
خیام؛ چهرهای که از هر سو درباره او سخن گفتهاند
به قول صادق هدایت، شاید کمتر کتابی در جهان مانند مجموعه رباعیات خیام تا این اندازه تحسین، نفرت، تحریف، محکومیت، شهرت و حتی ناشناختگی را تجربه کرده باشد. درباره اشعار خیام تقریباً هر اتفاقی که ممکن بوده، رخ داده است. دلیل این وضعیت نیز چندان پیچیده نیست. خیام متفاوتترین شاعر فارسیزبان بود؛ شاعری که در رباعیات خود بیلکنت زبان و بدون رودربایستی سخن میگفت و حرفهایش را صریح و بیپرده بر زبان میآورد. طبیعی بود که چنین سخنانی برای بسیاری خوشایند نباشد و این ناخوشایندی تا امروز نیز ادامه پیدا کند.
اما پرسش مهم این است که آیا خیامی که این رباعیات را سروده، واقعاً همان مرد شرابخوار، کافر و پوچگرایی است که شب و روز تنها در پی بادهگساری بوده و شعر میگفته است؟ آیا خیام فقط شاعر بود؟ و چگونه ممکن است شاعری که تنها حدود صد رباعی به او نسبت داده شده، چنین شهرت جهانی گستردهای پیدا کند؛ تا جایی که شمار علاقهمندان او در خارج از ایران چهبسا از داخل ایران نیز بیشتر شده باشد؟
پاسخ به همین پرسشها موضوع این بررسی است. برای شناخت بهتر خیام میتوان زندگی او را در دو بخش دنبال کرد. در بخش نخست باید دید خیام که بود، در چه دورهای زندگی کرد، چه فعالیتهایی داشت و چرا به چنین جایگاهی دست یافت. در بخش دوم میتوان به سراغ رباعیات او رفت و درونمایه شعرهایش را بررسی کرد تا روشن شود این شاعر سرکش چه گفته و چه دغدغههایی در سر داشته است.
بنابراین در بخش نخست با خود خیام روبهرو هستیم و در بخش دوم با شعرهای او.
خیام نیشابوری و دوران زندگی او
حکیم عمر خیام، یا به صورت کاملتر غیاثالدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری، حدود نهصد سال پیش در نیشابور به دنیا آمد. تاریخ دقیق تولد و مرگ او مشخص نیست، اما احتمال داده شده است که حدود سال ۴۳۹ هجری قمری متولد شده باشد. پدرش به خیمهدوزی و چادردوزی اشتغال داشت و از همین رو نام خانوادگی خیام برای این خاندان شکل گرفت.
آنچه از دوران کودکی و جوانی خیام میدانیم این است که او بسیار باهوش و اهل مطالعه و یادگیری بود. در جوانی فقه، فلسفه، حکمت و نجوم را به خوبی فراگرفت و حتی فلسفه را مستقیماً به زبان یونانی آموخت.
خیام از شاگردان یکی از عالمان مشهور زمان خود، امام موفق نیشابوری، بود. عنوان «امام» در آن دوره بیشتر نشانه احترام بود و برای عالمان بزرگ به کار میرفت و معنای آن با مفهومی که امروزه از واژه امام در ذهن داریم، تفاوت داشت. بعدها همین عنوان درباره خود خیام نیز به کار رفت.
از سوی دیگر، خیام خود را شاگرد ابنسینا میدانست. برخی منابع معتقدند که او واقعاً شاگرد ابنسینا بوده است و برخی دیگر با توجه به اختلاف سنی میان آن دو، این شاگردی را به معنای مستقیم آن نمیپذیرند. با این حال، تردیدی در ارادت عمیق خیام به ابنسینا وجود ندارد. او کتابی درباره توحید ابنسینا را از عربی به فارسی ترجمه کرد و فلسفه را از مکتب ابنسینا آموخت.
خیام نیز مانند ابنسینا فیلسوفی برجسته بود و در طبابت نیز مهارت داشت. تسلط او بر آثار ابنسینا به اندازهای بود که گاه او را خیام ابنسینا مینامیدند. خیام کتابهای ابنسینا را تدریس میکرد و با وجود آنکه اندیشه مستقل و گاه مغرورانهای داشت و بسیاری از عالمان زبان او را نمیپذیرفتند، همواره ابنسینا را با احترام و ستایش فراوان یاد میکرد و با افتخار خود را شاگرد او میدانست.
خیام و خواجه نظامالملک
خیام دوستی نیز داشت که نام او در تاریخ ایران بسیار مشهور است؛ خواجه نظامالملک. اگر خیام در حوزه علم و اندیشه سرآمد بود، نظامالملک در سیاست و کشورداری جایگاهی کمنظیر داشت.
برای درک فضای تاریخی زندگی خیام باید به دورهای توجه کرد که حکومت سلجوقیان در ایران جایگزین غزنویان شده بود. در آن زمان آلب ارسلان، پادشاه سلجوقی، نیشابور را نیز به عنوان یکی از مراکز مهم حکومت خود انتخاب کرده بود.
خواجه نظامالملک چنان شایستگیهایی از خود نشان داد که به مقام وزارت دربار رسید. او همچنین معلم پسر آلب ارسلان، یعنی ملکشاه، شد. پس از مرگ آلب ارسلان، ملکشاه که هنوز ده سالش تمام نشده بود، به پادشاهی رسید و عملاً بسیاری از امور حکومت زیر نظر نظامالملک قرار گرفت. به این ترتیب، خواجه نظامالملک همچنان وزیر دربار باقی ماند و نزدیک به سی سال در دوران حکومت این دو پادشاه سلجوقی در قدرت حضور داشت.
نظامالملک خدمات بسیاری برای ایران انجام داد که شاید مهمترین آنها تأسیس مدارس نظامیه در سراسر کشور بود. هدف این مدارس افزایش سطح علم و فرهنگ، (البته در چارچوبهای سخت دینی)، بود و به افتخار نظامالملک، این مراکز را مدارس نظامیه نامیدند.
این مدارس شباهتهایی به دانشگاههای امروزی داشتند و به محصلان آنها مقرری پرداخت میشد. تأسیس مدارس نظامیه سبب شد عالمان و فیلسوفان بسیاری از شهرها و کشورهای دیگر برای حضور در این مراکز به نیشابور، بغداد و دیگر شهرهای ایران بیایند. در نتیجه، ایران به یکی از محورهای مهم فرهنگ، علم و هنر منطقه تبدیل شد.
جایگاه خیام در دربار ملکشاه
ملکشاه نیز علاقه بسیاری به فرهنگ و هنر داشت و در دوره او وضعیت عالمان و ادیبان مناسب بود. حکومت برای شماری از آنان مقرریهایی در نظر میگرفت و میزان این مقرری برای برخی از عالمان تراز اول بسیار قابل توجه بود.
گفته شده است که خیام سالانه ده هزار سکه طلا مقرری دریافت میکرد؛ مبلغی که در آن زمان بسیار زیاد بوده است.
حکایتی درباره این مقرری نقل شده است. میگویند روزی خیام برای دریافت مقرری خود نزد رئیس خزانهداری میرود. رئیس خزانهداری که به تازگی جایگزین فرد قبلی شده بود، از میزان مقرری خیام تعجب میکند و میپرسد که چرا مقرری او از حقوق خودش نیز بیشتر است.
خیام در پاسخ میگوید آدمهایی مانند تو بسیارند و هر طور نگاه کنی، سه نفر شبیه تو میتوان پیدا کرد، اما حتی یک نفر هم مانند من پیدا نمیشود. تفاوت من و تو در همین است. پس فضولی نکن و کارت را انجام بده.
درستی یا نادرستی این حکایت اهمیتی ندارد. اهمیت آن در تصویری است که از جایگاه خیام در ذهن مردم ایجاد شده است. خیام از آن دسته آدمهایی بود که شاید در هر دوره تاریخی تنها یک نفر مانند او پیدا شود.
اما چه چیزی باعث شده است چنین ادعایی درباره او شکل بگیرد؟
خیام ریاضیدان
برای پاسخ به این پرسش میتوان از ریاضیات آغاز کرد. تأثیر خیام بر ریاضیات آن اندازه زیاد بود که برخی ریاضیدانان قرنهای یازدهم و دوازدهم میلادی را با نام عصر خیام میشناسند.
خیام برای نخستین بار روشی برای حل معادلات سهمجهولی ارائه کرد و همچنین توانست ضرایب بسط دوجملهای را تعیین کند. از همین رو در بسیاری از کتابهای دانشگاهی ریاضی، این دوجملهایها با عنوان «دوجملهای خیام ـ نیوتون» شناخته میشوند.
بحث درباره جنبههای تخصصی کارهای ریاضی خیام در اینجا ضروری نیست. همین اندازه کافی است که تصویری از جایگاه او به عنوان ریاضیدان و تأثیرش بر دانش ریاضیات به دست آید.
خیام چند کتاب نیز در حوزه ریاضیات نوشت که مشهورترین آنها کتابی درباره معادلات درجه سوم به زبان عربی است که آن را به خواجه نظامالملک تقدیم کرد. ویل دورانت درباره این کتاب آن را شاهکار ریاضی بشر در قرون وسطی دانسته است.
با این همه، شهرت خیام در نجوم و ستارهشناسی حتی از شهرت او در ریاضیات نیز بیشتر بود.
خیام و ساخت تقویم جلالی
خیام یکی از مهمترین چهرههای شکلگیری تقویم جلالی بود؛ تقویمی که اساس تقویم هجری شمسی امروز ایران به شمار میرود.
ماجرای ساخت این تقویم از زمانی آغاز شد که خیام برای آموزش ریاضی و جبر در سمرقند حضور داشت. در آن زمان از طرف ملکشاه و خواجه نظامالملک برای او پیغامی فرستاده شد تا به نیشابور بازگردد و در ساخت تقویمی دقیق و بدون نقص همکاری کند.
سلجوقیان تا آن زمان از تقویم هجری قمری استفاده میکردند، اما به تدریج متوجه شده بودند که این تقویم در محاسبات حکومتی مشکلاتی ایجاد میکند. از خیام خواسته شد تقویمی تازه طراحی کند تا این مشکلات برطرف شود.
مشکل اصلی تقویم قمری آن است که بر گردش زمین به دور خورشید استوار نیست. در نتیجه، فصلها در آن ثابت نمیمانند. برای مثال ممکن است فصل برداشت محصول در یک سال با ماه رمضان همزمان شود و چند سال بعد همان فصل در ماه رجب قرار بگیرد. نوروز نیز که از گذشته یکی از مهمترین جشنهای ایرانی بوده است، در تقویم قمری هر چند سال یکبار در یکی از ماههای قمری قرار میگرفت.
نمونه دیگری که برای توضیح این مسئله میتوان به آن اشاره کرد، همین چند سال پیش بود که در ایران در یک سال دو بار روز زن داشتیم، یکی در فروردین و دیگری در اسفند.
این جابهجاییها برای مسائل اقتصادی و مالیاتی نیز مشکلساز بود. اگر قرار بود مالیات هر سال در اول ماه رجب دریافت شود، ممکن بود مأمور مالیاتی در یک سال دو بار مالیات دریافت کند. همچنین ممکن بود اول ماه رجب در یک دوره با فصل برداشت محصول همزمان باشد، اما چند سال بعد همان تاریخ در زمانی قرار بگیرد که فصل برداشت گذشته است و کشاورز نتواند مالیات خود را در همان شرایط بپردازد.
مجموع این مشکلات باعث شد ملکشاه و خواجه نظامالملک به فکر ساخت تقویمی دقیق بیفتند و چه کسی بهتر از خیام، ریاضیدان و منجم، برای انجام چنین کاری؟
به دستور ملکشاه، گروهی تحقیقاتی تشکیل شد و رصدخانهای نیز در اصفهان در اختیار این گروه قرار گرفت. خیام و همکارانش در این مرکز با مشاهده اجرام آسمانی و انجام محاسبات پیچیده ریاضی و نجومی به طراحی تقویم مورد نظر پرداختند.
این پروژه چند سال طول کشید. در اینجا وارد جزئیات فنی محاسبات ریاضی و نجومی آن نمیشویم. همین اندازه کافی است که بدانیم خیام با محاسبات دقیق و پیچیده خود درباره حرکت زمین به دور خورشید در طول یک سال، توانست این مأموریت را به بهترین شکل انجام دهد.
تقویم حاصل، به افتخار جلالالدین ملکشاه سلجوقی، «تقویم جلالی» نام گرفت.
دقت تقویم جلالی
درباره تقویم جلالی میتوان ساعتها سخن گفت، اما چند نکته درباره این دستاورد خیام اهمیت بیشتری دارد.
تقویم رسمی امروز ایران، تقویم هجری شمسی است و اساس آن همان تقویم جلالی خیام است، هرچند در طول زمان تغییرات جزئی در آن ایجاد شده است. مبدأ تقویم هجری شمسی، هجرت پیامبر از مکه به مدینه است، در حالی که مبدأ تقویم جلالی آغاز سلطنت ملکشاه بود، اما ساختار اصلی این دو تقویم به یکدیگر پیوند دارد.
نکته مهم دیگر دقت تقویم جلالی است. گفته شده است که خیام طول سال خورشیدی را تا دوازده رقم اعشار محاسبه کرده بود و تقویم او حتی از تقویم میلادی که امروزه در بسیاری از کشورهای جهان مورد استفاده قرار میگیرد، چندین برابر دقیقتر بوده است. در برخی منابع، این دقت تا بیستوپنج برابر بیشتر دانسته شده است.
ویژگی مهم دیگر تقویم جلالی ارتباط آن با طبیعت است. هر سال این تقویم با نوروز، زنده شدن دوباره طبیعت و آغاز فصل بهار شروع میشود و آغاز سال جدید با آغاز دورهای تازه در طبیعت همراه است. چنین ویژگیای در تقویمهای قمری و میلادی وجود ندارد.
آغاز سال قمری، یعنی اول محرم، میتواند در هر چند سال یکبار در فصلی متفاوت قرار گیرد و آغاز سال میلادی نیز ارتباط مستقیمی با طبیعت و آغاز یک دوره تازه در چرخه آن ندارد.
خیام کتابی نیز با عنوان «نوروزنامه» دارد که در آن درباره دلایل نامگذاری ماههای سال، مراسم نوروز و موضوعات مربوط به این جشن سخن گفته است.
خیام فیلسوف
خیام تنها ریاضیدان و منجم نبود. باید عنوان فیلسوف را نیز به مجموعه ویژگیهای او افزود.
در آن دوران، بغداد که بخشی از قلمرو ایران به شمار میرفت، یکی از مراکز مهم فلسفه بود. البته در آنجا بیشتر یهودیان و مسیحیان به فلسفه روی میآوردند. جامعه به شدت مذهبی بود و مسلمانان ایران استقبال چندانی از مباحث فلسفی نشان نمیدادند.
با این حال، خیام پنج رساله فلسفی دارد. اگرچه او به معنای آکادمیک صاحب یک مکتب فلسفی تازه و صاحبسبک نبود، اما کاملاً بر فلسفه مسلط بود و به عنوان فیلسوفی شناختهشده جایگاه مهمی داشت. پس از ابنسینا، برای چندین دهه هیچ فیلسوف ایرانی به اندازه خیام مشهور نشده بود.
پس با شخصیتی روبهرو هستیم که هم ریاضیدان بود، هم حکیم، هم منجم و هم فیلسوف.
خیام شاعر؛ چهرهای که پس از مرگ شناخته شد
امروز وقتی نام خیام در هر جای دنیا به میان میآید، نخستین چیزی که به ذهن بسیاری از مردم میرسد، شعر و رباعیات اوست. اما در زمان زندگی خیام، مردم او را به عنوان شاعر نمیشناختند.
حتی با توجه به محتوای اشعاری که به او نسبت داده شده است، اگر رباعیات او در زمان حیاتش شهرت گستردهای پیدا میکرد، احتمال زیادی وجود داشت که زندگی برایش بسیار دشوار شود.
در آن دوران، با وجود تفاوتهای میان فرقههای مختلف تسنن، تشیع و اسماعیلیه و با وجود جنگها و درگیریهای مذهبی، کمتر کسی جرئت داشت به صراحت درباره چنین موضوعاتی سخن بگوید یا حتی اشعار خیام را نقد و بررسی کند.
پس از مرگ خیام، نخستین بار نظامی در کتاب مشهور چهارمقاله و بیهقی در تاریخ بیهقی از او نام بردند، اما نه به عنوان شاعر، بلکه به عنوان فیلسوف، دانشمند و منجم.
به تدریج در کتابهای دیگر نیز اشعار خیام بازگو شد. با این حال، واکنش به آنها بیشتر جنبه مخالفت و انتقاد داشت تا تعریف و تمجید.
قدیمیترین کتاب شعر منسوب به خیام که امروزه از آن سخن گفته میشود، در سال ۸۶۵ در شیراز کتابت شده است؛ یعنی چند قرن پس از مرگ خیام. این مجموعه شامل ۱۵۸ رباعی است.
البته درباره این نسخه و تقریباً همه نسخههای بعدی اشعار خیام همواره یک ایراد اساسی وجود داشته است و آن اینکه همه رباعیات موجود لزوماً سروده خود خیام نیستند و در طول زمان اشعار مختلفی به او نسبت داده شده یا در مجموعههای مربوط به او وارد شده است.
با این حال، یک واقعیت روشن است و آن اینکه پس از مرگ خیام، توجه به اشعار او روزبهروز بیشتر شد. شاعران بزرگی مانند سعدی، مولانا و بهویژه حافظ نیز به شدت تحت تأثیر اشعار خیام قرار گرفتند.
با وجود این، شعر خیام تا قرنها در میان ایرانیان و غیرایرانیان جایگاه فعلی خود را نداشت. اشعار او شناخته شده بود و درباره آنها صحبت میشد، اما به دلیل سلطه مذهب بر جامعه، فرصت چندانی برای بروز و گسترش اندیشههای او وجود نداشت.
عدهای اشعار خیام را دوست داشتند و از آنها لذت میبردند و گروهی بسیار بیشتر با او مخالف بودند و اشعارش را به شدت نقد میکردند. برای مثال، رازی در کتاب مشهور مرصادالعباد به اشعار خیام حمله شدیدی میکند و او را کافر میخواند.
بنابراین باید تأکید کرد که خیام شاعر در زمان خود جایگاه فراگیری نداشت و مردم او را مانند حافظ و سعدی به عنوان شاعری مشهور و عمومی نمیشناختند.
ادوارد فیتزجرالد و تولد دوباره خیام
شاید همه کسانی که امروز خیام را دوست دارند و از اشعار او لذت میبرند، باید بخشی از این شهرت را مدیون ادوارد فیتزجرالد بدانند؛ مترجم و پژوهشگر انگلیسیای که نام خیام را برای همیشه در تاریخ ادبیات و هنر جهان جاودانه کرد.
حدود سال ۱۸۵۹، مترجم و محققی انگلیسی به نام ادوارد فیتزجرالد که آشنایی مختصری نیز با زبان فارسی داشت، با اشعار خیام آشنا شد.
خانواده فیتزجرالد از خانوادههای بسیار معروف و ثروتمند انگلستان بودند. ادوارد از مال دنیا چیزی کم نداشت، اما برخلاف زندگی اشرافی، معمولاً فردی گوشهگیر و تنها بود.
او پیش از خیام با سعدی و حافظ نیز آشنا شده بود و از اشعار آنها لذت میبرد، اما خیام برای او چیز دیگری بود. گویی در شعرهای خیام پاسخی برای بسیاری از پرسشهای شخصی خود یافته بود.
فیتزجرالد شیفته رباعیات خیام شد؛ خیامی که تا آن زمان در خارج از ایران تقریباً ناشناخته بود و در داخل ایران نیز شاعر مشهوری محسوب نمیشد.
او خیلی زود شروع به ترجمه رباعیات خیام به انگلیسی کرد. البته ترجمه او ترجمه کلمهبهکلمه رباعیات نبود. فیتزجرالد بیشتر تلاش داشت برداشت و مفهوم مورد نظر خود را از رباعیات به مخاطب انگلیسی منتقل کند.
کتاب را ترجمه کرد و با کمک یک ناشر به چاپ رساند، اما تقریباً هیچکس آن را نخرید.
فیتزجرالد نمیدانست چه کار باید بکند. قیمت کتاب را پایین آورد، اما باز هم خریداری نداشت. بار دیگر قیمت را پایین آورد و این کار را چندین بار ادامه داد تا جایی که قیمت کتاب به یک پنی رسید؛ کمارزشترین واحد پول رایج آن زمان.
سرانجام کتاب خیام در میان کتابهای یکپنی قرار گرفت که در کارتنهایی مقابل کتابفروشیها گذاشته میشدند.
اما حتی در آنجا نیز کسی کتاب را نمیخرید.
شهرت جهانی رباعیات خیام
تا اینکه روزی نویسنده و نقاشی معروف هنگام عبور از کنار یک کتابفروشی، نگاهی به کتابهای داخل کارتن انداخت. کتاب رباعیات خیام توجه او را جلب کرد. چند صفحه از آن را ورق زد و با شگفتی دریافت که با کتابی متفاوت و پر از مفاهیم جالب روبهرو شده است.
همانجا یک نسخه برای خودش و چند نسخه برای دوستانش خرید و کتابها را برای آنان فرستاد.
دوستان او نیز که اهل مطالعه و اندیشه بودند، ارزش کتاب را دریافتند و آن را به دیگران معرفی کردند. به این ترتیب، فروش کتاب ناگهان افزایش یافت و چاپ دوم، سوم و چهارم آن منتشر شد.
روزبهروز بر محبوبیت و شهرت کتاب افزوده شد؛ تا جایی که تقریباً هر کسی که کوچکترین علاقهای به مطالعه داشت، نسخهای از کتاب خیام در خانه خود داشت.
برخی از جملات ترجمه فیتزجرالد چنان در میان مردم تکرار شد که به ضربالمثل تبدیل شد.
یکی از استادان دانشگاه در انگلستان نقل میکند که سالها پیش هنگام صحبت با دانشجویان خود درباره خیام، به آنها گفته بود به خانه پدربزرگ و مادربزرگهایشان سر بزنند و مطمئن باشند که نسخهای از کتاب خیام را پیدا خواهند کرد. مدتی بعد چند دانشجو نزد او آمدند و با تعجب گفتند که دقیقاً همین اتفاق افتاده است و آنها نسخهای از کتاب را در خانه پیدا کردهاند.
همانگونه که امروز ممکن است در خانه بسیاری از ایرانیان یک جلد دیوان حافظ وجود داشته باشد، در آن دوره نیز در بسیاری از خانههای انگلستان نسخهای از رباعیات خیام پیدا میشد.
مردم، از عوام تا خواص، شیفته اشعار خیام شده بودند. حتی نام خیام روی محصولات مختلف گذاشته میشد. برای مثال خمیردندانی با نام «عمر خیام» وارد بازار شد و بعضی خانوادهها نیز به افتخار او نام عمر را برای فرزندان خود انتخاب میکردند.
در محافل عمومی که درباره خیام صحبت میشد، او را با نام «عمر» صدا میکردند و حتی گاه گفته میشد که دیگر کتاب «عمر» چای نمیخورد و به عضوی از خانواده تبدیل شده است.
چرا اروپا با خیام ارتباط برقرار کرد؟
در داستان مشهور شدن خیام در اروپا، نکته بسیار مهمی وجود دارد. جامعه آن زمان اروپا تشنه شنیدن حرفهایی بود که خیام قرنها پیش مطرح کرده بود.
اروپا دوران رنسانس را پشت سر گذاشته بود و سلطه مذهب بر جامعه تا حدی کمرنگ شده بود. بهویژه در نیمه دوم قرن نوزدهم، بحثهای علمی درباره منشأ انسان، چگونگی پیدایش او و جایگاه انسان در جهان به شکل گستردهای مطرح شده بود.
در همین دوره، کتاب منشأ انواع چارلز داروین منتشر شد و نظریه تکامل او جامعه را به شدت تحت تأثیر قرار داد.
داروین در سال ۱۸۵۹، پس از سالها سکوت، کتاب تاریخی خود را با عنوان «اصل انواع با شرح نظریه تکامل» منتشر کرد. انتشار کتاب مانند انفجاری در جامعه بود. چاپ اول کتاب با شمار زیادی نسخه در همان روز نخست به پایان رسید و داروین همزمان با شهرت گسترده، با مخالفت و تمسخر شدید نیز روبهرو شد.
مخالفان او حتی او را با بوزینه مقایسه میکردند و در همه جا از کاریکاتورها و توهینها علیه او استفاده میشد.
اما مسئلهای که داروین مطرح میکرد، از جهاتی به همان پرسشهایی نزدیک بود که خیام حدود نهصد سال پیش در ذهن داشت.
انسانهایی که قرنها خود را اشرف مخلوقات، محور آفرینش و موجودی جدا از دیگر موجودات میدانستند، ناگهان با این احتمال روبهرو شدند که انسان نیز تنها یکی از موجودات زمین است؛ موجودی که مانند هزاران موجود دیگر در مسیر فرگشت به شکل امروزی درآمده است.
اکنون نیز میدانیم که انسان یکی از هزاران گونهای است که در طول تاریخ زمین پدید آمدهاند و هیچ تضمینی وجود ندارد که هزاران یا میلیونها سال بعد اثری از انسان امروزی بر زمین باقی مانده باشد.
در چنین فضایی، طبیعی بود که اندیشههای خیام برای جامعهای که به دنبال بازاندیشی در جایگاه انسان و معنای زندگی بود، جذابیت ویژهای پیدا کند.
بازگشت خیام به فرهنگ ایران
همزمان با محبوبیت اشعار خیام در اروپا، در داخل ایران نیز توجه به او بیشتر شد. جایگاه خیام در فرهنگ مردم ایران به تدریج در کنار شاعران بزرگی مانند حافظ، سعدی، مولانا و فردوسی قرار گرفت.
از این منظر، شاید بخشی از جایگاه جهانی امروز خیام را باید مدیون فیتزجرالد دانست.
اما داستان زندگی فیتزجرالد نیز به شکلی جالب با زندگی خیام شباهت دارد.
زندگی ادوارد فیتزجرالد
ادوارد فیتزجرالد در سال ۱۸۰۹ در خانوادهای بسیار ثروتمند به دنیا آمد. مادرش به شعر و مطالعه علاقهمند بود و ادوارد نیز از این جهت شباهت زیادی به مادرش داشت.
با این حال، او از زندگی اشرافی گریزان بود. فردی گوشهگیر، کنجکاو و پرسشگر بود و اغلب با لباسهایی ساده و نامرتب در جمع حاضر میشد. معمولاً ساکت بود و زیاد حرف نمیزد، اما وقتی سخن میگفت، موضوع صحبتش هستی، خالق هستی، فلسفه وجود و مسائل مشابه بود.
به دلیل همین رفتار و طرز فکر، مادرش همیشه از او دلخور بود.
فیتزجرالد در هفدهسالگی وارد دانشگاه شد و خانوادهاش امیدوار بودند محیط دانشگاه شخصیت او را تغییر دهد و دستکم او را اجتماعیتر کند. اما فیتزجرالد که به همه چیز نگاهی نقادانه داشت، چندان با فضای خشک دانشگاه کنار نیامد و تحصیل دانشگاهی را نیز جدی نگرفت.
با این حال، دانشگاه یک چیز بسیار ارزشمند برای او داشت؛ دوستانی که تا پایان عمر ارتباط خود را با او حفظ کردند. چند نفر از این دوستان بعدها همراه با خود فیتزجرالد به چهرههای مشهور عرصه فرهنگ و هنر انگلستان تبدیل شدند.
با وجود آنکه خانواده فیتزجرالد املاک، خانهها و ثروت فراوانی داشتند، او پس از دانشگاه به نزد خانواده بازنگشت. در نقطهای دور از زادگاهش زندگی را انتخاب کرد و چهار سال در تنهایی به مطالعه و جستوجوی پاسخ پرسشهای فلسفی خود پرداخت.
پس از چهار سال، به اصرار خانواده به زادگاهش بازگشت، اما حاضر نشد در شهر بماند. خانوادهشان ویلایی بزرگ و قصری در روستا داشتند. فیتزجرالد نیز به جای زندگی در قصر، کلبه کوچکی را در حیاط بزرگ آن انتخاب کرد.
زندگی او تقریباً به مطالعه و قدم زدن در طبیعت محدود میشد. منزوی و تنها بود و چیز دیگری چندان برایش جذابیت نداشت.
برادرش کشیش کلیسا بود و مرتب تلاش میکرد فیتزجرالد را به راه راست هدایت کند. اما هر بار که با او بحث میکرد، فیتزجرالد درباره هستی و چگونگی آفرینش پرسشهایی مطرح میکرد که پاسخ دادن به آنها برای برادرش دشوار بود.
او میپرسید اگر خدا حقیقتاً خیر مطلق است، چرا جهانی را آفریده که تا این اندازه فساد و ظلم و رنج در آن وجود دارد؟ منشأ واقعی رنج چیست و کمال انسان کجاست؟
فیتزجرالد قصد نداشت صرفاً کلیسا را زیر سؤال ببرد. او در جستوجوی رابطه و معنای وجود خود با جهان هستی بود. به نظرش سادهلوحانه بود که برای یافتن پاسخ همه پرسشهایش تنها به کلیسا مراجعه کند، در حالی که خود کلیسا نیز برای بسیاری از این پرسشها پاسخی نداشت.
اطرافیان او را کافر میدانستند و حتی یکی از برادرانش میگفت ادوارد با چنین حرفهایی دیگر برادر من نیست.
فیتزجرالد نیز مانند خیام در جستوجوی چیزی گمشده بود. او به دوستانش گفته بود حتماً آدمهای دیگری نیز مانند او وجود داشتهاند که چنین پرسشهایی داشتهاند و باید دید آنها چه کردهاند و به کجا رسیدهاند.
آشنایی فیتزجرالد با ادبیات فارسی
در سیوسهسالگی، فیتزجرالد با جوانی آشنا شد که مسیر زندگی او را تغییر داد. این جوان، ادوارد کاول، هجدهساله و بسیار اهل مطالعه و تحقیق بود.
کاول هر روز چند بیت از اشعار حافظ و عطار را برای فیتزجرالد میخواند و آنها را ترجمه میکرد. فیتزجرالد با اینکه زبان فارسی نمیدانست، از مفاهیم این اشعار که به انگلیسی ترجمه میشدند، چنان لذت برد که تصمیم گرفت زبان فارسی را یاد بگیرد و همین کار را نیز انجام داد.
بسیاری از مفاهیمی که در این اشعار وجود داشتند، دقیقاً با موضوعاتی ارتباط پیدا میکردند که سالها ذهن فیتزجرالد را مشغول کرده بود.
پس از مدتی کاول ازدواج کرد و رفت و فیتزجرالد همچنان درگیر اشعار فارسی و شعر شاعران مختلف باقی ماند.
تا اینکه روزی نامهای از کاول دریافت کرد. کاول در نامه نوشته بود کتاب شعری از یکی از شاعران فارسیزبان زمان گذشته پیدا کرده که کلام نهفته در شعرهایش حیرتانگیز است و مطمئن است فیتزجرالد از خواندن آنها لذت خواهد برد. از او خواسته بود به دیدنش برود تا با هم کتاب را بخوانند.
فیتزجرالد معطل نکرد و نزد کاول رفت.
در آنجا یکی از بزرگترین اتفاقات زندگی او رخ داد؛ آشنایی با خیام نیشابوری.
فیتزجرالد پنج هفته کامل در خانه کاول ماند و بارها و بارها رباعیات خیام را خواند. او با اشعار خیام به جهانی تازه قدم گذاشت و در همان زمان تصمیم بزرگی گرفت؛ تصمیم گرفت بیستوپنج سال دیگر از عمر خود را صرف تحقیق درباره خیام و ترجمه رباعیات او کند.
از این منظر، فیتزجرالد را میتوان نسخهای دیگر از خیام دانست؛ انسانی با همان دغدغهها، همان پرسشها و همان سرگشتگیها.
یکی به طبقه قدرت و اشراف وابسته بود و دیگری با پادشاه و وزیر دربار سلجوقی ارتباط داشت. یکی از سوی کلیسا متهم به کفر بود و دیگری در جامعه مسلمانان مطرود و ملحد دانسته میشد.
پایان زندگی فیتزجرالد
پس از ترجمه رباعیات خیام و شهرت جهانی او، زندگی فیتزجرالد چندان بر وفق مراد پیش نرفت.
پدرش، مادرش، یکی از برادرانش و یکی از صمیمیترین دوستانش در فاصلهای نسبتاً کوتاه از دنیا رفتند. این مرگهای پیدرپی زندگی او را تلختر کرد.
او قایقی خرید و ساعتها با آن روی آب میرفت و با خودش خلوت میکرد.
در سالهای پایانی زندگی، پزشکان به او گفتند بیماری قلبیاش به مرحله خطرناکی رسیده است. فیتزجرالد برخلاف انتظار پزشک، از شنیدن این خبر خوشحال شد.
او وصیتنامه خود را تنظیم کرد و اموالش، از جمله وسایل شخصی، کتابها و تابلوهایش را میان دوستانش تقسیم کرد. سپس روزهای خود را به گشتوگذار در طبیعت گذراند و سرانجام در تنهایی از دنیا رفت.
پیکر او را به کلیسایی بردند که اعضای دیگر خانواده نیز در آن دفن شده بودند، اما مطابق وصیت خودش، در بیرون از مقبره خانوادگی به خاک سپرده شد. او میخواست هر روز نور خورشید بر سنگ مزارش بتابد و بتواند در طبیعت باقی بماند.
بر روی سنگ مزارش جملهای نوشته شده بود که خود او انتخاب کرده بود. مضمون آن چنین بود که خدا را شکر که خالق ماست و ما خالق او نیستیم.
گل سرخ میان دو مزار
داستان بوته گل سرخی که بر مزار فیتزجرالد رویید، از جالبترین بخشهای این ماجراست.
یک سال پس از مرگ فیتزجرالد، هنگامی که شهرت او در جهان گسترش یافته بود، یکی از دوستدارانش که توانسته بود از آرامگاه خیام در ایران دیدن کند، چند ساقه گل سرخ از اطراف مزار خیام برداشت و با خود به انگلستان برد.
در آنجا ساقهها را پرورش دادند و به بوتههای بزرگ تبدیل شدند. چند سال بعد، در مراسمی که بر سر مزار فیتزجرالد برگزار شد، همان بوتههای گل سرخ را بالای مزار او کاشتند.
اکنون، پس از گذشت سالها، هر بهار گلهای مزار فیتزجرالد، همانند گلهای آرامگاه خیام، شکوفه میدهند؛ گویی همان گل با همان عطر، بر سر دو مزار، یکی در ایران و دیگری در انگلستان، روییده است.
ورود به جهان رباعیات خیام
پس از شناخت زندگی خیام و فیتزجرالد، اکنون میتوان به سراغ خود رباعیات خیام رفت؛ به دنیای رازآلود شعری که قرنها پس از سروده شدن، توانست مرزهای ایران را پشت سر بگذارد و جهانی شود.
خیام در زمان خود شاعر مشهوری نبود، اما همان شهرت محدود نیز برای او دردسر ایجاد میکرد. گفته شده است که برای در امان ماندن از آسیب مخالفان، حتی به حج رفت تا مردم دست از سر او بردارند.
در برابر کسانی که او را کافر میخواندند، خیام با صراحت میگفت:
«گر من ز می مغانه مستم، هستم
گر کافر و گبر و بتپرستم، هستم
هر طایفهای ز من گمانی دارد
من زان خودم، چنان که هستم، هستم»
در این سخن، نوعی استقلال آشکار دیده میشود. خیام میگوید من همانم که هستم و قضاوت دیگران تغییری در حقیقت وجود من ایجاد نمیکند.
نقد جامعه و اندیشه رایج
خیام نه تنها درباره زندگی و مرگ، بلکه درباره طرز فکر حاکم بر جامعه نیز موضعی انتقادی داشت.
در یکی از رباعیات میگوید:
«گاویست در آسمان و نامش پروین
یک گاو دگر نهفته در زیر زمین
چشم خردت باز کن از روی یقین
زیر و زبر دو گاو، مشتی خر بین»
در مصرع نخست به ستارگان و صورت فلکی گاو اشاره میکند و در مصرع دوم به باور قدیمی مردم درباره زمین که تصور میکردند بر شاخ گاوی قرار دارد و زلزلهها نیز بر اثر حرکت آن گاو رخ میدهند.
اما در ادامه، با تعبیر «چشم خردت باز کن» و سخن گفتن از دو گاو و «مشتی خر»، شاید بتوان گفت که نگاه انتقادی خود را متوجه مردمی میکند که بدون اندیشیدن، باورهای رایج را میپذیرند.
آیا اندیشه خیام در طول زندگی تغییر کرد؟
یکی از نقدهایی که به اشعار خیام وارد شده، این است که پیام شعرهای او در دورههای مختلف زندگی تغییر کرده است و رباعیاتی که در جوانی سروده با شعرهای دوره پیری او تفاوت دارد.
اما خود قالب رباعیات و مضمون بسیاری از اشعار خیام نشان میدهد که این تفاوت الزاماً به معنای تغییر اساسی در اندیشه او نیست.
برای مثال، خیام در جوانی میگوید:
«هرچند که رنگ و روی زیباست مرا
چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد که در طربخانه خاک
نقاش ازل بهر چه آراست مرا»
از توصیفی که خیام از خود ارائه میکند، روشن است که سخن از جوانی زیباروی است و تصویری از دوران جوانی خویش ارائه میدهد.
اما در سالهای پیری، همان دغدغه را به شکل دیگری بیان میکند:
«من دامن زهد و توبه طی خواهم کرد
با موی سپید قصد می خواهم کرد
پیمانه عمر من به هفتاد رسید
این دم نکنم نشاط، کی خواهم کرد»
چنین رباعیاتی نشان میدهد که توجه به گذر عمر، لذت زندگی و نزدیک شدن مرگ در سراسر زندگی شعری خیام حضور داشته است.
می و شراب در رباعیات خیام
یکی از بحثهای مهم درباره اشعار خیام، مسئله می و شراب است.
این پرسش همواره مطرح بوده که وقتی خیام، حافظ و شاعران دیگر از می سخن میگویند، منظورشان همان شراب مادی و انگوری است یا اینکه می در شعر آنها معنایی عرفانی دارد.
در این باره میان صاحبنظران اختلاف وجود دارد. برخی معتقدند می در شعر خیام صرفاً معنایی عرفانی دارد و گروهی دیگر معتقدند اگرچه در بسیاری از اشعار می میتواند معنایی عرفانی داشته باشد، در برخی موارد نیز مستقیماً به شراب انگوری اشاره شده است.
اما فارغ از اینکه کدام گروه در این اختلاف درست میگوید، پیام اصلی رباعیات خیام با این اختلاف تغییر نمیکند.
خیام با جهانی روبهروست که در آن نمیدانیم چرا به دنیا آمدهایم. به اختیار خود متولد نشدهایم، نمیدانیم برای چه باید زندگی کنیم و در پایان نیز به اختیار خود از دنیا نمیرویم.
پس بهتر است همین دو روزی را که در اختیار داریم، زندگی کنیم و از آن لذت ببریم.
این لذت ممکن است در برخی اشعار با می انگوری بیان شده باشد و در برخی دیگر معنایی عرفانی پیدا کند. در هر صورت، اصل پیام خیام در اینجا به مفهوم استفاده از فرصت کوتاه زندگی بازمیگردد.
رباعی؛ قالبی برای بیان اندیشه
پیشتر درباره رودکی گفته شده است که قالب رباعی در شعر فارسی پیشینهای طولانی دارد و بعدها شاعران بسیاری از این قالب برای انتقال اندیشههای خود استفاده کردند. اما خیام توانست از رباعی به شکلی ویژه برای بیان اندیشه فلسفی خود بهره بگیرد.
تفاوت مهم خیام با بسیاری از شاعران دیگر در صراحت زبان اوست.
حافظ، سعدی، مولانا و بسیاری از شاعران دیگر گاهی سخن خود را در لفافه بیان میکنند. از همین رو درباره شخصیت و اندیشه آنها میتوان برداشتهای مختلفی ارائه کرد. ممکن است کسی حافظ را انسانی مؤمن بداند، دیگری او را مسلمانی واقعی تلقی کند، شخص دیگری او را زاهد یا عارف بداند.
اما خیام چنین مجالی برای تفسیرهای کاملاً متفاوت باقی نمیگذارد.
هر کس بدون پیشداوری رباعیات خیام را بخواند، در بسیاری از موارد مقصود شاعر را به روشنی درمییابد.
برای مثال وقتی میگوید:
«بنگر ز جهان چه طرف بربستم:
هیچ
و از حاصل عمر چیست در دستم:
هیچ»
معنای کلی شعر روشن است. خیام درباره بیحاصلی و پوچی دنیا سخن میگوید و نمیتوان به آسانی این سخن را با زور به مفاهیم شریعت یا برداشتهای عرفانی پیوند زد.
از همین رو، در اینکه خیام عارف و زاهد به معنای رایج این واژهها نبوده، تقریباً تردیدی وجود ندارد. شاید یکی از دلایل جذابیت شعر او نیز همین باشد که خود را اسیر هیچ فرقه و گروهی نکرده و فراتر از این دستهبندیها به مسائل بنیادیتری اندیشیده است.
نگاه شجریان به خیام
شاید یکی از بهترین توصیفها از خیام را بتوان در سخنان استاد محمدرضا شجریان یافت:
«قومی متفکرند در مذهب و دین
قومی به گمان فتاده در راه یقین
میترسم از آن که بانگ آید روزی
کای بیخبران راه نه آن است و نه این»
شجریان درباره خیام نگاه ویژهای داشت و معتقد بود خیام به دلیل تفکر و پرسشگری خود از بسیاری از شاعران دیگر متفاوت است.
او خیام را گرفتار عرفان و صوفیگری و دستهبندیهای رایج نمیدانست و تأکید میکرد که مردم فهمیده، خیام را از طریق سخنانش میشناسند و درک میکنند.
جهان ناپایدار خیام
یکی از دلایلی که باعث میشود خیام جهان را تیره و غمگین و بیسرانجام ببیند، ناپایداری خوشیها و زیباییهای آن است.
هیچچیز در این جهان پایدار نیست. انسان نمیداند هدف آمدنش چیست و در پایان نیز نمیداند به کجا میرود.
خیام میگوید:
«آورد به اضطرابم اول به وجود
جز حیرتم از حیات چیزی نفزود
رفتیم به اکراه و ندانیم چه بود
زین آمدن و بودن و رفتن مقصود»
در این رباعی، پرسش اصلی کاملاً روشن است. مقصود از این جهان چیست؟ هدف زنده بودن چیست؟ و اگر پاسخی وجود داشته باشد، آیا انسان هرگز به آن خواهد رسید؟
خیام در رباعی دیگری میگوید:
«از آمدنم نبود گردون را سود
وز رفتن من جلال و جاهش نفزود
وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود
کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود»
این پرسش، هسته اصلی بسیاری از اندیشههای خیام است؛ پرسش درباره چرایی آمدن و رفتن انسان.
در رباعی دیگری میخوانیم:
«کس مشکل اسرار اجل را نگشاد
کس یک قدم از دایره بیرون ننهاد
من مینگرم ز مبتدی تا استاد
عجز است به دست هر که از مادر زاد»
از نگاه خیام، از مبتدی تا استاد، هیچکس از این راز بزرگ بینیاز نیست. انسان هر اندازه دانش بیندوزد، همچنان در برابر راز مرگ و هستی با ناتوانی روبهروست.
نگاه اگزیستانسیال خیام
خیام معتقد است دنیا پر از رنج است و در نهایت نیز معلوم نیست قرار است چه اتفاقی بیفتد. این نگاه، از جهاتی به نگاهی که بودا نسبت به جهان داشت نزدیک میشود؛ همان نگاهی که در بحث درباره نیروانا و زندگی بودا نیز میتوان به آن پرداخت.
در واقع نگاه خیام به جهان را میتوان نگاهی کاملاً اگزیستانسیال دانست. حتی میتوان از خیام به عنوان یکی از چهرههای بسیار مهم پرسشگری اگزیستانسیال یاد کرد.
خیام از همان قدم نخست، از آفرینش خود نیز راضی نیست و میگوید:
«گر آمدنم به خود بدی، نامدمی
ور نیز شدن به من بدی، کی شدمی؟
به زان بدی که اندر این دیر خراب
نا آمدمی، نامدمی، کی شدمی؟»
اگر اختیار با من بود، اصلاً به این جهان نمیآمدم تا این اندازه سرگردان نباشم.
شاید کسی که به این مسائل فلسفی فکر نمیکند، ذهن آرامتری داشته باشد و راحتتر زندگی کند. اما ذهن پرسشگر نمیتواند نسبت به چنین پرسشهایی بیتفاوت بماند.
آیا از این پرسشها مهمتر وجود دارد؟
ما چه کسی هستیم؟
از کجا آمدهایم؟
برای چه زندهایم؟
به کجا میرویم؟
نمیتوان به سادگی از این پرسشها عبور کرد.
درد دانستن
ذهن پرسشگر ممکن است خود به درد خیام گرفتار شود.
خیام درد میکشید؛ درد آگاهی و زجر دانستن. جهان برای او آنقدر رازآلود و دردناک بود که حتی راضی نبود پایش به آن باز شود.
در جای دیگری میگوید:
«چون حاصل آدمی در این شورستان
جز خوردن غصه نیست و کندن جان
خرم دل آن که زین جهان زود برفت
و آسوده کسی که خود نیامد به جهان»
اما باید به نکتهای مهم توجه کرد. خیامی که میگوید دلیل آفرینش را نمیداند، نمیداند از کجا آمده و به کجا میرود و حتی بهتر میداند که اصلاً به دنیا نمیآمد، انسانی بیسواد و ناآگاه نیست که ناگهان چنین پرسشی به ذهنش رسیده و چون پاسخ آن را نیافته، جهان را نفی کرده باشد.
خیام فیلسوف است، عالم است، قرآن را تفسیر کرده و با دانش زمان خود آشنایی عمیق دارد. او پرسش را مطرح میکند، اما ما در اینجا کاری به درست یا غلط بودن نتیجهگیری او نداریم. وظیفه ما تنها روایت این اندیشه و شناخت پرسشهای اوست.
ذهن پرسشگر خیام از کودکی
حکایتی درباره دوران کودکی یا جوانی خیام نقل شده است.
میگویند روزی در کلاس قرآن از استادش پرسید چرا همه سورههای قرآن با بسمالله شروع میشوند؟
استاد پاسخ داد چون هر کاری را باید ابتدا با نام خدا آغاز کرد و قرآن خواندن نیز باید با نام خدا شروع شود.
خیام پرسید مگر قرآن را خود خدا نگفته است؟
استاد گفت بله.
خیام ادامه داد پس خدا خودش هم وقتی میخواهد حرف بزند، ابتدا با نام و یاد خدا شروع میکند؟
استاد در پاسخ گفت نه، اینجا خداوند از زبان بندگان با آنها سخن میگوید.
فارغ از درستی یا نادرستی این پرسش و پاسخ، نکته مهم ذهن پرسشگر خیام است؛ ذهنی که از همان سالهای کودکی درباره چیزهایی فکر میکرد که بسیاری حتی به ذهنشان خطور نمیکرد.
به چالش کشیدن آفرینش
در بررسی رباعیات خیام، میبینیم که او از صرف ندانستن و نارضایتی از آمدن به دنیا فراتر میرود و گاهی اساس آفرینش را به چالش میکشد.
در رباعی معروفی میگوید:
«جامیست که عقل آفرین میزندش
صد بوسه ز مهر بر جبین میزندش
این کوزهگر دهر چنین جام لطیف
میسازد و باز بر زمین میزندش»
در اینجا خیام انسان را به جام و کوزه تشبیه میکند و خداوند را به کوزهگری که جامی لطیف و زیبا میسازد و سپس آن را بر زمین میزند و میشکند.
این تصویر به آفرینش و مرگ انسان اشاره دارد؛ موجودی زیبا ساخته میشود و پس از مدتی از میان میرود.
در رباعی دیگری، خیام حتی تصور میکند اگر اختیار جهان در دست او بود، قوانین آن را از نو میساخت:
«گر بر فلکم دست بدی چون یزدان
برداشتمی من این فلک را ز میان
از نو فلکی دگر چنان ساختمی
کازاده به کام دل رسیدی آسان»
اگر جای خدا بودم، نخستین کاری که میکردم نابود کردن این جهان و قوانین حاکم بر آن بود و جهانی میساختم که در آن انسانها به کام دل خود برسند.
نقد وعده بهشت و جهان پس از مرگ
خیام حتی مسائل مربوط به ماورا، بهشت و جهنم را نیز به چالش میکشد و گاه با زبانی طنزآمیز آنها را نقد میکند.
میگوید:
«گویند بهشت و حور و عین خواهد بود
آنجا می و شیر و انگبین خواهد بود
گر ما می و معشوق و بت و دیر چه باک
چون عاقبت کار چنین خواهد بود»
اگر قرار است در آن جهان شراب و حور و شیر و انگبین وجود داشته باشد، چرا همین چیزها را در این جهان نداشته باشیم؟
در رباعی دیگری میگوید:
«گویند کسان بهشت با حور خوش است
من میگویم که آب انگور خوش است
این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار
کاواز دهل شنیدن از دور خوش است»
پرسش خیام روشن است. چرا باید از لذت این جهان صرفنظر کنیم به امید پاداشی در جهانی که هیچکس آن را ندیده است؟
چرا نقد را رها کنیم و به نسیه دل ببندیم؟
می در اندیشه خیام
خیام در «نوروزنامه» نیز فصلی کامل درباره شراب و فواید آن دارد. فارغ از اینکه این نگاه از نظر امروز درست یا نادرست تلقی شود، همین موضوع نشان میدهد که شرابی که خیام در بسیاری از اشعار خود از آن سخن میگوید، لزوماً نمیتواند همیشه و در همه موارد صرفاً شراب عرفانی باشد.
دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی نیز در بررسی محبوبیت جهانی خیام به نکته مهمی اشاره کرده است. اینکه شعر خیام توانست اروپا و آمریکا را تسخیر کند، صرفاً به دلیل دعوت او به شرابخواری نبود. اگر مسئله فقط نوشیدن شراب بود، مردم اروپا با چنین حرفی غریبه نبودند.
آنچه آنها را تحت تأثیر قرار داد، پیام عمیقتری بود که پشت این تصاویر قرار داشت.
خیام میگوید این دنیا زود میگذرد و تا میتوانید از وقت خود برای زندگی کردن و لذت بردن استفاده کنید. عمر سرمایهای است که هر لحظه از آن کم میشود و هیچکس نمیتواند جلوی تمام شدن آن را بگیرد.
پس وقتی چنین سرمایهای در اختیار ماست، باید از آن استفاده کنیم.
زندگی به مثابه سرمایهای محدود
در نگاه خیام، دنیا ارزش غصه خوردن برای هر چیزی را ندارد. عمر مانند سرمایهای است که هر لحظه از آن کاسته میشود و هیچ راهی برای بازگرداندن آن وجود ندارد.
حافظ نیز بعدها همین مضمون را با زبان خود بیان کرد:
«آخر عمر گِل کوزهگران خواهی شد
حالی از فکر سبو کن که پر از باده کنی»
و خیام میگوید:
«یک چند به کودکی به استاد شدیم
یک چند به استادی خود شاد شدیم
پایان سخن شنو که ما را چه رسید
از خاک برآمدیم و بر باد شدیم»
انسان سالها به دنبال استاد شدن، دانش اندوختن، پول بیشتر و موقعیت بهتر میرود، اما در نهایت باید ببیند از این همه تلاش چه چیزی برایش باقی مانده است.
مشکل اینجاست که تقریباً همه این حقیقت را میدانیم، اما در میان مشکلات و گرفتاریهای زندگی آن را فراموش میکنیم.
میان خیام و سهراب سپهری
شاید برای فرار از این فراموشی بتوان دوباره به شعر و موسیقی پناه برد. رباعیات خیام با صدای استاد شجریان و دکلمه احمد شاملو میتواند بار دیگر این پرسشها را در ذهن زنده کند.
از سوی دیگر، شنیدن شعر «صدای پای آب» سهراب سپهری با صدای خسرو شکیبایی، ما را به جهانی دیگر میبرد؛ جهانی که شاید به آن جهانی نزدیک باشد که خیام آرزو داشت بسازد.
اما شاید اینجا باید پرسید حق با خیام است یا با سهراب.
سهراب میگوید:
«کار ما شاید این است
که در افسون گل سرخ شناور باشیم»
شاید مسئله این باشد که کار ما شناختن راز گل سرخ نیست، بلکه زندگی کردن در زیبایی همین لحظه و همین جهان است.
در اینجا دو نگاه متفاوت در برابر یکدیگر قرار میگیرند. خیام پرسش میکند که راز این آمدن و رفتن چیست و سهراب شاید پاسخ میدهد که همه چیز را نباید به راز و پاسخ تبدیل کرد و گاهی باید در خود زیبایی زندگی شناور شد.
خیام؛ شاعر پرسشهای بیپاسخ
در نهایت، خیام را نمیتوان فقط با شراب، پوچی، بیاعتقادی یا لذتجویی تعریف کرد.
او پیش از هر چیز شاعری پرسشگر است؛ انسانی که با جهان، زندگی، مرگ، آفرینش، سرنوشت و معنای وجود درگیر است.
او نمیداند چرا آمدهایم، چرا باید زندگی کنیم و سرانجام به کجا خواهیم رفت. اما به جای پنهان کردن این پرسشها، آنها را بیپرده و صریح بیان میکند.
شاید همین صراحت یکی از مهمترین دلایل ماندگاری او باشد.
خیام نه تنها شاعر شراب و شادی، بلکه شاعر حیرت است؛ شاعر انسانی که در برابر راز هستی ایستاده و از پاسخهای آماده رضایت ندارد.
از همین رو، رباعیات او پس از گذشت قرنها همچنان تازه به نظر میرسند. پرسشهایی که خیام مطرح میکند، هنوز پرسشهای انسان امروز نیز هستند.
ما هنوز نمیدانیم از کجا آمدهایم، چرا اینجا هستیم و به کجا میرویم.
شاید به همین دلیل است که خیام هنوز زنده است؛ نه فقط در کتابها و آرامگاهش، بلکه در ذهن هر انسانی که یک بار در سکوت از خود پرسیده است، «چرا؟»
سخن پایانی
زندگی خیام را میتوان در چند چهره متفاوت دنبال کرد؛ خیام حکیم، خیام ریاضیدان، خیام منجم، خیام فیلسوف و در نهایت خیام شاعر.
در زمان زندگی، شهرت اصلی او از دانش و حکمتش سرچشمه میگرفت و شعرهایش در حاشیه قرار داشت. پس از مرگ نیز رباعیات او قرنها میان شهرت و مخالفت در نوسان بود تا سرانجام ادوارد فیتزجرالد آنها را به زبان انگلیسی ترجمه کرد و خیام را به یکی از مشهورترین شاعران جهان تبدیل کرد.
فیتزجرالد نیز مانند خیام انسانی پرسشگر بود و شاید همین شباهت سبب شد در رباعیات او چیزی فراتر از چند شعر درباره شراب و شادی ببیند. او در خیام انسانی را یافت که با همان پرسشهایی دستوپنجه نرم میکرد که سالها ذهن خودش را مشغول کرده بودند.
در نتیجه، آنچه جهان را شیفته خیام کرد، صرفاً شراب و دعوت به خوشگذرانی نبود. مسئله، مواجهه صریح با مسئله وجود بود؛ با عمر کوتاه انسان، ناپایداری جهان، راز آفرینش و ناتوانی انسان در یافتن پاسخ قطعی برای بزرگترین پرسشهای هستی.
خیام به ما یادآوری میکند که عمر سرمایهای است که بیوقفه از دست میرود و هیچکس نمیتواند لحظه ازدسترفته را بازگرداند.
شاید به همین دلیل، پس از قرنها هنوز میتوان در رباعیات او چیزی از خودمان پیدا کرد؛ چیزی از حیرت، ترس، لذت، اندوه و پرسشهایی که با وجود همه پیشرفتهای علمی و فکری، همچنان در برابر انسان باقی ماندهاند.
منبع: پادکست خوب رخ
گردآوری و اضافات: فرزین حیرتی مقدم
مرگها&#