
معمای نابینایی رودکی
یکی از پرسشهای همیشگی درباره رودکی این است که آیا او نابینای مادرزاد بوده یا بعدها بینایی خود را از دست داده است.
در اینباره دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. برخی صاحبنظران، از جمله ناصرخسرو، محمد عوفی و بدیعالزمان فروزانفر، معتقد بودهاند که رودکی نابینای مادرزاد بوده است. در مقابل، سعید نفیسی و هرمان اته، که هر دو درباره زندگی رودکی تحقیقات فراوانی انجام دادهاند، بر این باور بودهاند که او بعدها نابینا شده است.
استدلال این گروه بیشتر به شعر رودکی بازمیگردد. در اشعار او عناصر طبیعت با زیبایی و جزئیات فراوان توصیف شدهاند و از همین رو گفتهاند که بعید است شاعری که از بدو تولد نابینا بوده، بتواند چنین تصاویر دقیق و زیبایی از طبیعت ارائه کند.
اما داستان دیگری نیز وجود دارد که فرضیه نابینایی مادرزاد رودکی را کمرنگتر میکند؛ داستان پیدا شدن مزار او.
جستوجوی مزار شاعر
حدود هزار و ششصد سال پس از مرگ رودکی، هنوز محل دقیق دفن او مشخص نبود. گذر قرنها، از میان رفتن منابع و کتابهای قدیمی و تخریب بسیاری از آثار مکتوب، نشانی روشنی از مزار شاعر باقی نگذاشته بود.
سرانجام در سال ۱۹۵۸، به مناسبت تجلیل از هزار و ششصدمین سال زندگی این شاعر بزرگ، کمیتهای علمی به زادگاه رودکی فرستاده شد. اعضای این کمیته توانستند قبر رودکی را پیدا کنند. پس از نبش قبر، استخوانهای او برای تحقیق و بررسی بیرون آورده شد.
بررسی استخوانهای جمجمه به نتیجهای مهم انجامید. احتمال داده شد که چشمهای رودکی به میل کشیده شده و او را در اثر شکنجه کور کردهاند. علت این شکنجه اما روشن نیست. برخی آن را به تغییر مذهب نسبت دادهاند و برخی دیگر گفتهاند که دشمنان دربار، به دلیل حضور رودکی در دستگاه حکومتی، چنین رفتاری با او کردهاند. با این حال، دلیل دقیق این اتفاق همچنان مشخص نیست.
کمیته تحقیق کار دیگری نیز انجام داد. چهره رودکی را از روی اسکلت او بازسازی کردند. این پروژه حدود دو سال طول کشید و سرانجام تصویری از چهره شاعر به دست آمد که بعدها در کتابها و گاه در قالب مجسمههای رودکی دیده شد.
اما پشت این چهره بازسازیشده، زندگی مردی قرار دارد که داستانش از روستایی کوچک آغاز شد و به دربار سامانیان رسید؛ مردی که روزگاری از ثروت و اعتبار برخوردار بود و در پایان عمر، دور از شکوه گذشته، به زادگاهش بازگشت.
از روستای رودکی تا سمرقند
ابوعبدالله جعفر بن محمد رودکی در سال ۲۴۴ هجری قمری، در یکی از روستاهای کوهستانی نزدیک سمرقند در ازبکستان به دنیا آمد. نام «رودکی» نیز از نام همان روستا گرفته شده است.
سمرقند در آن روزگار در قلمرو ایران قرار داشت و زبان مردم آن منطقه، همچنان که امروز نیز در تاجیکستان گونهای از زبان فارسی رواج دارد، فارسی بود.
سمرقند برای ایرانیان نامی آشناست؛ شهری که حافظ نیز نام آن را در یکی از مشهورترین غزلهای خود در کنار بخارا آورده است
اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را
به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را
رودکی در روستای رودکی متولد شد، در سالهای پایانی زندگی نیز به همانجا بازگشت و سرانجام در زادگاهش از دنیا رفت. آرامگاه او نیز امروز در همان منطقه قرار دارد.
کودکی یک نابغه
رودکی از کودکی باهوش و بسیار مستعد بود. گفته شده است که در هشتسالگی حافظ قرآن شد. چهرهای زیبا داشت و صدایی خوش. خیلی زود نواختن موسیقی را نیز آموخت و در کنار شعر، در موسیقی هم مهارت پیدا کرد.
جوانی زیبا، خوشصدا و شاعر که ساز را هم به خوبی مینواخت؛ مجموعه این استعدادها باعث شد رودکی خیلی زود در جوانی به چهرهای شناختهشده تبدیل شود.
او در دورهای زندگی میکرد که ایران از دانشمندان و اندیشمندان بزرگی برخوردار بود. در کنار رودکی میتوان از فارابی، معلم ثانی، و زکریای رازی نام برد.
زکریای رازی البته چهرهای بسیار فراتر از آن چیزی است که گاهی در حافظه عمومی از او باقی مانده است. بسیاری او را تنها به عنوان کاشف الکل میشناسند، در حالی که از دانشمندان بزرگ روزگار خود بود. گفته شده است که آنقدر تحقیق میکرد و مینوشت که قدرت انگشتانش ضعیف میشد. از او به عنوان بنیانگذار تزریق و انجام نخستین عمل چشم نیز یاد شده است. برای رازی ۱۸۴ اثر ذکر شده که ۵۶ اثر از آنها در پزشکی بوده است.
اما مسیر روایت ما دوباره به رودکی بازمیگردد؛ شاعری که بخت آن را داشت در روزگار سامانیان متولد شود.
رودکی در دربار سامانیان
سامانیان توجه زیادی به اهل هنر نشان میدادند و همین موضوع زمینه مناسبی برای شکوفایی استعداد رودکی فراهم کرد. رودکی که در جوانی به شهرت رسیده بود، به دعوت وزیر دربار سامانی به بخارا، پایتخت سامانیان، رفت.
وزیر دربار در آن زمان ابوالفضل بلعمی بود. کتاب مشهور «تاریخ بلعمی» نیز نوشته پسر اوست. ورود رودکی به دربار و آشنایی او با بلعمی سبب نزدیکی این دو ادیب به یکدیگر شد.
رودکی در دربار همه چیز داشت؛ پول، ثروت، جایگاه و احترام. خودش نیز در یکی از اشعار دوران کهنسالیاش، وقتی به گذشته نگاه میکند، از شکوه و آسودگی روزگار جوانی یاد میکند
همین چه دانی ای ماهروی مشکین
که حال بنده از این پیش بر چه سامان بود
همین بود و همین سخت بیشمار درم
به شهر هر گه یک ترک نارپستان بود
یعنی روزگاری آنقدر ثروت داشت که میتوانست در شهر، کنیزان زیبا و چیزهای گوناگون خریداری کند.
در ادامه میگوید
روی روشن و دیدار خوب و روی لطیف
اگر گران بود زی من همیشه ارزان بود
عیال نه، زن و فرزند نه، مؤونت نه
هزینه زندگی و دغدغه تأمین معاش، ذهن او را درگیر نمیکرد. آنچه داشت برایش آسودگی به همراه آورده بود.
و سرانجام خطاب به خود میگوید:
تو رودکی را ای ماهروی کنون بینی
بدان زمانه ندیدی که این چنینات بود
رودکی در جوانی، آنگونه که خود روایت میکند، مردی صاحبنام و برخوردار بود.
ثروتی که از طلا ارزشمندتر بود
اما در میان تمام آنچه رودکی در دربار داشت، یک چیز از همه ارزشمندتر بود؛ زمان.
رودکی فرصت داشت تمام وقت خود را صرف شعر و شاعری کند. دربار نیازهای مادی او را تأمین میکرد و او دغدغه نان شب نداشت. همین فرصت به او اجازه میداد استعدادش را تا جایی که میتواند شکوفا کند.
شاید یکی از کلیدهای فهم جایگاه رودکی همینجا باشد؛ او فقط شاعری بااستعداد نبود، بلکه امکان آن را داشت که استعدادش را در مقیاسی گسترده به کار بگیرد.
چرا رودکی پدر شعر فارسی است؟
رودکی یکی از پرکارترین چهرههای ادبی و هنری ایران بوده است. درباره تعداد ابیات او روایتهای بسیار بزرگی وجود دارد.
سمرقندی در توصیف جایگاه رودکی میگوید
گر سری یابد به عالم کسب نیک
و شاعری رودکی را بر سر این شاعران زیبد سری
و درباره حجم شعر او میآورد
شعر او را برش مردم سیزده ره صد هزار
هم فزون آید اگر چونان که باید بشماری
از این عبارت چنین برداشت شده است که حجم شعر رودکی بسیار عظیم بوده است. گاه آن را سیزده بار صد هزار بیت، یعنی یک میلیون و سیصد هزار بیت، دانستهاند. بیشتر محققان اما بر این باورند که تعداد ابیات رودکی بیش از صد هزار بیت بوده است.
از این مجموعه عظیم، امروز تنها حدود هزار و چند بیت باقی مانده است. بخش بزرگی از این گنجینه ادبی در طول حوادث روزگار، غارتها و تخریب کتابخانهها از میان رفته است.
با این حال، همین مقدار باقیمانده برای نشان دادن جایگاه رودکی کافی است. در این ابیات میتوان دید که او از انواع آرایههای ادبی بهره برده و چگونه زبان شعر را به مرحلهای رسانده که شاعران پس از او بتوانند بر پایه آن حرکت کنند.
آغاز راهی که شاعران بزرگ ادامه دادند
در زمان رودکی، شعر فارسی به تدریج قالب اصلی خود را پیدا میکند. شاعران پس از او، هر یک در قرن خود، بخشی از این راه را ادامه میدهند.
رودکی در قرن سوم آغاز میکند، فردوسی در قرن چهارم، خیام در قرن پنجم، عطار در قرن ششم، سعدی و مولانا در قرن هفتم و حافظ در قرن هشتم ظهور میکنند.
بسیاری از این بزرگان ارادت خاصی به رودکی داشتند. حافظ نیز در یکی از غزلهای معروف خود، وقتی از دنیا و زندگی خسته است و به دنبال همدمی میگردد که حرف او را بفهمد، میگوید
سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی
دل ز تنهایی به جان آمد خدا را همدمی
خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم
کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی
«ترک سمرقندی» در اینجا اشارهای به رودکی دارد و «بوی جوی مولیان» نیز یادآور یکی از مشهورترین اشعار اوست.
رودکی و قالبهای شعر فارسی
رودکی از نخستین شاعرانی بود که برای خود دیوان داشت و از این منظر نیز جایگاهی مهم در تاریخ شعر فارسی پیدا میکند.
او را خالق رباعی نیز دانستهاند یا دستکم شاعری میدانند که به رباعی بال و پر داد و این قالب را احیا کرد. پس از او، شاعران بزرگی، که در میان آنها خیام نیشابوری جایگاهی ویژه دارد، از رباعی برای بیان اندیشههای خود استفاده کردند.
یکی از رباعیات زیبای رودکی چنین است
بیروی تو خورشید جهانسوز مباد
هم بیتو چراغ عالمافروز مباد
با وصل تو کس غم نبد آموز مباد
روزی که تو را نبینم آن روز مباد
البته رودکی خود را به رباعی محدود نکرد. مثنوی، قطعه، غزل و قصیده نیز سرود و بهویژه در قصیدهسرایی پیشرو بود.
کلیله و دمنه به زبان شعر
یکی دیگر از کارهای بزرگ رودکی، به نظم درآوردن «کلیله و دمنه» بود.
کلیله و دمنه مجموعه داستانهایی حکمتآموز است که از زبان دو شغال به نام کلیله و دمنه روایت میشود. اصل اثر هندی بود و بعدها به زبان عربی نیز ترجمه شد.
رودکی این اثر را از عربی به فارسی ترجمه کرد و در همان حال، آن را به نظم درآورد. بنابراین اثری که پیشتر به صورت نثر وجود داشت، به شعر تبدیل شد.
او همین کار را با «سندبادنامه» نیز انجام داد و داستانهای آن را به شعر درآورد؛ هرچند بخشی از داستانهای سندبادنامه از میان رفته است.
رودکی و دگرگونی زبان شعر
از مهمترین کارهای رودکی، تغییر زبان شعر از پهلوی به فارسی بود. این دگرگونی نقشی مهم در ماندگاری زبان فارسی داشت.
رودکی در دورهای زندگی میکرد که فرهنگ فارسی در حال شکوفایی بود. بخارا یکی از مهمترین مراکز علمی و فرهنگی آن روزگار بود و کتابخانههای بزرگی در آن وجود داشت. ابنسینا نیز هنگام دسترسی به کتابخانههای بخارا، از عظمت آن شگفتزده شده بود.
در چنین فضای فرهنگیای، طبیعی بود که آثار رودکی به دست شاعران پس از او برسد و آنان از این میراث تأثیر بگیرند.
شاید مجموعه همین عوامل است که جایگاه رودکی را روشن میکند؛ حجم گسترده آثار، توانایی او در قالبهای مختلف، نقش او در گسترش زبان فارسی و تأثیری که بر نسلهای بعد گذاشت. از همین روست که لقب «پدر شعر فارسی» به او دادهاند و از او با عنوانهایی چون «سلطان شاعران» یاد کردهاند.
شاعری که صدایش پادشاه را به راه انداخت
رودکی در دربار سامانی تنها شاعر نبود. برای شاهان شعر میگفت، آواز میخواند و ساز میزد. در برابر این خدمات، مال و ثروت و پاداشهای فراوان دریافت میکرد و اشعارش نیز تأثیری عمیق بر مخاطبانش میگذاشت.
یکی از مشهورترین داستانها درباره قدرت شعر رودکی، ماجرای بازگشت امیر سامانی از نزدیکی هرات به بخارا است.
بوی جوی مولیان
امیر سامانی در یکی از سفرهای خود به منطقهای نزدیک هرات، چنان شیفته آبوهوا و صفای آنجا شد که تصمیم گرفت حدود چهار سال در همان منطقه بماند.
اطرافیان او اما خسته شده بودند. دلشان برای بخارا، برای خانوادههایشان و برای زندگی در پایتخت تنگ شده بود. از سوی دیگر، چهار سال دور ماندن پادشاه از پایتخت میتوانست برای اقتدار حکومت پیامدهای منفی داشته باشد.
با این حال، هیچکس جرئت نمیکرد مستقیماً از امیر بخواهد که بازگردد.
سرانجام به رودکی متوسل شدند.
از او خواستند کاری کند که امیر سامانی به بازگشت راضی شود. رودکی پذیرفت. نشست و غزلی سرود؛ اما شعر را تنها بر کاغذ نگذاشت. آن را با صدای دلنشین و همراهی چنگ برای امیر خواند.
گفتهاند تأثیر شعر چنان بود که امیر سامانی به محض شنیدن آن، چنان دلتنگ بخارا شد که حتی فرصت نکرد کفشهایش را به پا کند. سوار اسب شد و فرمان حرکت به سوی بخارا را داد.
آن غزل، همان شعر مشهور رودکی است
بوی جوی مولیان آید همی
یاد یار مهربان آید همی
ریگ آموی و درشتیهای او
زیر پایم پرنیان آید همی
آب جیحون از نشاط روی دوست
خنگ ما را تا میان آید همی
ای بخارا شاد باش و دیر زی
میر زی تو شادمان آید همی
اگر این روایت را کنار جایگاه رودکی در دربار بگذاریم، روشن میشود که شعر برای او فقط وسیله بیان احساس نبود؛ میتوانست با آن بر تصمیم یک پادشاه نیز اثر بگذارد.
زندگی را باید در لحظه زیست
در شعر رودکی، زندگی و شادی جایگاه ویژهای دارد. او بارها بر استفاده از فرصت کوتاه عمر و لذت بردن از لحظه اکنون تأکید میکند.
میگوید:
شاد زی با سیهچشمان شاد
که جهان نیست جز فسانه و باد
ز آمد شادمانه باید بود
وز گذشته نکرد باید یاد
اما این سخن به معنای بیاعتنایی به گذشته نیست. رودکی خود در جای دیگری بر ضرورت آموختن از روزگار گذشته تأکید میکند
هر که ناموخت از گذشت روزگار
نیز ناموزد ز هیچ آموزگار
پس گذشته باید مایه آموختن باشد، اما زندگی را نیز نباید به حسرت گذشته سپرد. آنچه در اختیار انسان است، همین لحظهای است که در آن زندگی میکند.
می و شراب در شعر رودکی
می و شراب نیز در شعر رودکی حضور دارند. او گاه با زبانی اغراقآمیز از تأثیر شراب سخن میگوید
زن می که گر سرشک از آن در چکد به نیل
صد سال مست باشد از بوی آن
هنگ آهو به دشت گر بخورد قطرهای از او
گرگ و شیر گردد و نه اندیشد از پلنگ
این نگاه به می بعدها در شعر فارسی، از جمله در شعر حافظ، جلوههای دیگری پیدا میکند. حافظ نیز از شرابی سخن میگوید که میتواند انسان را برای لحظهای از رنج و آشوب دنیا دور کند
شراب تلخ میخواهم که مردافکن بود زورش
که تا یک تن بیاسایم ز دنیا و شر و شورش
تصویر معشوق در شعر رودکی
رودکی در وصف یار نیز تصاویری گسترده و زیبا دارد. او اجزای چهره و اندام محبوب را به عناصر دریا و کشتی پیوند میدهد و از کنار هم گذاشتن این عناصر، تصویری شاعرانه میسازد
رویت دریا، لعلت مرجان
زلفت عنبر، صدف دهان، در دندان
ابرو کشتی و چین پیشانی موج
گرداب بلا، غبغب و چشم توفان
در این تصویر، چهره معشوق به جهانی از دریا، موج، کشتی و گرداب تبدیل میشود؛ جهانی که در آن هر جزء، بخشی از تصویر کلی محبوب را شکل میدهد.
مردانگی در نگاه رودکی
در میان اشعار رودکی، ابیاتی نیز هست که نگاه او به انسان و رفتار انسانی را نشان میدهد. یکی از مشهورترین آنها درباره غلبه بر نفس و یاری رساندن به دیگران است
مینه که گر بر سر نفس خود امیری مردی
بر کور و کر نکته نگیری مردی
مردی نبود فتاده را پای زدن
گر دست فتادهای بگیری مردی
در این نگاه، مردانگی نه در آزار دادن ناتوان، بلکه در مهار نفس و دستگیری از فرد افتاده معنا پیدا میکند.
دو کتاب برای شناخت رودکی
در میان کتابهایی که درباره رودکی نوشته شدهاند، «یک بیت پرنیان» از مؤسسه فرهنگی اکو اثری قابل توجه است. این کتاب مجموعه مقالاتی است که چهرهها و افراد مختلف درباره رودکی نوشتهاند.
کتاب مهم دیگر «احوال و اشعار رودکی» اثر سعید نفیسی است؛ پژوهشگری که سالها درباره زندگی رودکی تحقیق کرده و این اثر را به عنوان یکی از منابع اصلی شناخت زندگی و شعر او ارائه کرده است.
پایان شکوه
اما داستان زندگی رودکی در همان نقطه اوج دربار به پایان نمیرسد.
سالهای پایانی زندگی او، برخلاف روزگار شکوه و ثروت، دوران خوشی نبود. رودکی به دلایلی نامعلوم با بیاعتنایی دربار مواجه شد. بخارا را ترک کرد و به زادگاهش بازگشت.
شاعر بزرگی که زمانی در دربار سامانیان از احترام و ثروت برخوردار بود، سالهای پایانی عمر را با رنج و سختی سپری کرد و طعم بیمهری را چشید.
سرانجام رودکی، شاعر نابینا و پدر شعر فارسی، در همان زادگاهی که زندگیاش را از آن آغاز کرده بود، چشم از جهان فروبست.
رودکی؛ شاعری که ماند
امروز آرامگاه رودکی در تاجیکستان قرار دارد و هر سال پذیرای گردشگران بسیاری، از جمله علاقهمندان به زبان و ادبیات فارسی است.
از میراث ادبی رودکی بخش بزرگی بر جای نمانده است. بسیاری از آنچه سروده بود در گذر زمان از میان رفته، اما همان اندک ابیاتی که باقی ماندهاند، تصویری از جایگاه بلند او در تاریخ شعر فارسی به دست میدهند.
رودکی در آغاز راهی ایستاده بود که بعدها شاعران بزرگی همچون فردوسی، خیام، عطار، سعدی، مولانا و حافظ آن را ادامه دادند. او در دوره شکوفایی فرهنگ فارسی، زبان شعر را به مرحلهای تازه رساند و الگویی شد برای کسانی که پس از او آمدند.
شاید از همین روست که نام رودکی تنها نام یک شاعر در میان شاعران تاریخ نیست. نام او با یکی از مهمترین لحظههای شکلگیری شعر فارسی پیوند خورده است؛ لحظهای که زبان فارسی، آرامآرام صدای مستقل خود را پیدا کرد.
و رودکی یکی از نخستین صداهای بزرگ این زبان بود.
منبع: پادکست خوب رخ
گردآوری و اضافات: فرزین حیرتی مقدم