«سنگ چینی از اجاق خرد
اندر او خاکستر سردی
همچنان کاندر غبار اندودهی اندیشههای من ملالانگیز
طرح تصویری در آن هر چیز
داستانی حاصلش دردی
روز شیرینم که با من آتشی داشت
نقش ناهمرنگ گردیده
سرد گشته سنگ گردید»
بررسی از منظر استعاره و مجاز
این شعر اخوان ثالث از منظر استعاره و مجاز بسیار قابل توجهاند، زیرا در آنها تصاویر عینی به مفاهیم ذهنی و عاطفی تبدیل میشوند. شاعر به جای بیان مستقیم مفاهیمی مانند ویرانی، فقدان، خاموشی عشق، گذر زمان و مرگ عاطفی، مجموعهای از تصاویر مرتبط را به کار میگیرد که در کنار یکدیگر شبکهای منسجم از معنا میسازند. در عبارت «سنگچینی از اجاق خرد»، «اجاق» را میتوان استعارهای از دل، خانه، زندگی یا کانون گرما و حیات دانست و «سنگچینی» نیز مجازی از بقایای یک بنا یا زندگی ویرانشده است. شاعر به جای سخن گفتن مستقیم از ویرانی زندگی یا خاموشی عشق، تنها تصویر یک اجاق خردشده را پیش چشم مخاطب میگذارد. اجاق در فرهنگ ایرانی نماد گرما، خانواده و زندگی است؛ بنابراین، خاموشی آن میتواند استعارهای از مرگ عاطفی، پایان شور زندگی یا نابودی گذشته باشد.
در عبارت «اندر او خاکستر سردی»، «خاکستر سرد» استعارهای از خاطرات خاموش، عشق پایانیافته، امیدهای مرده و احساسات فروکشکرده است. از سوی دیگر، خاکستر مجاز از آتشی است که زمانی وجود داشته است؛ یعنی شاعر به جای اشاره مستقیم به آتش گذشته، اثر و بقایای آن را نشان میدهد. خاکستر از همین رو دو وجه همزمان دارد: از یک سو نشانه پایان و خاموشی است و از سوی دیگر، خود گواهی بر وجود آتشی در گذشته است.
در عبارت «همچنان کاندر غبار اندوده اندیشههای من ملالانگیز»، «غبار» میتواند استعارهای از فراموشی، گذر زمان، افسردگی و رکود ذهنی باشد. اندیشه ذاتاً نمیتواند غبارآلود شود، اما شاعر ویژگی یک شیء مادی را به اندیشه نسبت میدهد و از این طریق، کهنگی و رکود خاطرات را به صورت تصویری محسوس بیان میکند. در اینجا نوعی جانبخشی نیز دیده میشود؛ گویی اندیشه همچون جسمی است که غبار زمان بر آن نشسته است.
«طرح تصویری در آن هر چیز» نیز تصویری استعاری از خاطره یا تصویری محو از گذشته است. اشیا دیگر واقعیت زنده و ملموس خود را ندارند، بلکه تنها تصویری از آنها در ذهن باقی مانده است. به همین ترتیب، در «داستانی حاصلش دردی»، داستان را میتوان استعارهای از مجموعه خاطرات و زندگی گذشته و «درد» را استعارهای از رنج روحی و حسرت دانست. گذشته اکنون چیزی جز خاطرهای دردناک به جا نگذاشته است.
در عبارت «روز شیرینم که با من آتشی داشت»، «روز شیرین» استعارهای از دوران خوش زندگی و «آتش» استعارهای از شور، عشق، هیجان، امید و زندگی است. آتش در اینجا برخلاف معنای سوزانندگی خود، نماد انرژی و حرارت عاطفی است. اما این تصویر در ادامه دستخوش دگرگونی میشود. در «نقش ناهمرنگ گردیده»، «نقش» استعارهای از خاطره یا تصویر گذشته است و ناهمرنگ شدن آن، دگرگونی، کهنگی و از میان رفتن شادابی گذشته را تداعی میکند. رنگ باختن تصویر در واقع کنایهای از فرسوده شدن خاطرات در گذر زمان است.
مهمترین تصویر این بخش را میتوان در عبارت «سرد گشته سنگ گردیده» دید. «سنگ شدن» استعارهای از مرگ احساس، بیروح شدن، سخت شدن دل و خاموشی کامل زندگی است و سنگ نیز میتواند مجاز از سردی، سکون و بیجانی باشد. در اینجا فرایند تصویرسازی شعر به صورت زنجیرهای از آتش به خاکستر، از خاکستر به سردی و سرانجام از سردی به سنگ شدن پیش میرود. چیزی که زمانی زنده، گرم و سوزان بوده، نخست به خاکستر تبدیل میشود و سپس در نهایت به سنگی سرد و بیجان بدل میگردد. بنابراین، تصاویر شعر تنها استعارههایی منفرد نیستند، بلکه در ارتباط با یکدیگر شبکهای تصویری میسازند که فرایند تدریجی خاموشی و مرگ عاطفی را نشان میدهد.
در مجموع، مهمترین عناصر استعاری این بخش را میتوان چنین فهم کرد: اجاق نشانه کانون زندگی، عشق و خانه است؛ خاکستر سرد، خاطرات و احساسات خاموش را تداعی میکند؛ غبار اندیشه به فراموشی و رکود ذهن اشاره دارد؛ طرح تصویری به خاطرهای محو از گذشته تبدیل میشود؛ داستان نماد گذشته و زندگی سپریشده است؛ آتش نشانه عشق، شور و حیات است؛ نقش ناهمرنگ، خاطرهای رنگباخته را نشان میدهد و سنگ شدن به مرگ احساس و بیروحی اشاره دارد.
نکته مهم این است که اخوان در این قطعه از استعارههای متوالی و مرتبط استفاده میکند. اجاق، آتش، خاکستر، سردی و سنگ، همگی از یک حوزه معنایی مشترک میآیند و در کنار یکدیگر حرکت تدریجی از حیات و گرما به خاموشی، فراموشی و مرگ عاطفی را القا میکنند. بنابراین، انسجام تصویری شعر نه فقط حاصل حضور استعارههای متعدد، بلکه نتیجه رابطه معنایی میان آنهاست.
خوانش ساختار گرایانه و پساساختارگرایانه
اگر این شعر را از منظر پساساختارگرایی بخوانیم، دیگر هدف اصلی یافتن یک «معنای قطعی» یا «پیام نهایی شاعر» نخواهد بود. متن در این رویکرد میدان بازی نشانههاست؛ نشانهها معنای خود را در رابطه با یکدیگر پیدا میکنند و معنا همواره در حال جابهجایی و تعویق است. از این منظر، تقابلهای دوتایی موجود در شعر نیز ثابت و قطعی باقی نمیمانند، بلکه متن آنها را دستخوش واسازی میکند. یکی از مهمترین این تقابلها، تقابل «گرمی و سردی» است. در ظاهر، آتش نشانه گرما، زندگی و شور است و خاکستر نشانه سردی، مرگ و خاموشی. اما عبارت «اندر او خاکستر سردی» این تقابل را پیچیده میکند. خاکستر فقط پایان آتش نیست؛ بلکه نشانهای از وجود آتش در گذشته نیز هست. به بیان دیگر، سردی از طریق خود، گرمای غایب را به یاد میآورد. چیزی که اکنون وجود ندارد، از طریق رد و اثر خود همچنان حضور دارد. بنابراین، غیاب آتش به شکلی پارادوکسیکال به حضور آن در متن تبدیل میشود. از همین جا میتوان به تقابل «حضور و غیاب» رسید. آتش در زمان حال حضور ندارد، اما تقریباً تمام شبکه تصویری شعر به آن وابسته است. در عبارت «روز شیرینم که با من آتشی داشت»، آن روز دیگر وجود ندارد، اما اثر آن هنوز در اکنون باقی مانده است. گذشته غایب است، اما رد آن در خاکستر، تصویر، داستان و درد همچنان حاضر است. در نتیجه، حضور و غیاب دو وضعیت کاملاً جدا از یکدیگر نیستند؛ هر حضور، ردّی از غیاب را با خود حمل میکند و هر غیاب نیز از طریق آثارش میتواند دوباره حضور پیدا کند. از منظر پساساختارگرایی، نشانههای شعر نیز به معنای واحد و نهایی محدود نمیشوند. «اجاق» میتواند همزمان خانه، خانواده، گذشته، زندگی و عشق را تداعی کند. «خاکستر» میتواند به خاطره، فقدان، پایان و حافظه ارجاع دهد و «آتش» میتواند عشق، شور، جوانی و زندگی را به ذهن بیاورد. بنابراین، معنا از یک نشانه به نشانه دیگر منتقل میشود و در هیچ نقطهای به شکل قطعی متوقف نمیشود. مفهوم تعویق معنا نیز در همین فرایند آشکار میشود. هنگامی که شاعر میگوید «داستانی حاصلش دردی»، خواننده میپرسد این داستان دقیقاً چیست. متن پاسخ صریحی نمیدهد. سپس با عبارت «روز شیرینم» به گذشتهای دیگر اشاره میکند، اما باز هم آن را به صورت کامل توضیح نمیدهد. در نتیجه، هر نشانه خواننده را به نشانهای دیگر ارجاع میدهد و معنا همواره یک گام جلوتر قرار میگیرد. خواننده در جستوجوی یک مرجع نهایی است، اما متن چنین مرجع ثابتی در اختیار او نمیگذارد. از این منظر، شعر را نمیتوان به یک موضوع واحد مانند عشق، مرگ، خاطره یا گذر زمان فروکاست. ممکن است شعر درباره عشق باشد، اما همزمان درباره خاطره، فقدان، گذر زمان، مرگ، حافظه و ناتوانی انسان در بازگرداندن گذشته نیز باشد. هیچیک لزوماً مرکز نهایی متن نیستند. این همان چیزی است که میتوان از آن با مفهوم «مرکززدایی» یاد کرد. حتی نشانه «سنگ» نیز معنایی واحد ندارد. سنگ میتواند همزمان بقایای اجاق، نشانه خانه، نماد سردی، سکون، مرگ، خاطره و سکوت باشد. این معانی یکدیگر را حذف نمیکنند، بلکه همزمان در متن فعالاند. از همین رو، نمیتوان یکی از آنها را به عنوان تنها معنای درست و نهایی سنگ تثبیت کرد. تصویر اجاق نیز از همین منظر اهمیت ویژهای دارد. اجاق در معنای سنتی خود با گرما، خانه و زندگی پیوند دارد، اما شاعر از «اجاق خرد» و «خاکستر سرد» سخن میگوید. نشانهای که انتظار میرود حامل گرما باشد، اکنون حامل سردی و خاموشی است. بنابراین، خود نشانه در برابر معنای اولیهاش قرار میگیرد و تقابل گرما و سردی را از درون متزلزل میکند. حافظه نیز در این خوانش نه بازگشت مستقیم به گذشته، بلکه بازسازی گذشته از طریق نشانههاست. گذشته دیگر در دسترس نیست و تنها ردّ آن باقی مانده است: خاکستر، تصویر، داستان و ملال. آنچه اکنون در اختیار داریم، خود گذشته نیست، بلکه نشانهها و آثاری است که از آن باقی ماندهاند. بنابراین، حافظه حقیقتی ثابت و دستنخورده از گذشته نیست؛ بلکه متنی است که در زمان حال و از طریق زبان و نشانهها شکل میگیرد. از همین رو، مرز میان گذشته و حال نیز در شعر کاملاً پایدار نمیماند. خاکستر اکنون وجود دارد، اما به آتشی در گذشته تعلق دارد؛ تصویر اکنون در ذهن حاضر است، اما متعلق به گذشته است؛ و درد در زمان حال تجربه میشود، اما ریشه در چیزی دارد که دیگر وجود ندارد. گذشته و حال در نتیجه همین ردها و نشانهها در یکدیگر نفوذ میکنند و زمان به جای حرکتی کاملاً خطی، به عرصهای تبدیل میشود که در آن گذشته همچنان در اکنون حضور دارد. در نهایت، از منظر دریدایی، آنچه باقی میماند نه حضور مستقیم آن روز، آن آتش و آن زندگی، بلکه ردّ آنها در زبان و نشانههاست. آنچه زمانی حضور داشته اکنون غایب است، اما همین غیاب از طریق متن، تصویر و خاطره دوباره قابل تجربه میشود. شعر در این معنا، نه بازسازی مستقیم گذشته، بلکه بازنمایی ردّ گذشته است. از منظر پساساختارگرایی، این شعر بیش از آنکه صرفاً روایت خاموش شدن یک اجاق یا پایان یک زندگی عاطفی باشد، نمایش ناپایداری معناست. «سنگ»، «اجاق»، «خاکستر»، «آتش» و «داستان» هیچگاه به معنایی واحد محدود نمیشوند و هر نشانه، خواننده را به نشانهای دیگر ارجاع میدهد. تقابلهای گرما و سردی، حضور و غیاب، گذشته و حال و زندگی و مرگ نیز در متن به شکل ساده و قطعی باقی نمیمانند، بلکه در یکدیگر نفوذ میکنند و مرزهایشان را از دست میدهند. گذشته نه به صورت حقیقتی حاضر و دسترسپذیر، بلکه از طریق ردّ و اثر خود در حافظه و زبان حضور مییابد. از این رو، شعر به جای ارائه یک معنای نهایی، فضایی از تعویق معنا و چندگانگی تفسیری ایجاد میکند؛ فضایی که با یکی از بنیادیترین ویژگیهای خوانش پساساختارگرایانه، یعنی ناپایداری و گریز معنا از تثبیت نهایی، سازگار است.
گردآوری و پژوهش: فرزین حیرتی مقدم
کپی تنها با ذکر منبع مجاز است.
سپاسگزارم.