
برشی از کتاب «یونگ، خدایان و انسان مدرن»
نوشتهی «آنتونیو مورنو» و ترجمهی «داریوش مهرجویی»
نشر مرکز - 1392
مرور موردی مبحث «دین و اسطوره»
اسطوره
اسطوره در میان بیشتر یزدانشناسان و فلاسفه از اعتبار و محبوبیت چندانی برخوردار نیست. نزد آنان، اسطوره گونهای دانش خاص به شمار میرود که ضد واقعیت و مترادف با افسانه، حکایت و قصه است. چنین نگرشی بیتردید سادهانگارانه است. هرچند ممکن است درباره موضوعی که تفکر اساطیری بدان میپردازد، یعنی تصویر چیزی مقدس، تا اندازهای درست به نظر برسد، اما از نظر اهمیت روانشناختی و دینیِ اندیشیدن اساطیری نادرست است. اگر اسطوره را احیای روایتگونه واقعیتی ازلی بدانیم که برای برآوردن نیازی عمیق در روان انسان پدید آمده، جزئی حیاتی از تمدن بشری است و طرحی عملی از ایمان و حکمت اخلاقی انسان ابتدایی عرضه میکند، آنگاه دیگر نمیتوان آن را صرفاً قصه و حکایت دانست، بلکه باید آن را فرانمودی روانشناختی از ژرفترین نیازهای انسانی به شمار آورد. اسطوره ویژگیهای انسان ابتدایی و، به یک معنا، انسان مدرن را آشکار و بیان میکند؛ زیرا به گونهای متناقضنما، هنوز نیز عاملی مهم در تعیین رفتارها و رؤیاهای ماست.
منشأ اسطوره
نزد انسانهای ابتدایی، هر آنچه فاقد الگوی مثالی باشد، بیمعنا و فاقد واقعیت است؛ زیرا واقعیت تنها از راه تکرار الگوها به دست میآید. امور این جهان و اعمال انسانها تا زمانی واقعیاند که از سرنمونها تقلید کنند و آنها را تکرار نمایند. از آنجا که نخستین تجلی هر چیز، تنها چیزی است که اهمیت و اعتبار دارد، اشیا، اعمال و رفتار آدمیان زمانی ارزشمند و واقعیاند که بتوانند اعمال اساطیری موجودات ازلی را از نو بازتولید کنند. از همین رو، اسطوره پیدایش عالم، الگوی مثالی هرگونه آفرینش و کنش به شمار میرود. آنچه خدایان انجام میدهند، انسان نیز همان را انجام میدهد؛ و همین، الگوی رفتار انسان ابتدایی است. بنابراین، جهان افسونکننده خدایان، قهرمانان و نیاکان، معنایی خاص مییابد؛ زیرا همگی برای جامعه باستانی شخصیتهایی از نوع عالی و سرنمونوار پدید میآورند. از اینرو، اسطوره نخستین روایت هر آن چیزی را شرح میدهد و تعلیم میکند که برای حیات انسان بدوی معنا دارد و بدینسان برای رفتار انسانی سرمشق و الگو فراهم میآورد. کرنیی میگوید: بازگشت به خاستگاهها و به عالم آغازین، ویژگی اصلی هر گونه اسطوره است. فیلسوف میکوشد به جهان نمودها رخنه کند تا بگوید چه چیزی واقعاً وجود دارد، اما راوی اسطورهها به گذشته و به عالم آغازین بازمیگردد تا به ما بگوید چه چیزی در اصل وجود داشته است. خیر و شر، مرگ و زندگی، خدایان و شیاطین و دیگر معماهای بشری، همگی پاسخ و توضیح خود را در همین روایتهای سرنمونوار مییابند؛ روایتهایی که شکلدهنده حیات انسان بدویاند، حیاتی که تنها زمانی واقعی و معنادار است که از الگوهای فراانسانی تقلید کند و اعمال نمونههای برجسته و فوقالعاده را بازگو نماید. تکرار اساطیر مربوط به پیدایش عالم، معادل بازآفرینی جهان هستی است و انسان ابتدایی را به زمان اساطیری فرامیافکند. او خود را به زمانی بازمیگرداند که آفرینش در آن رخ داده است تا بتواند در اکنونی مداوم زندگی کند و در جهان مرموز خدایان سهیم شود. هرگاه انسانهای ابتدایی از زمان و مکان موجود میگریزند و در زمان و مکانی اساطیری غوطهور میشوند، در حقیقت از تاریخ، از برگشتناپذیری تاریخ و از بیمعنایی زمان حال تاریخی نیز میگریزند. نزد آنان، تاریخ به زمان حالِ گذرایی که پیوسته در حال سپری شدن است مربوط نیست، بلکه به زمان آغازین و واقعه نخستینی مربوط میشود که در ابتدای زمان رخ داده است. آنان تاریخ پیوسته و مداوم را کنار میگذارند و تنها در ارتباط با رویدادهای سرنمونوار، که معمولاً وقایع مربوط به خدایان و کردار آنان است، به آن معنا میبخشند.
دلالتهای ضمنی فلسفی و یزدانشناختی اسطوره
آنچه روانشناسی و الهیات انسان ابتدایی را آشکار میسازد، در حقیقت اسطوره است. از همین رو، در پس تداوم اسطوره در طول قرون، عناصر ژرف روانشناختی و یزدانشناختی نهفته است. لوی برول به مسئله همذاتپنداری انسان ابتدایی با قبیله و عالم هستی اشاره میکند و این همذاتپنداری را حالتی عارفانه میداند. از نظر او، اسطوره، آیین و آداب، پدیدههایی کیهانیاند؛ بدین معنا که تاریخ اسطوره و عناصر مربوط به آیینها و شعائر، همواره از حیث حضور عناصر کیهانی و وزن کیهانی سرشارند. از آنجا که اسطوره عاملی مقدس است، طبیعت نیز به عاملی مقدس بدل میشود. با تقلید از خدایان، انسان در ساحت قداست باقی میماند، یعنی در ساحت واقعیت. با فعلیت بخشیدن دائمی به رفتارهای الوهی و مثالی است که جهان برای انسان مقدس میشود. پس رفتار دینی انسان سهم مهمی در حفظ و دوام قداست عالم دارد. اسطوره پاسخی به معمای وجود انسان ابتدایی است؛ رازی که از آگاهی به اعمال جنسی، مرگ، معمای طبیعت، وجود خیر و شر و بیش از همه، تجربه امر قدسی سرچشمه میگیرد. از این رو، اسطوره همان مسائلی را مطرح و حل میکند که فلسفه نیز با آنها روبهروست، اما نه از طریق تحلیل عقلانی واقعیت، بلکه به یاری درام، نمایش، کنش، تجربه، کشف و شهود. اسطوره از رهگذر توالی رویدادهایی که تاریخ مقدس را میسازند، به حیات انسانی معنا میبخشد و توضیح میدهد که چگونه، به یاری چه کسی و چرا چیزها پدید آمدهاند. از این نظر، اسطوره گونهای فلسفه ابتدایی است که برای انسان سرگشته باستان، معماهای همیشگی زندگی را تفسیر میکند. به اعتقاد لوی برول، اسطورهها تاریخ مقدس جامعه ابتداییاند که نه به شیوهای دیالکتیکی، بلکه از طریق کنش و عمل، نگرش معنوی انسان ابتدایی را آشکار میکنند؛ اعمالی که تجلی اصیل شخصیت انساناند. چنانکه آکوئیناس میگوید: همانگونه که عقل و اراده آدمی در امور عملی از راه سخن گفتن نمود مییابد، عقل و اراده او را میتوان از طریق رفتار و اعمالش نیز شناخت، زیرا انسان همواره آنچه را نیکو میپندارد انجام میدهد. این نگرش معنوی اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا با آنکه اساطیر، آیینها و نمادها همواره در حال دگرگونیاند، عامل مشترکی در ژرفای همه آنها پایدار مانده است. انسانشناس فرانسوی میگوید: صرفنظر از تفاوت اساطیر، آیینها و نمادها، منشأ همه آنها یکی است و آن همان قدرت عرفانیِ مافوق طبیعی است. اسطوره میل عمیق انسان را برای فراتر رفتن از وضعیت بشری خویش آشکار میکند و تجربه دینی نیز ناگزیر انسان را به فراسوی امور میبرد. انسان به آنچه از الگوهای صرفاً انسانی به دست میآورد رضایت نمیدهد، بلکه مشتاق الگوهای فراانسانی، فردوس برین و جهانی مافوق زمینی است. یونگ میگوید: نمودار یا نمودگار دینداری نمیتواند صرفاً حفظ انسان باشد، بلکه باید آنچه را که واقعاً هست بازنمایی کند؛ یعنی مجموعه تمامی تصاویر ازلی را که فرانمود آن عامل فوقالعاده تواناست؛ عاملی که همیشه و همهجا حضور دارد. آنچه در شکل آشکار انسانی میجوییم، یک انسان نیست، بلکه ابرمرد، قهرمان یا خدایی است؛ موجودی شبهانسانی که اندیشهها، اشکال و چهرههایی را که بر جان آدمی چنگ میاندازند و بدان شکل میدهند، به صورت نمادین مجسم میکند. اسطوره نمیتواند به ژرفای اسرار سرشت خداوند راه یابد، بلکه به گونهای دیگر عمل میکند؛ بدین معنا که الوهیت را به منزله چیزی توصیف میکند که قرار است آرزوی انسان را برآورده سازد و از این طریق میل عمیق دینی و هستیشناختی انسان ابتدایی را آشکار میکند. در حقیقت، سرچشمه و منشأ تجلی تصویر خدایان مرموز چیزی جز میل به استعلا و فراتر رفتن نیست. از این رو، خداوند باید موجودی همچون قهرمان، ابرمرد یا موجودی کاملاً قدرتمند باشد و اعمال و رفتارش فراسوی واقعیاتی قرار گیرد که وضعیت بشری را نکبتبار میسازند؛ واقعیاتی همچون دوگانگی، احتمال و تصادف، فساد، شر، وجودی پارهپاره و مرگ. انسان آرزومند آن است که همیشه، بینیاز از تلاش و کوشش، در مرکز جهان واقعیت، یعنی جهان مقدس، قرار گیرد و به یاری وسایل طبیعی از وضعیت بشری خود فراتر رود و به نوعی احوالات الوهی دست یابد؛ همان احوالی که مسیحیان آن را احوال انسان پیش از هبوط مینامند. انسان ابتدایی دل در گرو فضای آرمانی دارد و مشتاق دستیابی به زمان آرمانی، شرایط آرمانی، وحدت آرمانی، اشکال آرمانی، ارزشهای مطلق و واقعیتهای مطلق است. او به یاری قدرت سحرآمیز آیین و شعیره از محدودیتهای زمینی خود فراتر میرود تا به قلمرو احوالات آرمانی، که میراث خدایان است، دست یابد. هرگاه بتواند از وضعیت بشری خود عبور کند، به وحدت و یگانگی نیز که نتیجه طبیعی آن است خواهد رسید؛ زیرا انسان ابتدایی تشنگی سیریناپذیری برای نابود کردن وجودهای پارهپاره و آشفته دارد. معمولاً در الوهیت است که تقابلها به گونهای نمادین با یکدیگر متحد میشوند و با تقلید از خدایان، دیگر انسان خود را پارهای جداافتاده نمیبیند، بلکه خویشتن را همچون عالمی از هستی زنده کیهانی میبیند که چشم به دیگر هستیهای زنده کیهانی، که او را دربر گرفتهاند، گشوده است.
تغییر شکل و فاسد شدن اسطورهها
تاریخ به ما میآموزد که اسطورهها گاه فاسد میشوند، گاه قداست خود را از دست میدهند و گاه بهسادگی ناپدید میشوند. اگر میان تصویر امر قدسی و کارکرد روانشناختی اسطوره تفاوت قائل شویم، آسانتر میتوانیم از یک سو دگردیسی و مسخ مداوم تصاویر مقدس، مراسم، آیینها و نمادهای مقدس را در سراسر اعصار دریابیم و از سوی دیگر، استمرار تفکر اساطیری را در طول قرون تشخیص دهیم. از آنجا که در اسطوره، تصویر امر قدسی از دلبستگی شدید به امر مقدس و نیز از نیاز انسان ابتدایی به همذاتپنداری با عالم کیهانی و حرکت آن سرچشمه میگیرد، این تصاویر با ویژگیهای انسانانگارانه و کیهانی درآمیختهاند؛ ویژگیهایی که هر دو نیازمند پالایشاند. از این رو، دگرگونی و مسخ خدایان ضرورتی است که از طبیعت خود اسطوره ناشی میشود. در اسطورهها، خدایان بهتدریج از شور و هیجان تهی میشوند، شهواتشان کاهش مییابد و ویژگیهای کیهانی خود را از دست میدهند؛ ازاینرو، تصاویر آنان هرچه بیشتر روحانی میشود. شخصیتهای نیرومند موجب انقلابهای عمیق دینی میشوند؛ همانگونه که در تاریخ، برای نمونه، در مورد پیامبران دین یهود و در عصر حاضر در اسطوره دنیویشده نژاد آریا و ناسیونالسوسیالیسم هیتلری مشاهده میکنیم. بیشتر مردم همچنان تحت تأثیر شخصیتهای نیرومند و جذاب، خواه نیک و خواه بد، قرار میگیرند و این تأثیر را حفظ میکنند؛ چنانکه در مورد هیتلر و لنین دیدهایم. تفکر فلسفی نیز میتواند تصویر خدایان و عناصر مقدس را پالایش و تطهیر کند؛ همانگونه که در عصر افلاطون و ارسطو در یونان رخ داد. تفکر فلسفی بهتدریج خدایان را از باورهای انسانانگارانه و ناهنجاریهایی که با ماهیت الهی ناسازگارند، تهی میسازد. از آنجا که فلسفه بر اصول اولیه استوار است، تشرف آیینی به گذشته و جستوجوی پارادایمها و صورتهای مثالی، که ویژگی اسطوره است، رفتهرفته جای خود را به بازگشتی خردورزانه به گذشته و جستوجوی امور قابل فهم و شواهد مبتنی بر اصول، که مشخصه فلسفه است، میدهد. گاه نیز علم موجب فساد اسطوره میشود؛ زیرا علم، همانند فلسفه، بهتدریج خدایان را از عناصر کیهانی تهی میکند؛ عناصری که انسان ابتدایی به خدا نسبت میداد و علم پیوسته تا روزگار ما آنها را پالوده و پیراسته است.
تفکر اساطیری
با این همه، هرچند مسخ خدایان همچنان ادامه دارد و باید همواره ادامه یابد، شیوه اندیشیدن اساطیری هرگز از میان نمیرود، زیرا بیانگر نیازی ژرف در روان انسان است. کسانی چون افلاطون و ارسطو، با آنکه وجود و اهمیت اسطوره را میپذیرفتند، در اندیشه خود خدایان را از ویژگیهایی چون شور، شهوت و بیاخلاقی پیراسته میکردند. اریک فوگلین مینویسد: افلاطون میداند که یک اسطوره میتواند و باید جانشین اسطورهای دیگر شود، اما در عین حال آگاه است که هیچ کارکرد انسانی دیگری، اعم از عقل یا علم، نمیتواند جانشین خود اسطوره شود. اسطوره مظهر برحق حرکت بنیادین جان آدمی است. از آنجا که اسطوره نیاز عمیق روانشناختی انسان را ارضا میکند، سرکوب یا خاموش کردن آن، در حقیقت سرکوب یکی از کارکردهای حیاتی بشر است؛ امری که بیتردید زیانبار خواهد بود. افلاطون از پیامدهای وخیمی سخن میگوید که رها شدن از قید اسطوره برای ثبات شخصیت انسان و جامعه به همراه دارد. چنانکه اریک فوگلین میگوید: اسطوره دارای نقشی بنیادین در وجود آدمی است و صرفنظر از اینکه مردم درباره اساطیر چه بیندیشند، اسطورهها همچنان آفریده خواهند شد. ما نمیتوانیم بر اسطوره غلبه کنیم، تنها میتوانیم آن را بد بفهمیم. خطر واقعی که روح آدمی را تهدید میکند، نه از ناحیه نیاکانمان، بلکه از سوی متجددان روشنگر است که نهتنها از اسطوره سوءاستفاده میکنند، بلکه با توهمی که از علم به دست آوردهاند، حقیقت اسطوره را نیز نادیده میگیرند. از این رو، به نظر میرسد پذیرش اسطوره، شرط نخست برای درک واقعبینانه جان آدمی است. آنچه نزد انسان ابتدایی اعتبار اساسی دارد، همین واقعیتهای روانشناختی، معنوی و روحانی است. بنابراین، اهمیتی ندارد که نشانهها و تصاویری که انسان ابتدایی به یاری آنها واقعیت را بیان میکند تا چه اندازه کودکانه، پوچ یا یاوه به نظر برسند. آنچه اهمیت دارد، معنای ژرف رفتار ابتدایی است؛ رفتاری که از اعتقاد به واقعیتی مطلق سرچشمه میگیرد، واقعیتی که در برابر جهان نامقدسِ غیرواقعیتها قرار دارد و از تلاشی جانفرسا ناشی میشود که نمیخواهد پیوند خود را با هستی از دست بدهد. از این رو، اسطوره در حقیقت افشاگر غریزه دینی جوامع باستانی است. هنگامی که اسطوره تقدسزدایی میشود و دلالتهای دینی خود را از دست میدهد، زندگی و جهان نیز بخشی از رمز و راز خویش را از کف میدهند و جای آن را تبیینهای صرفاً عقلانی پر میکند؛ تبیینهایی که هرچند دقیق و عینیاند، از خصلت شاعرانه و جذابیت حسی بیبهرهاند و غالباً خواننده را دلسرد رها میکنند. زیرا آنچه خواست دل انسان را برمیآورد، همین رازهاست، نه صرفاً توضیحات عقلانی و علمی. انتظار ما از علم، ارائه همین توضیحات است، اما انسان تنها با علم زندگی نمیکند؛ شعر، موسیقی، هنر، اخلاق، دین و جهان ناهشیار رانهها نیز به همان اندازه در شکل دادن به الگوی شخصیت او سهم دارند. از اینرو، با از دست رفتن قداست دینی، انسان نگرشی بدبینانه نسبت به خود و جهان هستی پیدا میکند. ما معمولاً از درک گرایش روانشناختی نهفته در پس تفکر اساطیری ناتوانیم؛ زیرا اسطوره را نمیتوان تنها از طریق عناصر صرفاً عقلانی فهمید، بلکه باید آن را اساساً با ارجاع به ضمیر ناهشیار تفسیر کرد. نزد نیچه، اسطوره از حیث شیوه رفتار ضمیر ناهشیار، نوعی شیوه اندیشیدن است و، بنا به رأی کاسمیرر، قدرت و توان آن از جایگاهش در ژرفنای تاریخی روان آدمی سرچشمه میگیرد. او میگوید: درباره اعمال و رفتار اساطیری نمیتوان به روشنی سخن گفت. افسانههای اساطیری با توسل به خصلت شهودی شنونده و با اتکا به تخیل خلاق او، مستقیماً بر ناهشیارش اثر میگذارند و از آن، همچون موجودی زنده، تغذیه میکنند. اساطیر به یاری بلاغت و فصاحتی که در خود رویدادها و حوادث نهفته است، نه در کلام اساطیری، نقش خویش را به منزله وسیلهای مردمپسند در خدمت حکمت باطنی تجربه یوگا و در جهت ادیان راستآیین ایفا میکنند. نزد افلاطون، جهان اسطوره تنها زمانی قابل درک است که وجود ناهشیار و نسبت آن با هشیار را مفروض بگیریم. از آنجا که ما به تبیینهای صرفاً عقلانی و به تفکری استدلالی که تنها مطلوب عقل است خو گرفتهایم، از درک جهان شگفت، شهودی و سرشار از احساس اسطوره عاجز ماندهایم؛ جهانی که از دید روانشناسی انسان معاصر، نامأنوس و غریب جلوه میکند. شاید هم حق با او باشد، زیرا چنان پرورش یافته است که هر تبیینی را که در چارچوب روند معمول اندیشه علمیاش نباشد، نمیپذیرد. اما نکته اصلی همین است که نزد انسانهای ابتدایی، رویکرد به واقعیت، از اساس و بهطور انحصاری عقلانی نیست، بلکه عاطفی، شهودی و حتی ناعقلانی است. انسان کامل با توسل به نیروهای معرفتبخش و شناختی و مشتاق، و با بهرهگیری از عناصر معقول و نامعقول و عوامل هشیار و ناهشیار، در پی حل معمای وجود خویش، طبیعت و خدایان برمیآید.
اسطوره و انسان معاصر
با آنکه اسطوره در محیط شهری و دنیویشده بهتدریج ناپدید میشود، بسیار بیش از آنچه در نگاه نخست به نظر میرسد زنده است. اسطوره همچنان وجود دارد، اما نه در هیئت باستانی و مقدس نخستین خود، بلکه به شکلی نامقدس و تهی از قداست. یونگ میگوید: در سخنان افراد هشیار، چنین چیزهایی، یعنی تصاویر و اندیشههای اساطیری، به ندرت به زبان میآید. تا سال ۱۹۳۳ تنها دیوانگان بودند که در زبانشان پارهای اندیشههای اساطیری زنده به کار میرفت. پس از آن، ناگهان جهان قهرمانان و جهان هیولاها، همچون نیروهایی ویرانگر، سراسر عالم را فرا گرفت و این اصل را به اثبات رساند که جهان غریب اساطیر، با وجود گذر از سدههای خردباوری و روشنگری، هنوز نیروی زنده خود را از دست نداده است. نه تنها آرمانشهر نژادگرایانه مکتب اصالت آریایی، بلکه کمونیسم نیز، با ساختار معادشناختی و هزارهگرای خود، اسطورهوار است؛ اسطورهای که بر شعارهای سرنمونوار رهایی، آزادی، صلح، از میان رفتن تضادهای اجتماعی و طبقاتی، اجرای عدالت کامل و دستیابی به فیض نهایی و آرمانی زمینی استوار است. ماجراهای قهرمانان کتابهای مصور کودکان، مانند مرد خفاش، فانتوم، سوپرمن و دیگران، همواره بر محور نبرد مثالی میان خیر و شر، قهرمان و تبهکار، روشنایی و تاریکی میگردد. در داستانها، رمانها و فیلمهایی که حوادث شگفت، سرزمینهای آرمانی، مأموریتهای ناممکن، سازمانهای جهانی، انسانها و موجودات حیرتآور و مردان برتر را به تصویر میکشند و سرانجام با پیروزی نهایی خیر بر شر پایان مییابند نیز همین قاعده برقرار است. همه اینها پاسخگوی اشتیاق پنهان انسان مدرن به کنشهای قهرمانانه و فراانسانیاند. وسوسه موقعیت، ثروت، کارایی، ارضای تمایلات و افکار کامبخش، که از ویژگیهای انسان مدرن است، همگی ماهیتی اسطورهای دارند. مارگارت مید میگوید: در روزگار ما، آن احکام قدیمی و کاملاً تحققپذیر، مانند کار کردن، پسانداز کردن و چشم پوشیدن از خواهشهای نفسانی، جای خود را به احکامی دادهاند که تحققپذیر نیستند؛ مانند شادمان باش، کامیاب شو و بکوش به آرمانهایت برسی. به اینها باید میل به امور تازه، گرایش به غرایب و عجایب، علوم غیبی، نجوم، مواد مخدر و هر آنچه رازآمیز و پنهان است را نیز افزود؛ اموری که انسان را به قلمرو ناشناختهها و جهانهای عارفانه میکشانند و او را به ساحت احوالات بهشتآسا، ورای ملال زندگی روزمره، منتقل میکنند. مقدس شمردن آزادی مطلق، رهایی بیحد و مرز، آرامش کامل و اخوت عارفانه میان ملتها و همه انسانها نیز از جلوههای اسطوره است. همچنین تقدیس برهنگی و آزادی افسارگسیخته در روابط جنسی، که در آن هر کس به دیگری تعلق مییابد، گویی همگان در بهشتی تازه زندگی میکنند که در آن همه چیز مشترک است، گناه وجود ندارد و هیچ تضادی میان فرد و جامعه، یا میان خواهش تن و تکلیف و وجدان آدمی دیده نمیشود. ایمان بیحد و مرز به روانکاوی، به منزله آیینی سحرآمیز که انسان را از موانع و مشکلات گذشته رها میکند و راه آینده را میگشاید، نیز برخاسته از اسطوره است. همچنین اسطورهای است تقدیس علم در مقام خدای جدید و دانشمندان در جایگاه کشیشان مدرن که قرار است جامعه و بشریت را به سوی آیندهای آرمانی و شهری سرشار از امکانات بیپایان هدایت کنند؛ زیرا گمان میرود علم کلیدی در اختیار دارد که میتواند همه رازها را بگشاید و همه دشواریها را حل کند. جهان جادویی و خیالانگیز والت دیزنی، که میلیونها کودک و بزرگسال را شیفته خود کرده است، نیز جهانی اسطورهای و مثالی است؛ جهانی آکنده از کوتولههای سحرآمیز، جانورانی که نقشهای انسانی ایفا میکنند، ساحرهها، فرشتگان، جنها، پریهای نیک و بد، جنگلهای افسونگر، پیروزی نیکوکاران و شکست و مجازات بدکاران؛ همه اینها جلوههایی اسطورهای و سرنمونوارند. تقلید از سرنمونها و انواع عالی، که ویژگی اصلی تفکر اساطیری است، در جهان مدرن نیز امری رایج است. البته انسان امروز دیگر از اعمال خدایان الهی تقلید نمیکند، بلکه رفتار، کردار و حتی جزئیات زندگی خدایان انسانی را الگو قرار میدهد؛ از سرمشقهایی که نمودار تحقق و کامیابی رؤیاهای آناناند و به زندگیشان معنا میبخشند، چنان تقلید میکند که گویی آنچه آنان را مشهور ساخته، خود نیز با فروتنی به دست آورده است. همذاتپنداری، فرافکنی و تقلید، چنانکه فروید نشان داده است، از ویژگیهای اساسی نیاز انسان به برآوردن خواستههای خویش است. از این رو، تصویر میلیونرها، ماجراجویان، پادشاهان، اشراف، مردان قدرتمند، ملکههای زیبایی، قهرمانان، زنبارگان، گروه بیتلز، ستارگان مد و سینما، همگی در حکم تصاویر سرنمونوارند. این چهرهها و تصاویر، مثالیاند؛ زیرا احساس یکی شدن با الگوی اصلی را در انسان برمیانگیزند و بدینسان واقعیت را تحققپذیر میسازند. آنچه خدایان انجام میدادند، انسان نیز انجام میداد و همین الگوی رفتار انسان ابتدایی بود که میخواست از این طریق واقعیت را تحقق بخشد. امروز نیز آنچه خدایان مدرن انجام میدهند، انسان مدرن انجام میدهد و همین شعار اوست؛ زیرا میخواهد از این راه واقعیت خاص زندگی خود را تحققپذیر سازد. نیروی آرزوها همواره او را از مرزهای وجود محدودش فراتر میبرد و به جهان سحرآمیز و دلانگیز رؤیاهایش میکشاند. میل به دستیابی و تقلید از انواع عالی، از ویژگیهای ذاتی انسان است و غالباً در قالبهایی اسطورهای و تصاویری سرنمونوار تجلی مییابد. شاید معروفترین مظهر اسطوره جدید، هیپیها باشند. تمایل به بازگشت به امور ابتدایی و ساده، به اصل و منشأ اشیا، واکنش در برابر ضوابط و قواعد جامعهای که دروغین تلقی میشود، قیام علیه اقتدار مرجعیت و والدین، اعتراض به موانع اخلاقی و قید و بندها، موهای بلند، لباسهای نمایشی، پاهای برهنه، ضرباهنگ طبل و موسیقی محلی و قومی، آزادی جنسی، برادری و اخوت ازلی، دعاها و طلسمهایی که به خود میآویزند و یادآور قدرت سحر و جادوست، و نیز مواد مخدری که مصرف میکنند و آنان را به جهان ناشناخته رؤیاهای شگفتانگیز و عوالم عرفانی میبرد، همگی تجلیاتیاند که ویژگیهای سرنمونِ بهشت بر روی زمین را در خود دارند. این تجلیات بر نوعی انزوا و گوشهگیری اساطیری برای دستیابی به سعادت و شادمانی کامل، همراه با عشق و آزادی، و نیز بر میل به فراتر رفتن از وضعیت بشری استوارند؛ میلی که در میان هیپیها، به سبب نیروی آرزوها، تهی بودن زندگی خانوادگی و چهبسا سرخوردگی از خود زندگی، شدیدتر و آشکارتر است. همه اینها نمودها و جلوههای اساطیریاند که از امر مقدس تهی شده و در پوششی نامقدس پنهان ماندهاند. این جلوهها حتی از عناصر طبیعی جهان هستی نیز، که در عصر علم و فناوری جای خود را به انواع ابزارها و ساختههای مصنوعی دادهاند، محروم شدهاند. با این همه، همگی بیانگر خواهشی عمیق و درونی برای گریز از واقعیت موجود، غوطهور شدن در زمان و مکانی شگفتآور و دور شدن از عصری هستند که میکوشد این میل را خرد و نابود سازد. در هیچ دورهای از تاریخ، میل به گریختن از واقعیت تا این اندازه آشکار و فراگیر نبوده است. یکی از ویژگیهای انسان معاصر آن است که، هرچند از اسطورهشناسی و خداشناسی بیزار مینماید، هرگز از روی آوردن به تصاویر و نمادهای مثالی و سرنمونوار دست برنمیدارد. چنانکه الیاده میگوید: انسان از هر چیز دیگری میتواند آزاد باشد، جز از کشف و شهودهای سرنمونوار که همواره اسیر آنها باقی خواهد ماند. ریشهکن ساختن اسطوره کاری واهی و خیالی است. هرچند برداشت و نگاه انسان به موضوعات و مضامین پیوسته دگرگون میشود، مضمون اساطیری هرگز تغییر نمیکند. برای نمونه، نبرد مثالی میان خیر و شر در طول قرون دگرگونیهای فراوانی یافته است، اما مضمون اصلی آن، یعنی پیروزی نهایی خیر بر شر، همواره ثابت مانده است. با این حال، همه در این دیدگاه همعقیده نیستند. برای مثال، هاروی کاکس میگوید: اگر الهیات بخواهد از بحران کنونی جان سالم به در برد و در جهان معاصر معنایی داشته باشد، نباید نه به جهانبینی مابعدالطبیعی متوسل شود و نه به جهان اساطیری، بلکه باید بکوشد جایگاه راستین خود را در فرهنگ شهرنشینی انسان دنیویشده بازیابد. اما الهیات، اگر از بُعد مابعدالطبیعی تهی شود، بهسرعت به گونهای از اسطورههای شهری بدل میشود؛ نخست به اسطوره شهرِ بهشتآسا که تنها در ذهن متفکرانی شکل میگیرد که، برای مثال، بهشت آرمانشهری مارکس و جامعه بیطبقه او را به بهشتی شهری و دنیوی منتقل کردهاند؛ بهشتی که خدایان از آن رخت بربستهاند. با این همه، مسئله به این سادگی نیست. لوییس مامفورد، که با جنبههای نیک و بد شهرهای مدرن بهخوبی آشناست، مینویسد: اگر ما در علم و فناوری همین راهی را که در پیش گرفتهایم، بیآنکه مسیر خود را به سوی هدفهای انسانیتر تغییر دهیم، ادامه دهیم، بیتردید به مقصد خواهیم رسید. دانشهایی مانند سایبرنتیک، روانشناسی پزشکی، لقاح مصنوعی، جراحی و شیمیدرمانی به فرمانروایان قدرت آن را خواهند داد که انسانهای ماشینیِ مطیعی بیافرینند که از راه دور قابل کنترل باشند و تنها آن اندازه آگاهی داشته باشند که هرگاه نگهداریشان بیش از حد پرهزینه شد، بیدرنگ جایگزین شوند. نام محترمانه این موجود جدید، انسان فضایی است، اما نام درستتر او انسان بیعقل است. از این رو، اسطوره همچنان، کمابیش در صورتی مقدس، پایدار خواهد ماند؛ زیرا انسان معاصر نه توان تقلید از الگوها و سرمشقهای سرنمونوار را از دست داده است و نه آرزوی فراتر رفتن و رسیدن به الگوهای فراانسانی را. او نه از تمنای وحدت و یگانگی و نه از آرزوی بهشت و رستگاری دست کشیده است. همچنان با معماهای وجود، میل جنسی، شر، درد، رنج، دین، مذهب و مرگ درگیر است. هنوز خواهان یگانه شدن با عالم هستی است و از هراسها و دهشتهای تاریخ رهایی نیافته است. هنوز میخواهد از مرز زمان و مکان فراتر رود و به جاودانگی و سعادت ابدی دست یابد. کشش او به قهرمانان، غولها، پریان، فرشتگان، شیاطین و خدایان همچنان پابرجاست. به سخنی دیگر، تا زمانی که انسان، انسان است و همچنان رؤیاپرداز، آرزومند و مشتاق باقی مانده است، اسطوره نیز با او خواهد بود. به نظر میرسد اسطوره از لایههای درونی روان انسان سرچشمه میگیرد و، چنانکه یونگ توضیح داده است، تا اندازهای برخاسته از ضمیر ناآگاه است. از همین رو، یونگ اندیشه اساطیری را تجلی باستانی روان عینی میداند. صرفنظر از آنکه این امر تا چه اندازه از دید آگاهانه ما پنهان مانده باشد، اسطوره واقعیتی زنده است و چون زنده است، اگر بخواهیم آن را از میان برداریم، هیچ پیامبر یا پیشگویی نمیتواند پیامدهای این کار را پیشبینی کند. در رویارویی با این مسائل، عقل بهتنهایی کافی نیست؛ جهانی که صرفاً عقلانی باشد، تنها برای گروه اندکی از انسانهای دارای شخصیتی استثنایی جذاب خواهد بود. امر نامعقول نیز بخشی از کلیت وجود ماست؛ حقیقتی که تاریخ پیوسته در طول قرون آن را به ما نشان داده و آموخته است. این ملاحظات را باید برای فهم سخن یونگ در نظر گرفت، آنجا که میگوید: برای یزدانشناسان بهتر است این واقعیتهای روانشناختی را جدی بگیرند تا آنکه بخواهند با تبیینهای عقلگرایانهای که صد سال از زمانه عقبتر است، آنها را اسطورهزدایی کنند. هرچند این دیدگاه را نمیتوان بیقید و شرط پذیرفت، اما بهخوبی بیانگر نیازهای بخش نامعقول سرشت انسان است؛ بخشی که اغلب از سوی فلاسفه، یزدانشناسان و حتی روانشناسان نادیده گرفته شده است.
اسطوره مسیحی
با ظهور یهودیت، اسطوره ابعادی تازه مییابد. فرد مؤمن، هرچند از گذشته آگاه میشود، نگاه خود را بیش از هر چیز به آینده معطوف میکند. برای او دیگر زمان، زمان اساطیری نیاکان نیست و واقعیت نیز دیگر از راه تقلید اعمال و رفتار نخستین خدایان تحقق نمییابد. برای نخستین بار، تاریخ اعتباری شایسته پیدا میکند، زیرا هر واقعه برگشتناپذیر، جلوهای از قدرت بیپایان خداوند است که اراده خود را از طریق جریان مداوم رویدادها آشکار میسازد. با مسیحیت، خداوند خود در تاریخ تجسم مییابد و زمان به پیش و پس از تولد مسیح تقسیم میشود. بدینسان، تاریخ در پرتو رویداد یگانه تجسد و تناسخناپذیر مسیح، معنایی تازه مییابد. از این رو، یهودیت و مسیحیت اندیشه بازگشت ابدی اشیا و باززایی زمان را کنار میگذارند و همراه با آن، میل انسان ابتدایی به بازگشت در جستوجوی صور مثالی نیز از میان میرود. با این حال، مسیحیت خود ماهیتی اسطورهای دارد، زیرا مسیح همان خدای سرنمونواری است که انسان باید از اعمال او تقلید کند. او پاسخ همه مسائل زندگی است؛ زیرا خودِ زندگی، حقیقت و طریق است و به جهانی که با حضور زمینی او تقدس یافته، معنا میبخشد. حتی گردش جاودانه مرگ و رستاخیز نیز در وجود او تحقق یافته است؛ زیرا با مرگ و رستاخیز خود بر مرگ چیره شد تا به انسان زندگی ببخشد. افزون بر این، مسیح تجسم خویشتن و اسطوره زنده فرهنگ ماست، زیرا در شخص او صفات انسانی و الهی در کنار یکدیگر جمع شدهاند.
ملاحظات فلسفی درباب اسطوره
اکویناس بر این باور است که طبیعت در وجود انسان میلی ذاتی برای رسیدن به غایت نهایی او نهاده است؛ ازاینرو انسان بهطور طبیعی خواهان آن است که از راه خیر و نیکی به کمال دست یابد. بااینحال، خودِ طبیعت تعیین نمیکند که این کمال دقیقاً چیست و انسان چگونه باید به آن برسد. از این منظر، انسان همواره تشنهی هستی، سعادت، کمال، تمامیت و وحدت است؛ تشنگیای که هیچگاه بهطور کامل فرو نمینشیند. اما از آنجا که خوشبختی میتواند صورتهای گوناگونی داشته باشد، تشخیص اینکه چه چیزی حقیقتاً این میل درونی را ارضا میکند، تنها از طریق پژوهش عقلانی و انتخاب آزاد امکانپذیر است. بنابراین، در ژرفای هر اسطوره، بهویژه در میان انسانهای ابتدایی که امر قدسی را برگزیدهاند، گرایشی هستیشناختی برای دستیابی به سعادت نهفته است. نزد آنان، هستی و قداست از یکدیگر جداییناپذیرند و همین قداست از خلال تاریخ اسطورهای بر ایشان آشکار شده است. این نگرش با نظریهی مشارکت افلاطون نیز همآهنگ است. بر اساس این دیدگاه، همهی موجودات از راه مشارکت در هستی، وجود یافتهاند و هستی خود را از وجود نخستین، یعنی خداوند، دریافت میکنند. اکویناس نیز بر همین اساس میگوید که هر موجود به همان اندازه که به خداوند شباهت پیدا میکند، از وجود بهرهمند میشود و هرچه از این شباهت دورتر گردد، به نیستی نزدیکتر خواهد شد. همین اصل دربارهی همهی صفاتی که هم در خداوند و هم در مخلوقات وجود دارند نیز صادق است. از این رو، هرچند میل طبیعی انسان به خوشبختی خود امری واقعی و موجود است، تنها چیزی که میتواند پاسخگوی ظرفیت بیپایان انسان برای هستی باشد، همان هستی نخستین است؛ وجودی که غایت همهی موجودات به شمار میرود و بهگونهای خاص، خواهناخواه، غایت نهایی انسان نیز هست. بر این اساس، تقلید از خداوند هدف و مقصد همهی آفریدگان است؛ زیرا خداوند جهان را همچون هنرمندی آفریده که اثر هنری خویش را بر پایهی اندیشه و صورتی پیشین پدید میآورد. همانگونه که اثر هنری میکوشد اندیشهی موجود در ذهن هنرمند را هرچه کاملتر بازنمایی کند، هر موجود نیز میکوشد صورت یا ایدهی موجود در عقل الهی را تا حد امکان بازتولید کند. از همین رو، همهی صور مثالی یا ایدهها در عقل الهی حضور دارند. با وجود این، اکویناس تأکید میکند که هر موجود، متناسب با ماهیت و مرتبهی وجودی خاص خود، خداوند را به شیوهای متفاوت تقلید میکند؛ زیرا هر موجود دارای وجودی مستقل و متمایز از دیگر موجودات است. بدین ترتیب، خداوند نمونهی نخستین و الگوی برتر همهی موجودات است. بااینحال، در میان همهی آفریدگان، انسان کاملترین جلوهی این تقلید را تحقق میبخشد. علت این امر آن است که انسان حامل صورت خدا است و همین ویژگی، او را قادر میسازد تا از رهگذر معرفت و محبت، به خداوند نزدیک شود. بنابراین، انسان به همان اندازه که خدا را میشناسد و دوست میدارد، از او نیز تقلید میکند. از همین منظر، تقلید اسطورهای انسانهای ابتدایی از خدایان نیز بنیانی هستیشناختی و الهیاتی دارد، هرچند شکل این عشق و معرفت هنوز ابتدایی و ناقص باشد. شناخت انسان باستان بیش از آنکه بر استدلال عقلانی استوار باشد، از عواطف نیرومند و تجربهی مستقیم امر فوق طبیعی تأثیر میپذیرد. او خداوند را نه بهصورت حقیقتی کاملاً مجرد و روح محض، بلکه به شکل موجودی باشکوه و مقتدر میشناسد که گاه با هیبت و هراس بر او آشکار میشود. همین تجربهی هراسآلود از امر قدسی همان چیزی است که رودلف اوتو از آن با عنوان راز هیبتآور یاد میکند. هرچند چنین شناختی از دیدگاه فلسفی ناقص و آغازین به نظر میرسد، اما تمامی زندگی انسان ابتدایی را جهت میبخشد و شیوهی زیستن او را تعیین میکند؛ زیرا سراسر حیات او بر احساس حضور نیروهای فوق طبیعی و واکنش عاطفی به آنها استوار است. در انسان نیز تقلید از خداوند و خدایان از عشق سرچشمه میگیرد؛ زیرا عشق بیش از دانش، انسان را به حقیقت نزدیک میکند. اکویناس بر این باور است که شناخت کامل هنگامی حاصل میشود که انسان همهی ابعاد، ویژگیها و قابلیتهای یک چیز را بهدرستی بشناسد، اما عشق ماهیتی متفاوت دارد. عشق نیرویی است که انسان را به خودِ حقیقتِ محبوب، آنگونه که هست، متوجه میکند. ازاینرو، برای رسیدن به کمال عشق، لازم نیست محبوب بهطور کامل شناخته شود؛ بلکه همین اندازه که انسان او را به اندازهی توان خویش بشناسد، میتواند به او عشقی عمیق بورزد. به همین دلیل، ممکن است کسی چیزی را بیش از آنکه بشناسد، دوست بدارد. این اصل دربارهی رابطهی انسان با خداوند نیز صادق است. بر همین اساس، هرچند معرفت انسانهای ابتدایی از خداوند روشن، دقیق و منظم نیست، همین شناخت ابتدایی برای پرورش عشق و حرکت به سوی تقلید از خدایان کفایت میکند. زیرا آنچه موضوع عشق قرار میگیرد، پیش از آن، به واسطهی میل و اشتیاق، در درون عاشق حضور یافته است. افزون بر این، چون خداوند نمونهی نخستین همهی موجودات است، انسانهای ابتدایی هنگامی که کردارهای آغازین و ازلی خدایان را بازآفرینی میکنند، در حقیقت میکوشند خود را با آنان همانند سازند. هر تقلید، نوعی تشبه به الگو و نمونهی نخستین است و هر اندازه هم که این تشبه خام، ابتدایی یا ناقص باشد، باز هم از غریزهی دینی جوامع کهن پرده برمیدارد؛ غریزهای که بر این باور استوار است که هر امر واقعی و هر موجودی، پیش از هر چیز، به حضور و کنش خدایان وابسته است. همانگونه که پیشتر نیز اشاره شد، این نگرش ریشههایی عمیق در الهیات و متافیزیک دارد. یونگ نیز با اشاره به برخی شواهد و آزمایشهای روانشناختی، معتقد است که بخشی از روان انسان تابع قوانین معمول زمان و مکان نیست و گاه مستقل از رابطهی علیتِ زمانی و مکانی عمل میکند. این دیدگاه، با برداشت فلسفی اکویناس از روح انسان نیز هماهنگی دارد. از نظر او، روح انسانی به دلیل آنکه موجودی مجرد است، نمیتواند کاملاً وابسته به ماده باشد. روح توانایی انجام فعالیتهایی را دارد که هیچ اندام جسمانی در آن نقشی ندارد؛ زیرا هیچ عضو مادی نمیتواند منشأ فهم و ادراک عقلانی باشد. از همین رو، روح عقلانی که انسان به واسطهی آن به شناخت دست مییابد و میتواند از محدودیتهای ماده فراتر رود، نباید همچون صورتهای مادی در ماده فرورفته و به آن وابسته باشد. همین تواناییِ ادراک عقلانی، که مستقل از جسم عمل میکند، خود دلیلی بر تجرد روح به شمار میآید. همراه با این استقلال روح از ماده، ویژگی مهم دیگری نیز پدیدار میشود که با اسطوره ارتباطی بنیادین دارد. قلمرو روح، قلمرو سکون و ثبات است؛ زیرا سکون از ویژگیهای ذاتی جوهر روحانی به شمار میرود، در حالی که حرکت، ویژگی جهان مادی است. از آنجا که زمان نیز وابسته به حرکت است، موجودی که از حرکت مستقل باشد، از قید زمان نیز رها خواهد بود. بنابراین، همانگونه که اکویناس بیان میکند، انسان، که آمیزهای از روح و جسم است، در مرز میان جاودانگی و زمان قرار گرفته است. از این منظر، نگرشی که تاریخ را صرفاً جریانی برگشتناپذیر و محدود به بستر زمان میبیند، نمیتواند تمامی نیازهای وجودی انسان را برآورده سازد. انسان، از آن جهت که موجودی روحانی است، همواره در جستوجوی امری مطلق، پایدار و تغییرناپذیر است؛ حقیقتی که بتواند در میان آشفتگی امور زودگذر، تصادفی و فناپذیر این جهان، ثبات خود را حفظ کند. از همین رو، میل دائمی انسان به مقاومت در برابر گذر بیبازگشت تاریخ، ریشه در همین جنبهی ثابت و فراتاریخی روح او دارد. حتی اگر تاریخ را، همانگونه که در سنت یهودی ـ مسیحی مطرح است، تجلی خداوند بدانیم، باز هم این تاریخ در نهایت به سوی حقیقتی ابدی و تغییرناپذیر جهت میگیرد. خداوند هرچند خود را در متن زمان و از خلال رویدادهای تاریخی آشکار میسازد، اما غایت نهایی این آشکارگی، هدایت انسان به سوی جاودانگی است. در قلمرو ابدیت است که همهی انسانها و همهی موجودات به حقیقت معادشناختی خویش بازمیگردند. از این رو، حتی تاریخ نیز تاریخ رستگاری است و رستگاری، در نهایت، چیزی جز رهایی از اسارت زمان کیهانی نیست. اگوستین نیز در پایان کتاب شهر خدا با بیانی شاعرانه همین حقیقت را بیان میکند. او روز هفتم را نماد آرامشی میداند که هرگز به غروب نمیانجامد، بلکه در روز جاودانهی خداوند به کمال میرسد؛ روزی که با رستاخیز مسیح آغاز شده و نویدبخش آرامش ابدی روح و جسم انسان است. در آن روز، انسان به آرامش میرسد، به تماشای حقیقت میایستد، حقیقت را دوست میدارد و در ستایش آن زندگی میکند. این همان فرجام بیپایان حیات انسانی و همان ملکوت جاودانی است که غایت واقعی زندگی اینجهانی به شمار میرود. همین نگرش، گرایش انسانهای ابتدایی به گریز از تاریخ و پناه بردن به زمان اساطیری را نیز توضیح میدهد. آنان با بازگشت مداوم به آغازهای مقدس و روی آوردن به قلمرو خدایان، میکوشند از محدودیتهای زمان تاریخی فراتر روند. هرچند ممکن است از دیدگاه انسان امروز، این انسانها ناآگاه یا سادهدل به نظر برسند، اما در عین حال از دینداری عمیقی برخوردارند؛ دینداریای که به دلیل خودانگیختگی و سادگیاش، ارزش ویژهای در آشکار ساختن غریزهی دینی انسان دارد. از این رو، حتی اگر تصاویر، نمادها و باورهای آنان دربارهی امر قدسی برای انسان معاصر ابتدایی یا کودکانه جلوه کند، همچنان بیانگر تجربهای اصیل از امر دینی است.
انسان مدرن، دین و ناآگاه
در زندگی آگاهانهی بیشتر انسانهای معاصر، بهویژه در جوامع غربی، حضور آشکار امر قدسی، اسطوره و پیامدهای دینی آن تا اندازهی زیادی کمرنگ شده است. بااینحال، این وضعیت به معنای نابودی غریزهی دینی نیست. این غریزه همچنان در ژرفای وجود انسان باقی مانده، اما غالباً یا سرکوب شده است یا به صورتی ناپرورده و ناهشیار ادامهی حیات میدهد. یونگ نشان داده است که ساختارها و محتوای ناهشیار جمعی شباهت چشمگیری با تصاویر و نمادهای انسانهای ابتدایی دارد. الیاده نیز معتقد است که ارتباط حقیقی با قداست کیهانی تنها از رهگذر ناهشیار امکانپذیر است. از این منظر، اگرچه در دنیای جدید دین و اسطوره ظاهراً به حاشیه رانده شدهاند، اما در واقع در لایههای پنهان روان انسان به حیات خود ادامه میدهند و تنها در پردهای از ناهشیاری پنهان شدهاند. البته صرف وجود غریزهی دینی کافی نیست. این گرایش درونی نیازمند پرورش و تغذیه است و اگر مجال رشد نیابد، به تدریج ناتوان و فرسوده خواهد شد. هرچند میل به سعادت و خوشبختی در سرشت همهی انسانها نهاده شده است، انتخاب امر قدسی امری کاملاً طبیعی و خودکار نیست، بلکه به تصمیمی آزاد و آگاهانه وابسته است. دینداری زمانی تحقق مییابد که انسان با ارادهای استوار و تلاشی مستمر به سوی آن حرکت کند. در غیر این صورت، بیتفاوتی یا سرکوب مستمر این گرایش میتواند به زوال تدریجی دینداری بینجامد. با وجود این، حتی کسانی که خدا را از عرصهی آگاهی خود کنار گذاشتهاند و هرگز با زبان دین نمیاندیشند، از مسئلهی امر قدسی رهایی نمییابند. انسان، خواه آگاهانه و خواه ناآگاهانه، همواره در جستوجوی حقیقتی متعالی است. هنگامی که جایگاه خداوند در زندگی انسان خالی میشود، این خلأ بهسرعت با پدیدههایی دیگر پر میشود؛ پدیدههایی همچون رؤیاها، افسانهها، آرمانشهرهای زمینی، ابرقهرمانان یا انواع شخصیتهایی که نقش خدایان جدید را بر عهده میگیرند. با این همه، هیچیک از این جانشینها نمیتوانند جایگاه حقیقی امر مقدس را به دست آورند. از این رو، حتی انسانی که خود را غیرمذهبی میداند نیز هرگز کاملاً دنیوی باقی نمیماند، بلکه گرایشهای دینی او در قالب اسطورههای جدید و سکولار جلوهگر میشود؛ اسطورههایی که پیشتر نیز به برخی از آنها اشاره شد. بنابراین؛ نویسنده معتقد است که اگرچه در زندگی آگاهانه انسان مدرن، بهویژه در جوامع غربی، نشانههای امر قدسی، اسطوره و تجربه دینی تا حد زیادی رنگ باخته است، اما این به معنای نابودی کامل گرایش دینی انسان نیست. غریزه دینی همچنان در ژرفای وجود انسان حضور دارد، هرچند غالباً سرکوب شده، دگرگون نشده یا به صورت ناهشیار باقی مانده است. از دیدگاه یونگ، ساختار و محتوای ناهشیار جمعی شباهتی چشمگیر با تصاویر و نمادهای انسان ابتدایی دارد و همین امر نشان میدهد که ریشههای تجربه دینی هنوز در روان انسان معاصر زنده است. الیاده نیز بر این باور است که دستیابی به تجربه اصیل امر مقدس تنها از مسیر ارتباط با لایههای ناآگاه روان امکانپذیر است؛ ازاینرو، اگرچه دین و اسطوره در جهان جدید به ظاهر به حاشیه رانده شدهاند، اما در حقیقت در پسِ پرده ناآگاهی همچنان به حیات خود ادامه میدهند. با این حال، صرفِ وجود غریزه دینی برای تداوم دینداری کافی نیست. همانگونه که هر غریزهای برای بقا نیازمند تغذیه است، غریزه دینی نیز اگر از ایمان، تجربه معنوی و عمل دینی بهرهمند نشود، به تدریج ضعیف شده و از میان خواهد رفت. میل به سعادت و خوشبختی امری طبیعی و همگانی است، اما روی آوردن به امر قدسی نتیجه انتخابی آگاهانه و آزادانه است. دینداری تنها زمانی تحقق مییابد که انسان با اراده، تلاش و پویایی مستمر، این گرایش درونی را پرورش دهد؛ در غیر این صورت، بیتفاوتی یا سرکوب این میل فطری میتواند به زوال ایمان بینجامد. با وجود این، حتی کسانی که خدا را از زندگی خود کنار گذاشتهاند یا هرگز با زبان دین نیندیشیدهاند، از نیاز به امر مقدس رهایی نمییابند. انسان، خواه آگاه باشد یا ناآگاه، همواره در جستوجوی حقیقتی متعالی است و اگر این نیاز در قالب دین پاسخ داده نشود، به شکلهای دیگری خود را آشکار میسازد. رؤیاها، افسانهها، اسطورههای نو، آرمانشهرهای زمینی، قهرمانان فراانسانی و شخصیتهایی که جایگاهی شبهالهی مییابند، همگی نمودهایی از همین نیاز سرکوبشدهاند. با این همه، این جایگزینها هرگز نمیتوانند شأن و منزلت واقعی امر قدسی را بازآفرینی کنند. ازاینرو، انسان غیرمذهبی نیز کاملاً دنیوی باقی نمیماند، بلکه گرایشهای دینی او در قالب اسطورههای سکولار و صورتهای تازهای از تقدس جلوهگر میشود. اگرچه دین و اسطوره هر دو از سرچشمه مشترکی، یعنی غریزه دینی، تغذیه میشوند، اما نباید آنها را یکسان پنداشت. اسطوره نسبت به دین خصلتی ابتداییتر، شهودیتر، عاطفیتر و نمادینتر دارد و بازتاب شیوه اندیشیدن انسانهای نخستین است. در مقابل، دین، دستکم در صورتی که امروز شناخته میشود، عقلانیتر، تحلیلپذیرتر و نظاممندتر است و نسبت به اسطوره کمتر بر احساس، شهود و تجربه عرفانی تکیه دارد. دین جدید همچنین کمتر انسانانگارانه، بیشتر مبتنی بر آموزههای جزمی، دورتر از نگرش کیهانی و نزدیکتر به رویکردهای عقلانی و حتی علمزده است. اسطوره در فرآیند شکلگیری خود همواره امر مقدس را با عناصر عاطفی و غیرعقلانی درمیآمیزد و از این رو، تصویر آن از حقیقت قدسی دچار دگرگونی میشود؛ حال آنکه آموزههای دینی یا دگمها، به دلیل انسجام و کمال بیشتر، توصیفی دقیقتر از ذات و سرشت خداوند ارائه میکنند. با این حال، در عرصه عمل نمیتوان میان دین و اسطوره مرزی کاملاً روشن ترسیم کرد، زیرا عناصر اساطیری حتی در سنتهای دینی بزرگ، از جمله مسیحیت، همچنان حضور دارند و با نمادها و تصاویر دینی درهم تنیده شدهاند. الیاده با اشاره به فرهنگ عامه و آیینهای مذهبی روستاییان اروپای شرقی در پایان سده نوزدهم نشان میدهد که بسیاری از باورها، اسطورهها و آیینهای متعلق به دوران باستان و حتی پیش از تاریخ، همچنان در بطن مسیحیت باقی مانده بودند. نکته مهم آن است که این عناصر از نگاه پیروان آن جوامع نشانه شرک یا بیایمانی محسوب نمیشد، بلکه شیوهای برای تداوم سنتهای نیاکان در چارچوب دین مسیحی به شمار میرفت. این امر نشان میدهد که فرایند پالایش کامل ادیان از عناصر اساطیری نه ممکن بوده و نه به طور کامل تحقق یافته است. یافتههای یونگ نیز این دیدگاه را تأیید میکند. او بر این باور است که الگوهای اسطورهای ذهن انسان، حتی در دنیای مدرن، همچنان به شیوههایی پیشبینیناپذیر در سطح آگاهی ظهور میکنند. کهنالگوهایی مانند سایه، آنیما، پیر دانا و خویشتن، همواره در تجربه روانی انسان حضور دارند و خود را به گونهای آشکار میسازند که الزاماً با منطق عقلانی سازگار نیست. در ژرفای ناآگاه، نیروها و عواملی فعالاند که عقل به آسانی قادر به شناخت یا مهار آنها نیست. از همین رو، سحر، جادو و نمادپردازی دینی، برخلاف آنچه گاه تصور میشود، از زندگی روانی انسان رخت برنبستهاند، بلکه همچنان در لایههای پنهان ذهن به حیات خود ادامه میدهند و در قالبهای نوین خود را آشکار میسازند.
تخلیص: فرزین حیرتی مقدم