
پساساختگرایی در نیمهی دوم دههی ۱۹۶۵ در فرانسه شکل گرفت. رولان بارت (۱۹۱۵–۱۹۸۰) با فاصله گرفتن از ساختگرایی و طرح نظریههایی چون مرگ نویسنده، متن نویسا/خوانا و نوشتار درجهی صفر، از مهمترین نظریهپردازان پساساختگرایی و حتی تنها پساساختگرای واقعی دانسته شده است. بسیاری از مفاهیم و اصطلاحات این حوزه با مفاهیم مطرحشده در نظریههای دیگرِ پساساختگرایی و ساختشکنی (یا به تعبیر برخی، واسازی) همپوشانی دارند. برای نمونه، متن باز/بسته اکو با متن نویسا/خوانای بارت مشابهت دارد. همچنین مفاهیمی چون تعویق و غیاب در نوشتار در برابر گفتار از دیدگاه دریدا، با متن باز، مرگ نویسنده، متن متکثر بارت و نیز متافیزیک حضور در پیوند با روایت کلان قابل مقایسهاند. از این رو، مرز روشنی میان پساساختگرایی، ساختشکنی، پسامدرنیسم و نظریههای وابسته به آنها وجود ندارد. مرکززدایی؛ یعنی نفی سخنمحوری و هرگونه قطعیت معنایی، محور مشترک همهی این گرایشهاست. با این حال، هر یک زبان و دستگاه اصطلاحشناختی ویژهی خود را دارند. متن باز، متن نویسا، شبکهی بینهایت دالها و مدلولها و متن متکثر زبان پساساختگرایی را سامان میدهند؛ تعویق، غیاب، متافیزیک حضور و کلاممحوری زبان ویژهی ساختشکنی دریدا را شکل میدهند و بیمرزی، روایت کلان و فراداستان زبان پسامدرنیستی را میسازند. افزون بر این، هر یک از این واژگان شبکهی زبانی و نظام نشانهایِ خاص خود را دارند. برای نمونه، ساختشکنی معمولاً جنبهی زبانشناختی و دستوری برجستهتری دارد، در حالی که بیمرزی بودریار و روایت کلان لیوتار کمتر یادآور وجه دستوری ساختشکنی هستند. همچنین شبکهی بیپایان و متکثر دال و مدلول در پساساختگرایی، به دلیل بهرهگیری گستردهتر از مفاهیم دال و مدلول، نسبت به مفاهیمی چون تعویق و تفاوت در اندیشهی دریدا و نیز ساختشکنی، چشماندازی ساختگرایانهتر دارد.
نظریهی مدلولهای نامعین (متن نویسا، متن متکثر و مرگ نویسنده)
ساختگرایان رابطهی میان دال و مدلول را دلبخواهی و سپس قراردادی میدانستند؛ به این معنا که میان زبان و مرجع آن پیوندی طبیعی وجود ندارد. با این حال، ساختگرایی به پیامد ویرانگر شکاف میان زبان و واقعیت چندان توجه نکرده است، زیرا در نهایت به وجود یک مرکز، نظام و زنجیرهای از معانی پایدار باور دارد؛ اما پساساختگرایی این معانی را مرکززدایی میکند و همهی بنیانهای استوار را به شبکههای بیپایان و بیریشهی دال و مدلول تبدیل میسازد. بر این اساس، یک نشانه همواره حامل معنایی واحد نیست، بلکه در کارکردهای گوناگون خود معانی متفاوتی مییابد و تنها در موقعیتی خاص، موقتاً یک معنا پذیرفته میشود.
ایگلتون میگوید:
لفظ کت میتواند به مفهوم یک موجود چهارپا و پشمالو، آدمی کینهتوز، شلاقی گرهدار، یک آمریکایی، تیرکی افقی برای برپا داشتن لنگر کشتی، نوعی سهپایه، نوعی عصای کوچک شمعی و مانند آن دلالت کند. اما حتی زمانی هم که تنها به معنای حیوانی چهارپا و پشمالو به کار میرود، معنای آن در بافتهای مختلف کاملاً یکسان نیست؛ زیرا مدلول، در نتیجهی گرفتار شدن در زنجیرههای متنوع دالها، پیوسته دگرگون میشود. پیامد همهی این مطالب آن است که زبان، برخلاف تصور ساختگرایان کلاسیک، دیگر ساختاری کاملاً تعریفشده و متشکل از واحدهای متقارن دال و مدلول نیست، بلکه شبکهای گسترده و نامحدود است که عناصر آن پیوسته در حال تبادل و گردشاند.
بارت معتقد است که قدرتها و ایدئولوژیها مجموعهای از مدلولهای تثبیتشده را بر زبان تحمیل میکنند و از گسترش شبکهی متفاوت معناها و مدلولهای متکثر جلوگیری میکنند. با این حال، هر واژه با توجه به موقعیتهای گوناگون، معانی متفاوتی را در خود جای میدهد و خواننده در سطحی گستردهتر میتواند هر متن را بر اساس افق انتظار و دریافت خود معنا کند. هرچند متون باز و نویسا ظرفیت معنایی بیشتری دارند و امکان آشکار شدن تفاوتها در آنها بیشتر است، از همین رو آثار ادبی پساساختگرایان نیز دالهایی مبهمتر و لغزندهتر را در بر میگیرند.
اصطلاح متن نویسا در برابر متن خوانا از کتاب رولان بارت و در نقد داستان سارازین بالزاک گرفته شده است. بارت رمان رئالیستی کلاسیک را متن خوانا مینامد؛ متنی که در آن، نویسنده با بهکارگیری نمادها و نشانههای کلیشهای، ذهن خواننده را در محدودهای معین هدایت میکند. اوج متنهای خوانا را میتوان در بسیاری از آثار سنتی و تکمعنایی شاعران کلاسیک ایران مشاهده کرد. اگر در این آثار ایهامی نیز وجود داشته باشد، معمولاً تنها دو معنا دارد و هر دو نیز در چارچوب کلیشهها، قراردادهای تثبیتشده و سنتهای ادبی قرار میگیرند و ابهام واقعی در آنها دیده نمیشود. حتی گاه با وجود روشنی و سادگی متن، نتیجهگیری نیز بهطور مستقیم ارائه میشود و نقش خواننده در شکلگیری معنا نادیده گرفته میشود و تنها معنای مطلوب پیشنهاد میگردد.
در مقابل، متن نویسا تواناییهای خواننده را برمیانگیزد و به او اجازه میدهد در آفرینش اثر مشارکت کند و حتی معنای مورد نظر پدیدآورنده را نادیده بگیرد. خواننده با نوشتار، که میراث زبان و فرهنگ را بر صفحه میآورد، وارد فرایندی از تبادل آگاهی میشود و دستاوردی تازه پدید میآورد. نوشتار چیزی جز ترکیب تازهای از متون پیشین نیست و قدرت آن در آمیختن نوشتهها و رویاروی ساختن آنها با یکدیگر است، بیآنکه بر هیچیک تکیهی مطلق داشته باشد. اگر کسی بخواهد درونیات خود را بیان کند، ناگزیر باید بداند آنچه در درون اوست، خود چیزی جز فرهنگی از واژگان نیست که هر واژهی آن تنها به یاری واژههای دیگر توضیح داده میشود و این فرایند توضیح و تفسیر پایانی ندارد.
مقالهی مرگ نویسنده (۱۹۶۸) نیز بر همین مبنا شکل گرفته است. این نظریه در برابر شیوهی سنتی و نیز رویکرد مبتنی بر نیت مؤلف قرار میگیرد و حضور تعیینکنندهی نویسنده را نفی میکند. در این نگرش، خواننده به تولیدکنندهی معنا تبدیل میشود و لذت متن را از آنِ خود میسازد. در نظریههای خوانندهمحور، خواننده معمولاً خود را به نویسنده، اندیشههای اجتماعی زمانهی او یا خود متن نزدیک میکرد و آزادی چندانی در ارائهی تفسیرهای شخصی نداشت. بر همین اساس گفته میشود هرچه صدا و گفتار شخص نویسنده بیشتر پنهان بماند، آزادی عمل خواننده کمتر محدود خواهد شد. بارت در مقالهی مرگ نویسنده تأکید میکند که تولد خواننده باید به بهای مرگ نویسنده تمام شود. از این منظر، واژگان، جملهها و در یک کلام، متن، حامل پیام الهامگونهی نویسنده نیستند و معنای نهایی و غایی ندارند. متن تنها نزد خواننده متمرکز میشود و تنها در همانجاست که میتوان از دامنهی تسلسل و تکثر معناها کاست. در پایان نیز یادآور میشود که اصطلاح مدلولهای نامعین برداشتی آزاد از نظریات بارت و دیگر پساساختگرایان است.
شعر غراب نیما یوشیج
وقت غروب کز بر کهسار، آفتاب
با رنگهای زرد غمش هست در حجاب
تنها نشسته بر سر ساحل یکی غراب
وز دور آبها
همرنگ آسمان شدهاند و یکی بلوط
زرد از خزان
کردهست روی پارچهی سنگی به سر سقوط
زان نقطههای دور
پیداست نقطهی سیهی
این آدمی بود به رهی
جویای گوشهای که ز چشم کسان نهان
با آن کند دمی غم پنهان دل بیان
وقتی که یافت جای نهانی ز روی میل
چشم غراب خیره ز امواج مثل سیل
بر سوی اوست دوخته بیهیچ اضطراب
کز آن گذرگهان
چه چیز میرسد، فرجی هست یا عذاب؟
یک چیز مثل هر چیز که دیدهست، دیدهست
خطی به چشم اوست که در ره کشیدهست
بنیادهای سوخته از دور
ابری به روی ساحل مهجور
هر دو به هم نگاه در این لحظه میکنند
سر سوی هم ز ناحیهی دور میکشند
این شکل یک غراب و سیاهی
و آن آدمی، هر آنچه که خواهی
چون مایهی غم است به چشمش غراب و زشت
عنوان او حکایت غم، رهزن بهشت
بنشستهست تا که به غم، غم فزاید او
بر آستان غم به خیالی درآید او
در، از غمی به روی خلایق گشاید او
ویران کند سراچهی آن فکرها که هست
فریاد میزند به لب از دور: ای غراب!
لیکن غراب
فارغ ز خشک و تر
بسته بر او نظر
بنشسته سرد و بیحرکت آنچنان به جای
و آن موجها عبوس میآیند و میروند
چیزی نهفتهست
یک چیز میجوند.
کاربرد نظریهی مدلولهای نامعین
متن غراب با وجود سادگی و ساختار نسبتاً کلاسیک خود، ویژگیهای یک متن سنتی و خوانا را ندارد. البته حتی در متون بسته و سنتی نیز گاه میتوان مدلولهای لغزندهای را مشاهده کرد. به بیان دیگر، هرچند پدیدآورنده بکوشد مدلولهای متن را در جهتی معین هدایت کند، دالها به سبب گسترهی معنایی و پیشینهی تاریخی خود مهارشدنی نیستند. آنها همچون ماهیان لغزندهای هستند که آب دریا را نوشیدهاند، نه آب برکههای کوچک. از همین رو، در آغاز قرار بود شعر ماهی شاملو برای این بررسی انتخاب شود، اما در نهایت تنها به آن اشاره میشود. شاملو در شعر ماهی از شادمانی و سرزندگی سخن میگوید، زیرا سراسر زندگی خود را سرشار از یقین میبیند:
احساس میکنم
در بدترین دقایق این شام مرگزا
چندین هزار چشمهی خورشید
در دلم
میجوشد از یقین.
با این همه، خواننده تا پایان شعر بر این برداشت باقی نمیماند و نمیتواند با اطمینان دریابد که آیا شاعر حقیقتاً به یقین رسیده است یا نه؛ آیا شعر پیامآور امید و شادمانی است یا گونهای هذیانگویی را بازمینمایاند. شاعر، افزون بر آنکه با واژگان یأس و گمشدگی، اصل شادمانی را در تعلیق قرار میدهد، معنای متعارف یقین را نیز دگرگون میکند. در فرهنگهای لغت، یقین معمولاً ایمانی که تردید در آن راه ندارد تعریف میشود، اما شاعر در ادامه، یقینِ شهودشده و بهدستآمده را ماهی گریز مینامد و میگوید: راهی به من بجو. این تعبیر نشان میدهد آنچه از آن با عنوان یقین یاد میشود، همان امر شهودشده نیست. دالِ یقین در کنار ماهی گریز و صفت گمشده مدلولی تازه مییابد و دستکم خواننده با گویندهی شعر همصدا نمیشود. در پایان نیز گفته میشود: آه ای یقین یافته، بازت نمینهم. اگر یقین از دست برود یا حتی احتمال از دست رفتن آن وجود داشته باشد، تناقضی آشکار پدید میآید. شگفت آنکه در میان آن همه نشانه، تعلیق و لغزش مدلول، دقیقاً واژهی یقین برگزیده شده است؛ گویی خود یقین نیز در تردید و تعلیق قرار گرفته است. به نظر میرسد شعر با هذیانهای آگاهانه و بازی با واژگان پیش میرود؛ بهویژه آنجا که شاعر درمییابد تاکنون پیامآور شادی نبوده است، اما این بار با نشاط و گرمای خود مخاطب را به شادمانی فرا میخواند، سپس پشیمان میشود و یأس را بهگونهای ساختگی و نامتناسب با بافت شعر برجسته میکند. در نتیجه، یقین او تنها سرخوشی و لذت را در بر نمیگیرد، بلکه شورهزار یأس را نیز شامل میشود. این نشانههای متناقضِ یأس و امید، یقین و تردید، شادمانی و اندوه، در نگاه نخست حالتی طنزآمیز مییابند؛ اما طنز بیش از هر چیز باید در لحن نمود پیدا کند، در حالی که لحن شعر طنزآمیز نیست. حتی در خوانشهای صوتی نیز، از جمله خوانش خود شاملو، این شعر با لحنی طنزآلود اجرا نشده است. همهچیز در آن جدی است و حتی نمیتوان آن را آیرونی یا نقیضه دانست، هرچند همین لحن جدی نیز در برابر دیگر نشانههای طنزنمای متن، خود به مدلولی نامعین و شاید ناسازگار تبدیل میشود.
یکی از مهمترین نشانههای نمادینی که در فرایند معناسازی تاریخی شکل گرفته، واژهی غراب است. شومی کلاغ در بسیاری از فرهنگها تثبیت شده است، چنانکه اگر این واژه در کنار واژگانی قرار گیرد که بخواهند این شومی را از میان ببرند، چنین تلاشی ناممکن به نظر میرسد؛ زیرا این زبان و نظام زبانی است که سخن میگوید، نه گفتار فردی. زبان میراث تاریخی خود را با خود حمل میکند و نمیتوان واژهها را از گذشتهی معناییشان جدا ساخت و تنها معنای فردی را بر آنها حاکم کرد. همواره بخشی از معنای واژه با گذشتهی آن پیوند دارد، بهویژه آنجا که ایدئولوژی حاکم بر واژهای مانند غراب، یعنی شومی آن، بسیار نیرومند باشد. متن میکوشد این گفتمان سنتی و یگانه را نفی کند، اما هرچند نمیتواند گذشتهی معنایی این واژه را نادیده بگیرد، میتواند با توجه به کارکرد آن در متن، برخی دستکاریهای معنایی را در آن پدید آورد.
نیما غراب را در تقابل با آدمها قرار میدهد:
این شکل یک غراب و سیاهی
و آن آدمی، هر آنچه که خواهی.
او خود نیز همچون کلاغ با آدمها میانهای خوش ندارد و آنها را با تعبیر خنثا و کماهمیتِ هر آنچه که خواهی توصیف میکند و از آنان با عنوان نقطههای سیهی یاد میکند. همین تعبیر نیز مدلولهای گوناگونی را در خود جای میدهد؛ زیرا نقطه جایگاه معنایی درخور و برجستهای برای انسان رقم نمیزند و سیاه نیز تنها یک رنگ نیست، بلکه صفاتی چون زشتی را نیز با خود حمل میکند و این شبکهی معنایی میتواند تا بینهایت گسترش یابد.
با این حال، در بند نخست شعر، هم آدمی گوشهگیر و غمگین است و هم غراب تنها و اندوهگین؛ دو ویژگی که نشانهای از معصومیت هر دو به شمار میآیند. اما در بند دوم، معصومیت یکی از آنها در معرض تردید قرار میگیرد. آدمی جای نهانی را مییابد و چشم کلاغ به او دوخته میشود. اکنون این پرسش پیش میآید که آیا رویارویی این دو، سرچشمهی رنج است یا شادی، و کدامیک عامل رنج و کدامیک مایهی رهایی است؟ در بند سوم، از نگاه آدمی، شومی و رنج از سوی غراب سرچشمه میگیرد، اما متن این شومی را همچنان در تعلیق نگه میدارد، زیرا تأکید میکند غراب تنها در چشم آدمی مایهی غم است و عنوان او فقط در تاریخ بشر حکایت غم بوده است. در بند پایانی، غراب از سوی آدمیِ سنتگرا مورد اهانت و ستم قرار میگیرد، اما بیاعتنا به این ستم، تنها با خود چیزی زمزمه میکند که گویی روایت رنج بیپایان اوست. بدین ترتیب، غراب مدلولهای نامعین و متعددی مییابد و در مسیری از تحول معنایی، از شومی تا معصومیت، حرکت میکند.
در این شعر، با وجود ساختار نسبتاً کلاسیک آن، نوعی هذیان پساساختگرایانه دیده میشود. معمولاً نیما را با پرندگانی چون ققنوس، آقاتوکا و غراب برابر دانستهاند و این همسانی، بهویژه در بخشهای پایانی شعر، بهگونهای است که خواننده نیز میتواند با نیما و کلاغ همدردی کند. این برداشت، تفسیری زندگینامهای و سنتی نیست، بلکه یکی از خوانشهای ممکن متن است؛ خوانشی که بر اساس آن، زندگی کلاغ همانند زندگی نیما تلقی میشود. در این نگاه، نیما میخواهد رنج خود و کلاغ را در برابر آدمی و کسانی که بر او و کلاغ ستم روا داشتهاند، بیان کند. آدمها در متن، او و کلاغ را گناهکار میدانند، اما خود متن میکوشد آن دو را تبرئه کند. با این حال، این پرسش همچنان باقی میماند که آیا کسی که همچون نیما شعر نو میسراید، مانند غراب با قارقار خشک گلویش میخواند، آب در لانهی مورچگان میریزد و همانند کلاغ آرامش و عادت شاعران سنتی را بر هم میزند، میتواند کاملاً بیگناه باشد؟ به نظر میرسد نیما گاه این شومی و گناه را، هم برای خود و هم برای کلاغ، میپذیرد؛ زیرا میداند برخی مصلحتهای اجتماعی را نادیده گرفته است. اگر چنین نبود، در تمثیل خود به ققنوس و آقاتوکا بسنده میکرد و از کلاغ، که بیش از آن دو مایهی شک و تردید است، یاد نمیکرد. بدین ترتیب، باز هم تعلیق، از میان رفتن قطعیت و دگرگونی مفهوم معصومیت و بیگناهی کلاغ آشکار میشود. این کلاغ یک چیز میجوید و با پافشاری بر کار خود و بیاعتنایی به انتقاد دیگران، نشانهای از سرسختی را به نمایش میگذارد. با این همه، چون نیما میداند که گاه سرسختی و رویارویی با انسانهای حقیر به معنای اهمیت دادن به آنان است، میکوشد با آن حضور قاطع بیتخفیف تنها برای خود بخواند.
نظریهی ناخودآگاه زبانی
زبان ذاتاً ماهیتی نمادین و استعاری دارد، اما در قراردادهای زبانی و ادبی، واژگانی که استعارهای از واقعیت، یعنی نام یک شیء، هستند، حقیقت تلقی میشوند. برای مثال، واژهی عینک در معنای رایج خود به وسیلهای گفته میشود که بر چشم قرار میگیرد، اما در ترکیبی مانند عینک بدبینی، کاربردی استعاری پیدا میکند. بنابراین، اگر عینک در معنای نخست نیز استعاره دانسته شود، در معنای دوم با استعارهای در دل استعاره روبهرو خواهیم بود. چنین واژگانی ظرفیت معنایی گستردهتری دارند؛ زیرا هر واژه میتواند در کارکردهای مختلف خود مدلولهای متفاوتی بیابد و هرچه کاربرد آن استعاریتر و لغزندهتر باشد، دستیابی به مدلولی قطعی برای آن دشوارتر خواهد بود.
لاکان (۱۹۰۱ـ۱۹۸۱) بر این باور است که مدلول همواره در زیر دالی که خود شناور است، لغزش دارد. او با آنکه تقریباً همهی کاربردهای اینگونه واژگان را استعاری و لغزنده میداند، گونهی دیگری از واژگان لغزنده را نیز مطرح میکند که ارتباط نزدیکتری با نظریهی ناخودآگاه زبانی او دارند. اگر با اصطلاحات منتقدانی چون براهنی سخن بگوییم، میتوان آنها را واژگان یا استعارههای پرتابی و جابهجاییهای پرتابی نامید؛ یعنی گونهی سومی از استعاره.
هنگامی که از واژهای استفاده میکنیم یا با آن روبهرو میشویم، نمیتوانیم همهی معانی تاریخی و گوناگون آن را همزمان به کار گیریم. ناچار بخشی از این معانی را نادیده میگیریم یا به ناخودآگاه میرانیم و موقتاً یک معنای مشخص را برمیگزینیم، بهویژه زمانی که بخواهیم واژهای مزاحم یا ناپسند را از زبان کنار بگذاریم. با این حال، گاه ناخودآگاه واژگانی را به زبان میآورد که همان معانی سرکوبشده را آشکار میکنند. برای نمونه، ممکن است رماننویس یا شاعر بکوشد نسبت به رویدادی ناخوشایند بیطرف بماند و خواننده را در وضعیتی از ابهام نگاه دارد، اما ناگهان از واژههایی احساسی و ناخوشایند، مانند کثیف یا لعنتی، استفاده کند و مسیر معنایی متن را تغییر دهد. البته این لغزشها را میتوان در بازنویسی اصلاح کرد، زیرا بیش از هر جا در محاوره و گفتار، که ناگهانیتر پدید میآید، رخ میدهند. با این همه، نویسنده میتواند به جای کاربرد مستقیم چنین واژگانی، فضایی خاکستری، پارهپاره و حتی چندشآور بیافریند تا همان معنا را به شکلی غیرمستقیم منتقل کند.
نمونهای دیگر از این پدیده، که ابهامزدایی در آن کمتر رخ میدهد، در نوشتههای وابسته به سیلان ذهن و شعرهای موج نو و پسامدرنیستی دیده میشود؛ آثاری که سرشار از تداعیهای ناگهانیاند و معمولاً در بازنویسی کمتر دستخوش تغییر میشوند. دلیل این امر، نقش عواملی چون آهنگ، وزن، قافیه و دیگر مؤلفههای زیباییشناختی شعر است. برای مثال، در شعر لبریخته رؤیایی، واژهی کبوتران بر اثر تداعی ناگهانی جانشین زنبوران میشود، اما واژهی لب نمونهای روشنتر از واژگان لغزنده و لیبیدویی است که آشکارتر از ناخودآگاه زبان سرچشمه میگیرد. فروید اینگونه استعارههای پرتابی و ناخودآگاه را لغزش زبانی مینامد، اما لاکان دامنهی این مفهوم را گسترش میدهد و حتی بسیاری از گفتههای معمول ما را نیز، هرچند با شدتی کمتر، نوعی لغزش زبانی میداند. به تعبیر دیگر، همهچیز استعاره است.
لاکان این مفاهیم را در آثار خود، از جمله سمینارها (۱۹۵۳ـ۱۹۵۵) و نوشتارها (۱۹۶۶)، بررسی کرده و از شباهت میان زبان و ناخودآگاه سخن گفته است. همانگونه که علت بسیاری از رفتارهای انسان ناشناخته است و در ناخودآگاه باقی میماند، واژه و زبان نیز در زیر لایههای متعدد دالها پنهان میشوند. همچنین، همانگونه که بسیاری از میلها و خواستههای خود را سرکوب کرده و به ناخودآگاه میرانیم، در زبان نیز برخی واژگان را سرکوب میکنیم؛ اما ناخودآگاه و زبان چنان نیرومندند که سرانجام از جایی رخنه میکنند، سد سرکوب را درمیشکنند و خود را آشکار میسازند.
لاکان برای رشد کودک سه مرحلهی واقعی، خیالی و نمادین را مطرح میکند. مفهوم مرحلهی آینهای نیز در درون مرحلهی خیالی شکل میگیرد، اما در مراحل دیگر نیز نقش دارد. مرحلهی واقعی در آثار لاکان بهروشنی تبیین نشده و حتی در برخی منابع دست دوم نیز دربارهی آن ابهامهایی وجود دارد. با این همه، کلینگز میگوید کودک تا زمانی که تنها نیازهای ارضاشدنی دارد و میان خود و آنچه این نیازها را برآورده میکند تمایزی قائل نیست، در قلمرو واقع قرار دارد. قلمرو واقع مرکز ذهنیای است که در آن وحدت اولیه برقرار است و به همین دلیل، هیچ غیبت، فقدان یا نبودنی در آن وجود ندارد.
در این مرحله، کودک هنوز خود را کشف نکرده است. تنها اندامهای بدن خود را لمس میکند، همانگونه که پستان مادر را لمس میکند. این لمسها سبب میشوند اجزای پراکندهی کلیتی را احساس کند که هنوز به وحدت نرسیده است؛ ازاینرو هنوز به شناخت خویشتن دست نیافته است.
ژیژک این قلمرو را با قرار دادن آن در برابر قلمرو نمادین روشنتر میسازد. از دید او، امر واقعی همان واقعیت بیرونی است؛ واقعیتی پراکنده و فاقد نظم و هویت که تنها هنگامی سامان مییابد که در ذهن انسان جای گیرد و به امر نمادین تبدیل شود. همانگونه که در پدیدارشناسی، پدیدههای بیرونی پس از ورود به ذهن به پدیدار تبدیل میشوند، امر واقعی نیز تنها از رهگذر نمادسازی معنا مییابد. برای مثال، اسب در جهان بیرون وجود دارد، اما آنچه سبب میشود آن را از دیگر چهارپایان متمایز کنیم، عملی ذهنی و نمادین است.
در این مرحله، کودک هنوز نه به شناخت آینهای و خیالی رسیده است و نه به قلمرو نمادین. گویی هنوز تنها از حس لامسه بهره میگیرد و همهچیز را فقط لمس میکند. ژیژک با طرح این دیدگاه، جهان امروز را نیز جهان پساساختگرایی میداند، زیرا معتقد است همهچیز بار دیگر در حال فروپاشی، تکهتکه شدن و خروج از نظم نمادین به سوی بینظمی امر واقعی است.
مرحلهی آینهای، که در درون مرحلهی خیالی شکل میگیرد، گامی در مسیر شناخت خویشتن است. کودک با دیدن تصویر خود در آینه از مرحلهی واقعی فراتر میرود، زیرا اکنون از حس بینایی بهره میگیرد. بینایی، برخلاف حس لامسه، ادراکی کلیتر فراهم میآورد؛ ازاینرو، کودک که پیشتر تنها از راه لمس با جهان ارتباط داشت، حدود هجدهماهگی به شناختی ابتدایی از خود دست مییابد. با وجود این، هنوز میان خود و دیگری، بهویژه مادر، مرزی روشن قائل نیست. در دیدگاه فروید نیز کودک در نخستین مراحل زندگی توانایی جداسازی ذهن از عین و خود از واقعیت بیرونی را ندارد و لاکان این دوره را مرحلهی خیالی مینامد.
در این دورهی پیشاادیپی، کودک هنوز حضور پدر را نپذیرفته و تنها با مادر زندگی میکند. میان خود و مادر هیچ مرز روشنی نمیبیند. به تعبیر ملانی کلاین، این ادغام هویتها آنگونه که در نگاه نخست به نظر میرسد، خوشایند و آرامشبخش نیست؛ زیرا کودک در آغاز زندگی، گرایشهای پرخاشگرانهی خود را متوجه بدن مادر میکند، خیال تکهتکه کردن آن را در سر میپروراند و گرفتار اوهام پارانوئیدی میشود؛ او میپندارد همان جسمی که نیازهایش را برآورده میکند، ممکن است روزی او را نیز نابود سازد. بنابراین، در این مرحله کودک تنها خود و مادر را میبیند، اما هرچه بزرگتر میشود و جهان بیرون را بهتر میشناسد، حضور پدر نیز در این میان آشکار میشود. کودک درمییابد مادری که پیشتر جزئی از وجود او بود، اکنون به سود پدر از او جدا شده و فاصلهای میان او و مادر پدید آمده است.
پدر، به تعبیر لاکان، همان قانون یا نامِ پدر است که نخستین ممنوعیتها، از جمله ممنوعیت نزدیکی با محارم، را بنیان میگذارد. کودک ناگزیر است لذت را از نخستین ابژهی میل، یعنی مادر، سرکوب کرده و آن را به ناخودآگاه براند. لاکان این مرحلهی ادیپی را مرحلهی نمادین مینامد. این مرحله همزمان با رشد زبان در کودک شکل میگیرد؛ یعنی همان زمانی که امیال به ناخودآگاه رانده میشوند، زبان نیز فعال میشود. زبان پیوند بیواسطهی ذهن و عین و نیز یگانگی کودک با مادر را از میان میبرد. کودک درمییابد تصویری که در آینه میبیند، خود او نیست، بلکه تنها شباهتی به او دارد. در همین مرحله، نمادسازی آغاز میشود و مفهوم دیگری بودنِ مادر و در نتیجه فقدان او پدیدار میگردد و همزمان میل نیز دوباره سر برمیآورد.
کودکی که تا پیش از این مادر را بخشی از وجود خود میدانست و خود را در آینهی او میدید، اکنون به جهان بیمهر زبان پرتاب میشود؛ جهانی که در آن دیگر میان دال و مدلول پیوندی طبیعی وجود ندارد. هویت او که پیشتر در آینهی مادر تثبیت میشد، اکنون در آینهی زبان دستخوش دگرگونی میشود؛ زیرا ناچار است همهی گرایشهای لیبیدویی و لذتهای مرحلهی پیشازبانی را به ناخودآگاه براند و هویت خود را همواره در نسبت و تمایز با دیگران تعریف کند. این تمایز نخستین بار در برابر پدر شکل میگیرد و کودک ناگزیر در برابر قدرت او با عقدهی اختگی روبهرو میشود و از جهان خیالیِ میلِ مادرانه، که بیقانون، گسیخته و چندپاره است، فاصله میگیرد.
کریستوا، دلوز، گتاری و بلوم با تکیه بر آرای فروید و لاکان، از آنها فراتر میروند. آنان نظریهی فروید را سرکوبگر میدانند، زیرا از دید او تمدن تنها با مهار میل، لیبیدو و نهاد امکانپذیر است؛ یعنی با پذیرش اقتدار پدر، قدرت اجتماعی و ایدئولوژی بورژوایی. کریستوا مرحلهی ایمایی مادرانه و مرحلهی نمادین پدرانه را بر پایهی مراحل خیالی و نمادین لاکان بنا میکند و بر این باور است که اقتدار مرحلهی نمادین باید با اتکا به مرحلهی مادرانهی ایمایی درهم شکسته شود. او در کتاب انقلاب در زبان شعری (۱۹۷۳) بیان میکند که زبان شعر، زبان قدرت و ایدئولوژی حاکم بر ناخودآگاه جامعه را از هم میپاشد.
دلوز و گتاری نیز در ضدادیپ: سرمایهداری و روانگسیختگی (۱۹۷۲) و کافکا: در دفاع از ادبیات اقلیت (۱۹۷۵)، عقدهی ادیپ را در نهادهای اجتماعی و سیاسی جستوجو میکنند و سرمایهداری سرکوبگر را همچون پدر میدانند. آنان در برابر تمدن پدرسالار و بیماری پارانویا، شیوهای آنارشیستی و شیزوفرنیک را پیشنهاد میکنند که در آن میل آزاد میشود و به مرحلهی پیشازبانی و مادرانه بازمیگردد. در این نگرش، هرجا ناخودآگاه پارانوئیدی بر اساس ملت، خانواده، کلیسا، مدرسه و نهادهای مشابه مرز میکشد، ناخودآگاه شیزوفرنیک با واژگون کردن این کلیتهای سرمایهدارانه، مرزها را از میان برمیدارد. با این همه، دلوز و گتاری پس از فروپاشی اقتدارها و ساختارهای سرکوبگر، همواره از خطر بازگشت ناگهانی قدرت و پدر سخن میگویند و معتقدند افراد و گروهها همواره خردهفاشیسمهایی را در خود حمل میکنند که تنها در انتظار فرصت ظهورند.
بلوم نیز، برخلاف فروید که سرکوب لیبیدو را راهکاری ناگزیر برای حفظ تمدن میداند، پدرکشی را راهی برای رهایی از عقدهی اختگی معرفی میکند. نظریات او در میان روانکاوان از رادیکالترین دیدگاهها به شمار میآید. بلوم معتقد است بیشتر شاعران در سایهی عقدهی اختگی قرار دارند؛ آنان با اضطراب در سایهی شاعران بزرگ گذشته میسرایند و همواره میکوشند شعر خود را از نفوذ پیشینیان رها کنند و بر آنان غلبه یابند. او این وضعیت را دلهرهی تأثیر مینامد؛ یعنی احساسی که فرد هرگز نمیتواند به خوبی پدر یا پیشینیان ادبی خود باشد. این دیدگاه را میتوان گسترش داد و گفت حتی شاعران بزرگ گذشته نیز چندان متفاوت یا برتر از دیگران نبودهاند. از این منظر، شاعران کلاسیک بهتدریج توان آفرینشگری و نوآوری خود را از دست دادهاند و تا پیش از نیما یوشیج، شاعران سنتی ایران در برابر گذشتگان، همچون پدران ادبی، گرفتار همین عقده بودهاند. تنها نیما توانست با گسستن از این سنت، خود را از این وضعیت رها کند، هرچند زبان و نظامهای اجتماعی همچنان شعر او، شاملو و دیگر شاعران را نیز تا اندازهای صورتبندی میکنند. از همین رو، شعر مرگ ناصری شاملو را میتوان با تکیه بر نشانههای متنی، هم تاریخی و هم فرامتنی خواند، زیرا نشانههای آن مدلولهای قطعی و مطلوب شاعر را نفی میکنند و واژهی ناصری نیز در یک معنای ثابت و محدود باقی نمیماند.
شعر مرگ ناصری ـ احمد شاملو
با آوازی یکدست
یکدست
دنبالهی چوبینِ بار
در قفایش
خطی سنگین و مرتعش
بر خاک میکشید.
ـ تاجِ خاری بر سرش بگذارید!
و آوازِ درازِ دنبالهی بار
در هذیانِ دردش
یکدست
رشتهای آتشین
میرشت.
ـ شتاب کن ناصری، شتاب کن!
از رحمی که در جانِ خویش یافت
سبک شد
و چونان قویی مغرور
در زلالیِ خویشتن نگریست.
ـ تازیانهاش بزنید!
رشتهی چرمباف
فرود آمد،
و ریسمانِ بیانتهای سرخ
در طولِ خویش
از گرهی بزرگ
برگذشت.
ـ شتاب کن ناصری، شتاب کن!
□
از صفِ غوغای تماشاییان
العازر
گامزنان راهِ خود گرفت،
دستها
در پسِ پشت
به هم درافکنده،
و جانش را از آزارِ دگرانِ دینیِ گزنده
آزاد یافت:
ـ مگر خود نمیخواست، ورنه میتوانست!
□
آسمانِ کوتاه
به سنگینی
بر آوازِ رو در خاموشیِ رحم
فرو افتاد.
سوگواران
به خاکپشته برشدند
و خورشید و ماه
به هم
برآمد.
کاربرد نظریهی ناخودآگاه زبانی
شاملو در این شعر، تصویری ارائه میکند بیآنکه گرایشها و عواطف شخصی خود را آشکارا بیان کند یا سخنی مستقیم بر زبان آورد؛ هرچند در برخی مواضع از واژگانی بهره میگیرد که بر جنبهی رمانتیک شعر میافزایند. شعر، تصویری از حضرت مسیح بر اساس روایت مسیحیان، در هنگام بالا رفتن از کوه جلجتا برای مصلوب شدن، ارائه میدهد. مسیح صلیب را بر دوش گرفته و انتهای چوب آن که بر زمین کشیده میشود، خطی بر خاک بر جای میگذارد. در همین حال، دیگران میگویند: تاج خاری بر سرش بگذارید، او را تازیانه میزنند و پیوسته فریاد میکشند: شتاب کن. مسیح بیرحمی آنان را در برابر رحمت خود میبیند و خویشتن را با آنان میسنجد. گوینده نیز او را چونان قویی مغرور تصویر میکند. سپس دوباره فرمان میرسد: تازیانهاش بزنید. تازیانه با گرهی بزرگ بر پیکرش فرود میآید و دیگر بار همان فرمان شتاب کن تکرار میشود. العازر، که به معجزهی مسیح زنده شده و خود را وامدار او میداند، رفتار او را چنین توجیه میکند که خود چنین خواسته است. در پایان، خورشیدِ زندگیِ ناصری، که نماد نجات و مهر است، بر فراز کوه به سوی خاموشی و غروب میرود.
در این خوانش، ناصری لیبیدو و انرژی حیاتی خود را نابود نمیکند، بلکه آن را تصعید میکند و با دگرگون ساختن جهت عشق، به مرتبهای دیگر میرساند. او به جای آنکه از چوب و صلیب، که در اسطورهها نماد نرینگی است، در معنای غریزی آن بهره گیرد، آن را بر پشت خود مینهد تا بار سنگین غریزهی جنسی را تحمل و سرکوب کند و، به تعبیر یونگ، به اوج عشقی پاک و مریموار برسد؛ عشقی که اروس و شهوت جسمانی را کنار مینهد. از این منظر، معنا و عرفان نیز به گونهای جایگزین کشمکش غریزه میشوند.
مسیح در مرحلهی خیالی یا ایماییِ کودکی تنها با مادر، یعنی مریم، زندگی میکند و حضور پدر را نفی میکند؛ هرچند در تثلیث مسیحی، پدر یکی از ارکان اصلی به شمار میرود. او با وجود آنکه به گونهای معجزهآسا سخن میگوید و از پاکی مادر دفاع میکند و جز خود و مادر کسی را در آغاز زندگی نمیشناسد، هنگامی که به مرحلهی نمادین و زبان وارد میشود، فاصلهای میان او و مادر پدید میآید؛ فاصلهای که لاکان از آن با عنوان فقدان یاد میکند. کسی که پیشتر خود را در آینهی مادر یگانه میدید، اکنون آینه و مادر را دیگری میبیند و از فقدان او آگاه میشود. رحم او که با مهر مادر درآمیخته بود، اکنون در برابر بیرحمی دیگران قرار میگیرد؛ دیگرانی که همچون پدر، در پی سرکوب مهر مادرانهاند. از این پس، صلیبِ پدر بر دوش او سنگینی میکند؛ همان نماد اسطورهای و مسیحی که به منزلهی نشانهی پدر تلقی میشود. مسیح با قربانی شدن و مرگ خود، یا به تعبیر دیگر با سرکوب هویت خویش، به خدا ـ پدر هویتی دیگر میبخشد. او این تعارض را با برگزیدن عشقی پاک و مادرانه، که ریشه در مرحلهی خیالی دارد، تصعید میکند. با این همه، این پسر هرگز به پدر بدل نمیشود، مگر از آن جهت که در روایت مسیحی، با پیوستن به پدر آسمانی، گونهای از پدر شدن را تجربه میکند.
با وجود این، قرار گرفتن دنبالهی چوبین بر پشت مسیح همچنان در ناخودآگاه باقی میماند، زیرا خطی سنگین و مرتعش بر خاک میکشد و خاک این خط را در خود حفظ میکند. در این خوانش، صلیب نشانهی حرکت خورشید و آسمان چهارم، و در نتیجه نماد پدر آسمانی تلقی میشود؛ در مقابل، زمین و خاک در اسطورهها نماد مادر به شمار میآیند. از این رو، کشیده شدن صلیب بر خاک، رابطهی پدر آسمانی و مادر زمینی را بازمینمایاند؛ رابطهای که چون باری سنگین بر دوش پسر قرار گرفته است؛ پسری که اکنون مادر را متعلق به دیگری میبیند.
پدر، که در اینجا به صورت دیگری بزرگ و نماد قانون حضور دارد، از خلال فرمانهای پیاپی و بیرحمانهی جمعیت سخن میگوید: تاج خاری بر سرش بگذارید، تازیانهاش بزنید و شتاب کن ناصری، شتاب کن. این فرمانها تنها از سوی چند فرد صادر نمیشوند، بلکه زبانِ قدرت، قانون و اقتدار را بازنمایی میکنند. در برابر این زبان، مسیح سکوت میکند و همین سکوت، در کنار تصویر رحم و قوی مغرور، شبکهای از معناهای متضاد را پدید میآورد. از یک سو، رحم یادآور مهر، مادرانگی و بخشایش است و از سوی دیگر، فضای خشونتبار پیرامون، امکان تثبیت چنین معنایی را از میان میبرد. بدین ترتیب، متن میان مهر و خشونت، عشق و قانون، و مادر و پدر در نوسان باقی میماند و مدلول نهایی را به تعویق میاندازد.
در این شعر، برخی واژگان نیز کارکردی فراتر از معنای رایج خود پیدا میکنند و به گونهای از لغزش زبانی یا تداعی ناخودآگاه نزدیک میشوند. برای نمونه، واژهی رحم در بافت شعر تنها به معنای دلسوزی و شفقت محدود نمیماند، بلکه با رحم به معنای زهدان نیز تداعی میشود و بدینترتیب، به مرحلهی مادرانه و پیشازبانی اشاره میکند. همچنین ترکیب خاموشیِ رحم افزون بر معنای ظاهری، پایان قلمرو مهر مادرانه و ورود کامل به جهان قانون، مرگ و اقتدار را نیز تداعی میکند. این همنشینی واژگان، بدون آنکه به صراحت بیان شود، لایهای از معنا را از طریق ناخودآگاه زبان فعال میکند.
از همین منظر، پایان شعر نیز تنها گزارشی از یک مرگ نیست. عبارت خورشید و ماه / به هم / برآمد در نگاه نخست با نظم طبیعی جهان ناسازگار است و همین ناسازگاری، متن را از گزارش صرف دور میکند. این تصویر، بیش از آنکه واقعگرایانه باشد، ساختاری نمادین دارد و امکان خوانشهای گوناگون را فراهم میآورد. خورشید و ماه میتوانند نشانههایی از تقابل یا یگانگی اضداد، حیات و مرگ، پدر و مادر، یا آگاهی و ناخودآگاه باشند. از اینرو، پایان شعر نیز همچون دیگر بخشهای آن، از ارائهی معنایی قطعی خودداری میکند و خواننده را در برابر شبکهای از دلالتهای گوناگون قرار میدهد.
در مجموع، نظریهی ناخودآگاه زبانی نشان میدهد که بسیاری از واژگان و تصویرهای شعر، تنها در سطح معنای آشکار عمل نمیکنند، بلکه لایههایی از معنا را که در ناخودآگاه زبان و فرهنگ نهفتهاند، فعال میسازند. ازاینرو، متن ادبی نه مجموعهای از نشانههای ثابت، بلکه شبکهای از دالهای لغزان است که در پیوند با یکدیگر، معناهایی پیوسته متغیر و گشوده تولید میکنند. شعر مرگ ناصری نیز با بهرهگیری از همین ظرفیت، امکان خوانشهای متعدد را فراهم میآورد و هیچیک از این خوانشها را به عنوان معنای نهایی و قطعی تثبیت نمیکند.
تلخص: فرزین حیرتی مقدم