقط به زندگی شخصی و محدودیت‌های اجتماعی مربوط نمی‌شدند و به مسائل بنیادی‌تر هستی راه پیدا می‌کردند. در این مرحله، فروغ دیگر تنها شاعر یک تجربه شخصی نبود. تجربه‌های فردی او به پرسش‌هایی درباره جهان، خدا، جبر و اختیار تبدیل شده بودند.

گلستان و نیمه دوم زندگی فروغ

آشنایی فروغ با ابراهیم گلستان یکی از مهم‌ترین نقاط عطف زندگی او بود. بسیاری نیمه دوم زندگی فروغ را بیش از نیمه نخست دوست دارند و این تغییر تا اندازه زیادی با حضور گلستان پیوند خورده است. ابراهیم گلستان دوازده سال از فروغ بزرگ‌تر بود. در شیراز به دنیا آمده و در خانواده‌ای سرشناس رشد کرده بود. از کودکی زبان انگلیسی می‌دانست و همراه پدرش زبان فرانسه نیز آموخته بود. در حوزه‌های مختلف فعالیت می‌کرد و روزنامه‌نگار، داستان‌نویس، مترجم، عکاس و کارگردان بود. آشنایی فروغ و گلستان در زمانی رخ داد که فروغ به دنبال کار بود و گلستان استودیوی فیلمسازی خود را اداره می‌کرد. به پیشنهاد گلستان، فروغ برای انجام کارهای دفتری در استودیو استخدام شد. تابستان ۱۳۳۷، فروغ بیست‌وچهارساله با گلستان سی‌وشش‌ساله آشنا شد و رابطه میان آنها خیلی زود رنگ عاشقانه گرفت. گلستان پانزده سال پیش از آن با فخری ازدواج کرده و دو فرزند داشت. رابطه این دو، برخلاف برخی روایت‌هایی که تلاش کرده‌اند آن را صرفاً به دوستی محدود کنند، به عنوان رابطه‌ای عاشقانه تصویر شده است. آشکار شدن این رابطه، فروغ را دوباره در معرض فشار مطبوعات و اطرافیان قرار داد. این فشارها به اندازه‌ای شدید شد که فروغ بار دیگر تا مرز خودکشی پیش رفت و در این مرحله، گلستان به موقع خود را به او رساند.

ورود فروغ به سینما

همکاری با گلستان فقط یک رابطه عاطفی نبود. این همکاری مسیر هنری فروغ را نیز تغییر داد. فروغ برای شرکت در دوره‌های فیلمسازی، دو بار از طرف استودیوی گلستان به انگلستان رفت. پس از آغاز دوره‌ها، در تولید و تدوین فیلم‌ها به گلستان کمک کرد و گاهی نیز در فیلم‌ها بازی کرد. در پاییز ۱۳۴۱، فروغ همراه سه نفر از همکاران استودیو به تبریز رفت تا فیلمی درباره زندگی جذامیان بسازد. جذام در آن دوره شیوع زیادی داشت و مبتلایان به دلیل مسری بودن بیماری در خانه‌های قرنطینه نگهداری می‌شدند. فروغ برای تهیه این فیلم دوازده روز در خانه جذامیان زندگی کرد و حاصل این تجربه، مستند «خانه سیاه است» شد؛ فیلمی به تهیه‌کنندگی ابراهیم گلستان و کارگردانی فروغ فرخزاد. این فیلم مورد توجه منتقدان داخلی و خارجی قرار گرفت و جایزه بهترین فیلم مستند جشنواره اوبرهاوزن آلمان را به دست آورد. بعدها نیز جایزه بزرگ بخش مستند همین جشنواره به نام جایزه یادبود فروغ فرخزاد نام‌گذاری شد. جمله آغازین فیلم، نگاه انسانی آن را آشکار می‌کند

«دنیا زشتی کم ندارد. زشتی‌های دنیا بیشتر بود اگر آدمی بر آنها دیده بسته بود. اما آدمی چاره‌ساز است.»

این جمله، مضمون اصلی فیلم را نیز در خود دارد. مواجهه با زشتی، درد و رنج جهان و تلاش انسان برای کاستن از آنها.

حسین؛ کودکی که جای خالی کامیار را پر کرد

سفر به تبریز برای فروغ تنها تجربه ساخت یک فیلم نبود. او در خانه جذامیان با حسین آشنا شد. والدین حسین مبتلا به جذام بودند، اما خود او هنوز گرفتار بیماری نشده بود. فروغ با رضایت خانواده، حسین را با خود به تهران آورد تا شاید بتواند جای خالی کامیار را که از دیدنش محروم شده بود، پر کند. سال‌ها بعد، حسین، پسرخوانده فروغ، با کامیار، پسر فروغ و شاپور، ارتباط پیدا کرد. این دو حتی مدتی در انگلستان با یکدیگر زندگی کردند. در همین دوره، زندگی هنری و ادبی فروغ وارد مرحله تازه‌ای شده بود. او در یادداشتی نوشته بود که هیچ‌کس او را از نظر روحی و فکری تربیت نکرده و هرچه دارد از خودش دارد. در عین حال، به چیزهایی فکر می‌کرد که می‌توانست داشته باشد اما کج‌روی‌ها، خودنشناسی‌ها و بن‌بست‌های زندگی مانع رسیدن او به آنها شده بودند. او می‌خواست دوباره آغاز کند.

«تولدی دیگر»؛ آغاز زندگی تازه

در بهار ۱۳۴۳، چهارمین مجموعه شعر فروغ با عنوان «تولدی دیگر» منتشر شد. کتاب شامل سی‌وپنج شعر بود که فروغ آنها را در فاصله‌ای شش‌ساله سروده بود. «تولدی دیگر» نقطه عطفی در شعر نو فارسی شد. منتقدان مدرنیست آن را یکی از نقاط مهم تحول شعر نو دانستند و بسیاری معتقد بودند که فروغ عنوان مناسبی برای کتاب انتخاب کرده است. زیرا این کتاب فقط تولدی دوباره برای شعر او نبود؛ بازتاب تولد دوباره خود او نیز بود. فروغ در این دوره از آپارتمان کوچک خود به خانه‌ای بزرگ‌تر و راحت‌تر در روستایی نزدیک استودیوی گلستان رفت. این خانه متعلق به گلستان بود و شب‌ها شاعران، نویسندگان و هنرمندان بسیاری در آن گرد هم می‌آمدند. ارتباط با گلستان برای فروغ ترکیبی از عشق، اشتیاق و تحول بود. صادق چوبک معتقد بود فروغ از طریق گلستان به مطالعه و خواندن کتاب‌های خوب علاقه‌مند شد و دانش و نفوذ فکری گلستان تأثیر زیادی در شکل‌گیری شخصیت هنری او داشت. با این حال، فروغ فقط از گلستان تأثیر نگرفت. او با مهدی اخوان ثالث همکاری داشت، با شاملو دوست بود و از دوستان صمیمی سهراب سپهری به شمار می‌رفت. پس از نقل مکان به روستا نیز ارتباط او با بسیاری از شاعران و نویسندگان و هنرمندان ادامه داشت. سهراب نیز در یکی از شعرهای معروفش، تصویری از شاعری ارائه می‌کند که در حال تماشای فضاست و آسمان در چشمانش جای گرفته است؛ تصویری که در این روایت به فروغ نسبت داده شده است.

شعری که زندگی فروغ شد

در «تولدی دیگر»، فروغ بیش از هر زمان دیگری خودش را پیدا کرده بود. یکی از مشهورترین شعرهای این مجموعه با تصویری آغاز می‌شود که بعدها بیش از هر چیز دیگری با نام فروغ پیوند خورد

«همه هستی من آیه تاریکی است
که تو را در خود تکرارکنان
به سحرگاه شکفتن‌ها و رستن‌های ابدی خواهد برد.»

این شعر، مانند بسیاری از شعرهای فروغ، بدون شناخت زندگی او تنها بخشی از معنای خود را آشکار می‌کند. زندگی و شعر در آثار فروغ آن‌چنان به یکدیگر نزدیک‌اند که شناخت زمینه زندگی شاعر، به فهم تجربه شعری او کمک می‌کند. در بخش دیگری از همین مجموعه، تصویر «پری کوچک غمگین» و جهان کودکانه و در عین حال تلخ و عاشقانه او ظاهر می‌شود؛ موجودی که شب از یک بوسه می‌میرد و سحرگاه از همان بوسه دوباره متولد می‌شود. این تصویر را می‌توان نمادی از خود فروغ نیز دید؛ زنی که بارها در زندگی شکست، اما هر بار از دل همان شکست شکل تازه‌ای از خود را ساخت.

عشق فروغ و گلستان

رابطه فروغ و گلستان برای او تنها یک رابطه معمولی نبود. گلستان برای فروغ هم نقش حامی داشت، هم همراه عاطفی بود و هم در شکل‌گیری برخی از افکار و آگاهی‌های او تأثیر گذاشت. فروغ نیز گلستان را به شدت مجذوب خود کرده بود. خود فروغ در شعری، این رابطه را با واژه‌هایی فراتر از یک ازدواج معمولی توصیف می‌کند. از پیوند دو نام سخن نمی‌گوید، بلکه از گیسوی خوشبختی، بوسه، تنهایی و زندگی‌ای نقره‌ای حرف می‌زند که همچون آواز پرنده‌ای در سپیده‌دم جریان دارد. در این تصویر، عشق دیگر یک قرارداد اجتماعی نیست؛ تجربه‌ای است که شاعر آن را با تمام وجود احساس می‌کند.

فروغ و جایگاه زن در ادبیات فارسی

اهمیت فروغ تنها در شعرهای شخصی و زندگی پرحادثه‌اش خلاصه نمی‌شود. جایگاه او در تاریخ شعر فارسی، از این جهت نیز اهمیت دارد که در جامعه‌ای به شدت مردسالار، بدون داشتن الگوی زنانه فراوان، خود را به عنوان شاعری تراز اول مطرح کرد. در کتاب «گنج سخن» از ذبیح‌الله صفا، از میان ۱۴۳ شاعر بزرگ تاریخ ادبیات، تنها نام دو زن دیده می‌شود. در چنین شرایطی، حضور فروغ و تثبیت جایگاه او در شعر نو اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. فروغ با وجود زنانه بودن بخش مهمی از تجربه شعری‌اش، توانست نشان دهد ارزش هنری شعر وابسته به جنسیت شاعر نیست. «تولدی دیگر» و پس از آن «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» که پس از مرگش منتشر شد، در تاریخ شعر معاصر ایران جایگاه خود را پیدا کردند و شعر فروغ به عنوان بخشی ماندگار از ادبیات فارسی شناخته شد.

سال‌های پایانی؛ شهرتی که دیگر نمی‌توانست نادیده گرفته شود

یکی دو سال پایانی زندگی فروغ با موفقیت‌های هنری و تجربه‌های تازه همراه بود. در سال ۱۳۴۴، سازمان یونسکو به پاس شعر و هنر او فیلمی نیم‌ساعته درباره زندگی‌اش ساخت. فروغ برای شرکت در جشنواره‌ای در ایتالیا نیز به این کشور سفر کرد. در همین دوره شعرهای او در کشورهای مختلفی از جمله آلمان، سوئد و انگلستان و فرانسه منتشر شد. از سوئد نیز پیشنهاد ساخت فیلم دریافت کرد، اما آن را نپذیرفت. فروغ دیگر همان دختر جوان سال‌های «اسیر» نبود که برای انتشار شعرش مجبور باشد با ترس و تردید به دفتر یک مجله برود. اکنون نام او در خارج از ایران نیز شناخته شده بود و آثارش توجه محافل ادبی و هنری را جلب می‌کرد. اما این مسیر ناگهان متوقف شد.

آخرین روز

دوشنبه ۲۵ بهمن ۱۳۴۵، فروغ ابتدا به دیدن مادرش رفت. مادرش بعدها گفت آن روز یکی از زیباترین گفت‌وگوهای زندگی‌شان را با یکدیگر داشتند. پس از ناهار، فروغ به استودیوی گلستان رفت. سپس همراه یکی از کارکنان استودیو سوار ماشین شد تا برای انجام کاری بروند. طبق روایت موجود، فروغ پشت فرمان بود. در خیابان نزدیک استودیو، ناگهان یک سرویس مدرسه کودکان جلوی ماشین او قرار گرفت. فروغ برای آنکه با خودرو برخورد نکند، فرمان را چرخاند و ماشین با شدت به دیوار برخورد کرد. خبر خیلی زود به ابراهیم گلستان رسید. او خود را به محل حادثه رساند و فروغ را به نزدیک‌ترین بیمارستان برد، اما بیمارستان به دلیل اینکه بیمارستان کارگران بود و فروغ بیمه کارگری نداشت، از پذیرش او خودداری کرد. گلستان ناچار شد او را به بیمارستان دیگری در تجریش منتقل کند. فروغ را خیلی سریع به اتاق عمل بردند، اما اندکی بعد پزشک بیرون آمد و خبر مرگ او را اعلام کرد. فروغ تنها سی‌ودو سال داشت.

تشییع یک شاعر

در روز خاکسپاری، گورستان ظهیرالدوله شاهد حضور بسیاری از چهره‌های ادبی و هنری بود. اخوان ثالث گوشه‌ای ایستاده بود و از شدت اندوه بی‌قرار بود. شاملو در کنار دیوار گورستان ایستاده بود و رنگ چهره‌اش پریده بود. سیاوش کسرایی، اخوان ثالث، شفیعی کدکنی، غلامحسین ساعدی و احمد شاملو تابوت فروغ را بر دوش گرفتند و او را تا خانه ابدی همراهی کردند. مرگ فروغ در سی‌ودوسالگی، درست در زمانی رخ داد که مسیر هنری او بیش از همیشه در حال گسترش بود. شاعری که از یک دختر نوجوان سرکش در خانه‌ای سخت‌گیر آغاز کرده بود، اکنون به یکی از چهره‌های اثرگذار شعر معاصر تبدیل شده بود.

سوگ گلستان

مرگ فروغ برای ابراهیم گلستان ضربه‌ای سنگین بود. کاوه، پسر گلستان، بعدها از روزهای پس از مرگ فروغ یاد کرد. فضای خانه سنگین شده بود و پدرش دیگر آدم سابق نبود. حضور داشت، اما انگار از جهان اطراف خود فاصله گرفته بود. او از پنجره اتاقش به حیاط نگاه می‌کرد و پدرش را می‌دید که میان درختان کاج ایستاده است؛ گویی در جهانی دیگر زندگی می‌کند و غم فروغ او را از اطرافش جدا کرده است. فروغ رفته بود، اما اثری که بر زندگی نزدیکانش و بر ادبیات فارسی گذاشته بود، باقی مانده بود.

زنی که شعرش از زندگی‌اش بزرگ‌تر شد

فریدون مشیری درباره فروغ نوشته بود که تاریخ معاصر زنی را به گور سپرد که تمام روح و وجود خود را در واژه‌های بکر و شورانگیز ریخت و سروده‌هایش با اثری وسیع و نافذ، دل‌های مردم حساس را دگرگون کرد. از نگاه او، شعر فروغ کمال پیروزی و حقانیت شعر نو بود. زندگی فروغ کوتاه بود، اما در همین فرصت کوتاه، مسیرهای متعددی را پشت سر گذاشت. دختر خانواده‌ای منضبط و سخت‌گیر بود، نوجوانی عاشق شد، همسر و مادر شد، از زندگی مشترک جدا شد، فرزندش را از دسترس خود دور دید، با جامعه‌ای که او را قضاوت می‌کرد درگیر شد، شکست خورد، تا مرز نابودی پیش رفت، دوباره خود را ساخت، سفر کرد، سینما را تجربه کرد، عاشق شد، از عشق و زندگی شعر ساخت و سرانجام به یکی از مهم‌ترین چهره‌های شعر معاصر ایران بدل شد. شاید هیچ تصویری بهتر از شعر خود فروغ برای پایان دادن به این زندگی نباشد؛ شعری که در آن تنهایی، خاموشی و مرگ در کنار میل به پرواز قرار گرفته‌اند

«دلم گرفته است
دلم گرفته است
به ایوان می‌روم و انگشتانم را
بر پوست کشیده شب می‌کشم
چراغ‌های رابطه تاریکند
کسی مرا به آفتاب معرفی نخواهد کرد
کسی مرا به میهمانی گنجشک‌ها نخواهد برد
پرواز را به خاطر بسپار
پرنده مردنی است
پرواز را به خاطر بسپار
پرنده مردنی است».

فروغ مرد، اما شعرش نماندنی شد. او در سی‌ودوسالگی از جهان رفت، درست زمانی که تازه توانسته بود صدای خود را از میان تمام صداهایی که می‌خواستند آن را خاموش کنند، به صدایی مستقل و ماندگار تبدیل کند. داستان زندگی او، در نهایت، داستان زنی است که برای یافتن خودش بارها همه چیز را از نو آغاز کرد؛ و شاید همین «تولدهای دوباره» است که نام فروغ فرخزاد را همچنان در حافظه شعر فارسی زنده نگه داشته است.

با تشکر از پادکست خوب «رخ»

فرزین حیرتی مقدم.