
برشی از کتاب «نقد ادبی»
نوشتهی «دکتر علی تسلیمی»
نشر اختران
مرور موردی مبحث «نظریه پسااستعماری»
نقد پسااستعماری
نقد پسااستعماری حاصل مجموعهای از دیدگاهها و تلاشهای فکری نویسندگان و اندیشمندان برجسته در شرق، جهان سوم و نیز میان سیاهپوستان است؛ آثاری که در جهان غرب غالباً با بیاعتنایی یا کمتوجهی روبهرو شدهاند. اگر جهان استعمارگر در گذشته با شعار پیشرفت و تمدن به سرکوب مستعمرات خود میپرداخت، امروزه با مرکزیت بخشیدن به فرهنگ و زبان خویش، بهویژه زبان انگلیسی، میکوشد جهان شرق را به حاشیه براند. از همین رو، خود را محق میداند که بر پایه معیارهای خویش درباره جهان سوم داوری کند و آن را موضوع شرقشناسی قرار دهد.
در مقابل، جهان سوم کوشیده است صدای خود را به گوش جهانیان برساند و با بهرهگیری از همان زبانها و شیوههایی که برای غرب آشناست، بسیاری از مبانی فکری آن را به چالش بکشد. از اینرو، نظریههای پسااستعماری مجموعهای از شیوههای انتقادی را در بررسی فرهنگ جهان سوم و مستعمرات پیشین امپراتوریهای اروپایی به کار گرفتهاند. این نظریهها ادعای سودمندی حضور امپراتوریها در مستعمرات، با عناوینی چون «هدیه تمدن»، «میراث ادبی بریتانیا» و «نوزایی»، را به پرسش میکشند و موضوعاتی مانند نژادپرستی و بهرهکشی را مطرح میکنند و از همان مبانی فرهنگی و معرفتی غرب برای نقد آن بهره میگیرند (مکاریک، ۱۳۸۲: ۳۳۵). همچنین از فرهنگ کشورهایی حمایت میکنند که هرچند دیگر مستعمره نیستند، همچنان با ذهنیتی استعمارگرانه به آنها نگریسته میشود.
ریشههای این تحول را باید در ادبیات دهههای ۱۹۲۵ و ۱۹۳۵، یعنی آثار نویسندگان سیاهپوست آمریکایی، نویسندگان فرانسویزبان آفریقا و اهل جزایر کارائیب جستوجو کرد که برای آزادی و استقلال مبارزه میکردند. آنان از آنکه بر اساس نژاد و از سوی فرهنگ غالب سفید تعریف شوند، سر باز زدند و خود را بر پایه چارچوبهای فرهنگی خویش تعریف کردند (برتنز، ۱۳۸۲: ۲۲۷).
از دهه ۱۹۵۰، آثار فرانتس فانون، از جمله نفرینشدگان زمین، استعمار میرا، انقلاب آفریقا و دیگر نوشتههای او درباره فرهنگ ملی مردم الجزایر و مقاومت آنان در برابر استعمار فرانسه، بنیان اندیشههای نوین ضداستعماری را استوار ساخت. پس از او نیز نویسندگانی چون امه سزر، ویلسون هریس، یامبو اولوگوئم و چینوا آچهبه در همین مسیر گام برداشتند.
آچهبه در مقالهای با عنوان «نقد استعمارى» که نخستین بار در سال ۱۹۷۲ منتشر شد، بهشدت از اتکا به فرهنگ بومی دفاع میکند. او معتقد است ویژگیهایی که نقد غربی از ادبیات با عنوان «جهانشمول» انتظار دارد، در حقیقت آنچنان هم جهانشمول نیست، بلکه بیش از هر چیز اروپایی است و تنها تظاهر به جهانشمول بودن میکند (همان: ۲۳۸).
از اواخر دهه ۱۹۷۰ و بهطور رسمی از دهه ۱۹۸۰، منتقدان شرقی و جهان سومی با بهرهگیری از نقد پسااستعماری، نظریههای اروپایی را به چالش کشیدند و ادعای جهانشمول بودن ادبیات، فرهنگ و نظریههای غربی را مورد تردید قرار دادند. از برجستهترین چهرههای این جریان میتوان به ادوارد سعید، اعجاز احمد، گایاتری چاکراورتی اسپیواک و هومی بابا اشاره کرد.
درباره خاستگاه اندیشههای ضداستعماری این متفکران، برخی بر این باورند که سرچشمه فکری آنان در اروپا نیست، بلکه بسیاری از این اندیشهها پیشتر در جهان سوم شکل گرفته و حتی گاه بر آرای اندیشمندان اروپایی نیز تأثیر گذاشته است. با این همه، صدای آنان به دلیل محدودیتهای زبانی و فرهنگی به نام خودشان به گوش جهانیان نرسیده و در بسیاری از موارد، همان اندیشهها با نام متفکران اروپایی و آمریکایی شناخته شده است.
برای نمونه، آچهبه از جهانشمولی، کلیت و تمامیتخواهی غرب، از جمله در شکل مارکسیستی آن، انتقاد میکند. در مقابل، جیمسون از همان اندیشه جهانشمولی، البته در قالب مارکسیسم پساساختگرا، دفاع میکند و مخالفت با تمامیت را دارای انگیزهای سیاسی میداند (نک: جیمسون، ۱۳۷۷ و ۱۳۷۹). لیوتار نیز در مخالفت با کلیت و جهانشمولی، همسو با آچهبه است. همچنین اگرچه ادوارد سعید در نقد کلیگرایی مستشرقان خود را وامدار فوکو میداند، اما اندیشههای فوکو نیز بر نوعی مخالفت با تمامیت استوار است؛ همان اصلی که پیشتر آچهبه و دیگر اندیشمندان پسااستعماری بر آن تأکید کرده بودند.
بیل اشکرافت، گرت گریفیث و هلن تیفین نیز در کتاب امپراتوری پاسخ میدهد: نظریه و عمل در ادبیات پسااستعماری نظریههای پسااستعماری را مستقل و خودبسنده میدانند و حتی گاه نظریههای اروپایی را متأثر از آنها معرفی میکنند. هرچند تلاش آنان برای تثبیت اعتبار احکام پسااستعماری گاه به داوریهایی بحثبرانگیز انجامیده است؛ از جمله این ادعا که ویلسون هریس پیش از دریدا به نتایجی مشابه رسیده بود، یا اینکه آنچه امروز در متون پسامدرن دیده میشود، از منظر جهان پسااستعماری اساساً متنی پسااستعماری به شمار میآید (مکاریک، ۱۳۸۳: ۳۳۹).
نظریههای پسااستعماری
نظریههای پسااستعماری دربرگیرنده دیدگاههایی چون شرقشناسی ادوارد سعید، نظریه تعامل استعمارگر و استعمارشده هومی بابا و نظریه فرودستی گایاتری اسپیواک است؛ دیدگاههایی که در برخی جنبهها یادآور تقسیمبندیهای مارکسیستی و نیز طبقهبندیهای فمینیستیاند.
ادوارد سعید در کتاب شرقشناسی به نقد شرقشناسان و نگرش آنان نسبت به خاورمیانه اسلامی میپردازد. او با بهرهگیری از اندیشههای گرامشی، بهویژه مفهوم هژمونی، و همچنین نظریه قدرت در اندیشه فوکو، رابطه شرق و غرب را رابطهای مبتنی بر قدرت و برتریجویی غرب میداند. از دیدگاه او، غرب دارای گفتمانی متفاوت از گفتمان شرق است و هر حوزه معرفتی و هر زمینه اجتماعی، گفتمان ویژه خود را دارد. از اینرو، بهکارگیری یک گفتمان در حوزهای دیگر، فاقد اعتبار علمی است؛ زیرا قدرت هر ملت، فرهنگ ویژه همان ملت را پرورش میدهد. بنابراین، مستشرقان و اندیشمندان غربی نیز در چارچوب گفتمان خاص خود میاندیشند و داوریهای آنان درباره شرق، یکسویه، کلینگر و مرکزگراست؛ «رشتهای از اندیشههای دگم درباره شرق که آن را به امری مجرد، آرمانی و تغییرناپذیر تبدیل کردهاند. (سعید، ۱۳۸۳: ۲۵).
برای نمونه، سعید از تصویری که گوستاو فلوبر از زن مصری، «کوچکخانم»، ارائه کرده است، انتقاد میکند. به اعتقاد او، آن زن هرگز فرصت نیافت درباره خود سخن بگوید یا احساسات، حضور و تاریخ خویش را بازنمایی کند؛ بلکه این فلوبر بود که به جای او سخن گفت و تصویری از او ساخت. فلوبر، به عنوان مردی بیگانه و نسبتاً ثروتمند، با اتکای به موقعیت قدرت خود نهتنها بر جسم او سلطه یافت، بلکه این امکان را نیز پیدا کرد که به جای او سخن بگوید و برای خوانندگانش تعیین کند که یک زن شرقی چگونه باید شناخته شود. این نمونه، از دیدگاه سعید، بهخوبی الگوی رابطه شرق و غرب و زمینههای شکلگیری گفتار درباره شرق را آشکار میسازد.
از سوی دیگر، فلوبر با انتخاب یک روسپی بهعنوان نمونهای از شرق، نوعی نگرش سلطهجویانه نسبت به شرق را بازتولید میکند. شرق، موجودیتی کلی، منفعل و آماده توصیف نیست که بتوان بهسادگی درباره آن سخن گفت. شرق حضوری ثابت و از پیش تعیینشده ندارد و نمیتوان آن را به صورت یک حقیقت یگانه و تغییرناپذیر معرفی کرد. از همین منظر، سعید نگارش کتابهای مختصر و تعیینکننده درباره شرقشناسی، مانند برخی دائرةالمعارفها، را اقدامی سادهانگارانه و نادرست میشمارد.
سعید اگرچه شرقشناسی کشورهای مختلف غربی، از جمله آلمان، انگلستان، فرانسه و آمریکا را از یکدیگر تفکیک میکند، اما همه آنها را در برخورداری از نوعی اقتدار فرهنگی مشترک نسبت به شرق همسو میداند. به باور او، مهمترین بخش شرقشناسی، گزارش و توصیف همین اقتدار تاریخی و صاحبان آن است. در پرتو شناخت این قدرت میتوان دریافت که فاصله، بیگانگی و تفاوت شرق، در آثار شرقشناسان به چهرههایی نسبتاً آشنا و نمایشی تبدیل شده است؛ تصاویری که نه بازنمایی طبیعی شرق، بلکه صرفاً صحنهآراییهایی ساختگیاند (همان: ۴۳).
شرقشناسی گاه صورتی زبانشناختی، گاه نژادپرستانه، گاه فرویدی و گاه داروینی پیدا میکند و هیچگاه از «شرقی ناب و بیرنگ» سخن نمیگوید. در روزگار کنونی نیز خاورمیانه به عرصه رقابت قدرتهای سیاسی و اقتصادی، بهویژه در حوزه نفت، تبدیل شده است. از همین رو، گفتمانهایی در غرب شکل گرفتهاند که اسرائیلیان را مردمانی دموکرات و آزادیخواه و اعراب را تروریست و مستبد معرفی میکنند. سعید این پرسش را مطرح میکند که آیا چنین برداشتهایی واقعاً مستقل از منافع گفتمان غربی، طمع به منابع نفتی و تضادهای تاریخی شرق و غرب پدید آمدهاند؟
او در کتاب جهان، متن، منتقد نیز بسیاری از نظریههای غربی، حتی اندیشههای فوکو را، به نقد میکشد و معتقد است این نظریهها نیازمند بازنگری اساسیاند. سعید، بهویژه نظریه واسازی را تا اندازه زیادی به بنبست رسیده میداند و از آن بهعنوان یکی از جریانهای رایج و مد روز یاد میکند (نک: سعید، ۱۳۷۷: ۲۵۵).
هومی بابا، برخلاف سعید که تمرکز خود را بر خاورمیانه قرار میدهد، هند را موضوع مطالعه قرار میدهد و با بهرهگیری از آرای لاکان و دریدا، در کتاب نقد پسااستعماری به بررسی استعمار میپردازد. اگر سعید بر تصویرهایی که غرب از شرق ساخته است تأکید دارد، بابا معتقد است میان استعمارگر و استعمارشده رابطهای دوسویه برقرار است؛ رابطهای که هویت هر دو را دگرگون میکند. از دیدگاه او، همانگونه که لاکان نیز بر ناپایداری هویت تأکید میکند، هویت استعمارگر نیز در برخورد با استعمارشده دگرگون میشود و حتی بریتانیا هویت خود را در هند از دست میدهد.
از این منظر، هویت استعمارگر امری مستقل، ثابت و دارای جوهر ذاتی نیست، بلکه بر پایه تفاوت و تمایز شکل میگیرد. هرچند بخشی از این تمایز پیشاپیش از طریق گفتمانهای غربی درباره شرق ساخته شده است، اما هویت «بریتانیایی» یا «انگلیسی» تنها پس از تجربه استعمار در عمل تثبیت میشود و به واقعیتی اجتماعی بدل میگردد. هویت همواره در تعامل با «دیگری» شکل میگیرد. به همین سبب، استعمارگر، هرچند رابطهای صمیمانه با استعمارشده ندارد، از رانده شدن به حاشیه نیز هراس دارد و ناچار میشود به او نزدیک شود. همین وابستگی نشان میدهد که گفتمان استعمارگر در سرزمینهای استعمارشده چندان استوار نیست و همواره در معرض فروپاشی قرار دارد. بابا بر همین اساس، دوگانگی میان استعمارگر و استعمارشده را ساختارشکنی میکند و مرزهای قطعی زبان و فرهنگ آن دو را درهم میشکند.
یکی از مفاهیم محوری در اندیشه بابا، «تقلید» است. استعمارگر از استعمارشده میخواهد زبان، فرهنگ و رفتار او را تقلید کند و آنچه را مطلوب اوست، تکرار نماید تا تصویر خود را در آینه دیگری ببیند؛ اما آنچه مشاهده میکند، هرگز کاملاً خود او نیست. استعمارشده، به شکلی نامحسوس، بخشی از هویت خود را به استعمارگر بازمیگرداند و همین امر اعتمادبهنفس استعمارگر را متزلزل میسازد. از اینرو، هرچند نظریه بابا با دیدگاه سعید تفاوت دارد، اما هر دو در تردید نسبت به قطعیت اندیشه استعمارگر همسو هستند. از نگاه بابا، دگرگونی هویت استعمارگر نشان میدهد که اندیشه او پس از مواجهه با استعمارشده دیگر خالص و یکدست باقی نمیماند و تا اندازهای به دیدگاه استعمارشده نزدیک میشود.
گایاتری چاکراورتی اسپیواک از برجستهترین منتقدان فمینیست و پسااستعماری است که رویکردهای مارکسیستی، پساساختارگرایانه، فمینیستی و پسااستعماری را درهم میآمیزد. او بیش از دیگر نظریهپردازان بر مفهوم «تمایز» تأکید میکند. به اعتقاد او، در بسیاری از آثار پسااستعماری، تفاوتهای موجود میان فرهنگهای گوناگون اروپایی، همچون فرهنگهای پروتستان و کاتولیک، یا نظامهای لیبرال و استبدادی، نادیده گرفته شده است. همین غفلت درباره جهان شرق نیز وجود دارد؛ زیرا افزون بر تفاوت میان طبقات فرادست و فرودست، در میان خود فرودستان نیز تمایزهای فراوانی دیده میشود؛ مانند بیخانمانان، بیکاران، کشاورزان، تهیدستان، کارگران روزمزد و نیز تفاوت میان زنان و مردان. همچنین در جهان غرب نیز تنها تقسیمبندی میان «غرب برتر و مردانه» و «شرق فرودست و زنانه» کافی نیست، بلکه تمایزهایی همچون زن سفید و زن سیاه و دیگر تفاوتهای درونفرهنگی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
رویکرد بنیادی اسپیواک بر شناسایی و بررسی جایگاه «فرودست» در برابر «فرادست» در همه حوزههای این تمایزها استوار است. این دیدگاه از اندیشه مارکسیستی گرامشی الهام گرفته است؛ جایی که مفهوم فرودستی در برابر هژمونی و سلطه قرار میگیرد. از دیدگاه او، فرودست ناچار است برتری طبقه مسلط را بپذیرد و امکان آن را ندارد که سخن خود را به گوش دیگران برساند.
اسپیواک در مقاله مشهور خود با عنوان «آیا فرودست میتواند سخن بگوید؟» به رسم «ساتی» ــ سوزاندن زنان بیوه همراه با جنازه همسر ــ اشاره میکند؛ رسمی که هم نمونهای از وضعیت فرودستی شرق و هم نمادی از فرودستی زنان در برابر مردان است. او نتیجه میگیرد که هیچیک از دو سوی این ماجرا، یعنی نه استعمارگران و نه سنتگرایان هندی، اجازه سخن گفتن به زنان، که قربانیان بالقوه این رسماند، نمیدهند. در متون انگلیسی، زن بهگونهای تصویر میشود که نماینده فردگرایی و تمدن برتر غرب باشد، در حالی که در متون هندی، تابع سنت و وظیفه معرفی میشود. هرچند هر دو طرف مدعی حمایت از زنان هستند، در عمل صدای خود زنان هرگز شنیده نمیشود (همان: ۲۷۲).
اعجاز احمد، متفکر مارکسیست پسااستعماری هند، درباره منتقدان برجسته این حوزه اظهار میکند که آنان، با وجود غیراروپایی بودن، در غرب زندگی میکنند و از اینرو نمیتوانند کاملاً از موضع جهان سوم سخن بگویند. اگر این دیدگاه را با آرای سعید و بابا همراه کنیم، میتوان دریافت که آنان نیز در گفتمان فرهنگی غرب زندگی کرده و ناگزیر برخی عناصر آن فرهنگ را پذیرفتهاند. این فرهنگپذیری سبب میشود تا اندازهای از گفتمان فرهنگی بومی خود فاصله بگیرند؛ هرچند این فاصله از ارزش اندیشههای آنان نمیکاهد. در همین زمینه، دیدگاه نورمن هالند نیز قابل توجه است؛ او معتقد است انسانها دارای «بنمایه هویت» هستند که در شرایط مختلف همچنان پایدار میماند و هر متن را بر اساس همین هویت و تجربههای پیشین خود تفسیر میکنند.
بر همین اساس، احمد پیشنهاد میکند که صدای بومیان بیش از پیش از زبان خود آنان شنیده شود. به اعتقاد او، هنگامی که صدای آنان از طریق یک زبان واسطه، مانند انگلیسی، منتقل میشود، این امر نشان میدهد که نظام سلطه میکوشد همه چیز، حتی اندیشه مارکس را نیز در چهارچوب خود جذب و اهلی کند. او میگوید مردم هند رمانهای آمریکای لاتین را مستقیماً نمیخوانند، بلکه تنها آثاری را میشناسند که در مراکزی چون لندن و نیویورک به زبان انگلیسی ترجمه و منتشر شدهاند (احمد، ۱۳۷۷: ۱۱۲ـ۱۱۳).
از اینرو، احمد نسبت به گرایش به جهانیشدن و یکسانسازی فرهنگ و ادبیات، که جیمسون در منطق فرهنگی سرمایهداری از آن دفاع میکند، موضعی دوگانه دارد. از یک سو، عناصر فرهنگ ملی و حتی ملیگرایی را میپذیرد و یادآور میشود که ملیگرایی در مبارزه با استعمار نقشی پیشرو داشته است (همان: ۱۱۶). از سوی دیگر، درباره ایده جهانشمولی تأکید میکند که بر پایه اندیشههای مارکس نیز میتوان از نوعی «ادبیات جهانی» سخن گفت.
او معتقد است هیچ مبارزهای با نژادپرستی یا دیگر اشکال سرکوب جمعی بدون نوعی تصور از جهانشمولی امکانپذیر نیست. سیاهپوستان آمریکا در پی تمدنی جهانشمولاند که رنگ پوست در آن معیار نباشد و خطاهای گذشته اصلاح شود. همچنین جنبش زنان، که ستم سازمانیافته بر زنان را فراتر از مرزهای ملی، مذهبی و قومی دنبال میکند و خواهان برابری حقوق زنان و مردان است، در آرمانهای خود ماهیتی جهانشمول دارد. با این حال، احمد تأکید میکند که مشکل اصلی غرب یا آموختن از متفکران فرانسوی، انگلیسی یا آمریکایی نیست، بلکه امپریالیسم است. به باور او، ادبیات جهانی، در هر نقطهای که تولید و منتشر شود، تا زمانی که نظام امپریالیستی پابرجاست، نابرابریهای آن نظام را نیز بازتاب خواهد داد (همان: ۱۱۹ـ۱۲۱).
با این حال، به نظر میرسد اندیشه جهانشمولی میتواند پیامدهای سنگینی در پی داشته باشد؛ زیرا همواره این خطر وجود دارد که مرکز دیگری برای قلمروهای فرهنگی شکل گیرد. هرچند در شرایط کنونی، با افشای واقعیتهای امپریالیسم، مرکزگرایی امپریالیستی نفی میشود، اما گرایش به خودِ مرکزگرایی ممکن است به استبدادی تازه بینجامد. افزون بر آنکه معیارهای ملی به حاشیه رانده میشوند، این احتمال نیز وجود دارد که معیارهای زبانی و فرهنگی ملت دیگری به معیارهای جهانی تبدیل شوند. از این منظر، بهکارگیری زبان انگلیسی بهعنوان تنها زبان فرهنگی جهان، نخستین گام در گسترش فرهنگ مسلط صاحبان این زبان است.
اسلاوی ژیژک جهانشمولی را در تقابل با «فانتزی قومی» قرار میدهد؛ یعنی همان رؤیاها و باورهایی که هر قوم با آنها زندگی میکند و هویت خود را بر پایه آنها میسازد. او این فانتزی را با نژادپرستی و ملیت پیوند میدهد و معتقد است هر ملت در برابر ملت دیگر قرار میگیرد، زیرا فرهنگ او را از خود بیگانه میبیند و نمیداند دیگری چه میخواهد.
به باور ژیژک، نژادپرستی از همین پرسش آغاز میشود: «او از من چه میخواهد؟» غربیان نمیدانند یهودیان چه میخواهند و آنان را، همچون خدای خود، یهوه، ناشناخته میپندارند. فرهنگ و اندیشه یهودیان برای آنان مبهم است. ژیژک برای روشن شدن این موضوع به نمونهای اشاره میکند که پس از نخستین پیروزی جسی جکسون، نامزد سیاهپوست، رسانهها پیوسته میپرسیدند: «جکسون واقعاً چه میخواهد؟» از دیدگاه او، همین پرسش حامل نوعی نگرش نژادپرستانه است؛ زیرا درباره دیگر نامزدها هرگز چنین پرسشی مطرح نمیشد.
از نظر ژیژک، سیاهپوستان، سفیدپوستان، یهودیان و همه فرهنگهای کوچک، رؤیاها و فانتزیهای خاص خود را دارند و فانتزیهای دیگران میتواند آنها را تهدید کند. از همینرو، بسیاری از تنشهای قومی از تعارض میان همین فانتزیها پدید میآید. او برای نمونه به تفاوت نگاه هندیها و آمریکاییها نسبت به کار اشاره میکند. هندیها هنگام کار نیز احساس سرگرمی میکنند، اما آمریکاییها میان کار و تفریح مرز روشنی قائلاند و میکوشند با گسترش الگوهایی چون مکدونالد، فرهنگ غذایی خود را نیز به دیگر کشورها منتقل کنند. آنان، اگر بتوانند، فرهنگ خویش را در سراسر جهان گسترش میدهند تا از آسیب فرهنگهای دیگر در امان بمانند.
اگر چنین فرهنگی به فرهنگی جهانشمول تبدیل شود، ارزشهای ملی و بومی از میان میرود و جامعه مدنی هویت خود را از دست میدهد. از همین رو، هر قوم برای حفظ هویت خویش، از سنتها، لذتها و شیوه زیست خود دفاع میکند؛ زیرا هر جامعهای با فانتزیها و سنتهای خویش خو گرفته است.
ژیژک در همین چارچوب از مفهوم «کژنگریستن» سخن میگوید. نگاه مستقیم، نگریستن ما به فرهنگ دیگری است؛ اما نگاه کژ، نگریستن از منظر دیگری است. از دیدگاه او، اگر چنین نگاهی وجود نداشته باشد، همزیستی فرهنگها نیز امکانپذیر نخواهد بود. او برای نزدیک شدن به این وضعیت پیشنهاد میکند که به جای اهانت به فرهنگهای دیگر، باید در مبارزهای مشترک با موانعی متحد شد که هم سد راه ما هستند و هم مانع پیشرفت دیگران (مایرز، ۱۳۸۵: ۱۶۳).
هرچند رویارویی فرهنگها اجتنابناپذیر است، اما میتوان از افراط و تندروی پرهیز کرد. راهحل نهایی ژیژک آن است که باید از دولتها حمایت کرد، آنگاه که تندرویهای ملی و بومی را تعدیل میکنند و در برابر فانتزیهای جامعه مدنی نقش محافظ را بر عهده میگیرند (همان: ۱۶۶). بنابراین، آرمان ژیژک نیز گونهای از جهانشمولی است، اما نه جهانشمولیای که به هر قیمتی تحقق یابد.
کاربرد نظریههای پسااستعماری
ایران هرگز مستعمره هیچ کشوری نبوده است؛ ازاینرو، به معنای دقیق کلمه دارای ادبیات پسااستعماری نیست. با این حال، از آنجا که متن حاضر به استعمار جهان غرب، بهویژه آمریکا، میپردازد و پیامدهای این استعمار، هرچند بهصورت غیرمستقیم، ایران را نیز تحت تأثیر قرار داده و گاه با همان نگاه تحقیرآمیز حاکم بر برخورد با کشورهای مستعمره به ایران نگریسته شده است، بررسی آن در چارچوب نقد پسااستعماری نیز امکانپذیر است.
این شعر درباره «مجسمه آزادی» است؛ نمادی که در گفتمان غرب، نشانه شکوه، عظمت، معصومیت، قداست، فرشتهگونگی، کشف، هدایت، آزادی و تحول جوامع، بهویژه جامعه آمریکا، به شمار میآید. اما دلالت این نشانه در جهان شرق، در متن حاضر و نیز در خوانش آن در دورههایی مانند دوران بوش، تفاوت مییابد. به بیان دیگر، این نشانهها، از جمله آزادی، در فرایند تعویق معنا، در گفتمان شرق مفهومی دیگر پیدا میکنند. شکوه و عظمت آن، هراسانگیز و اضطرابآور جلوه میکند؛ کشف، به معنای سفرهایی برای چپاول، خشونت و مرگ است؛ مشعل، به جای آنکه راهنمای آزادی باشد، «چراغ شب رهزنان دریایی» است؛ و در پس پرده معصومیت و قداست ظاهری، غولی خشن پنهان شده که جهان را در کام آزمندی خود فرو میبرد. آزادی نیز نه آزادی ملتها، بلکه آزادی در ربودن و یورش بیقید و بند به سرزمینهای دیگر معنا مییابد و در نهایت، تمدنی که غرب مدعی آن است، از منظر شرق چیزی جز بربریت نیست.
در این میان، این پرسش مطرح میشود که آیا دخالت در تمدن دیگری، به نام آزادی و آبادسازی، آن هم همراه با خونریزی، جنگ و نابودی فرهنگ دیگران، میتواند عملی متمدنانه تلقی شود؟ حتی واژه «استعمار» نیز که در آغاز به معنای آبادانی بود، در فرایند تحول معنایی، امروز بیشتر به مفهوم ویرانگری دلالت میکند.
غرب، به تعبیر ژیژک، از دیگر ملتها میپرسد: «از من چه میخواهی؟» و شرق نیز همین پرسش را متقابلاً از غرب مطرح میکند. غرب فرهنگ خود را با عنوان تمدن و آبادانی معرفی میکند، اما از نگاه شرقیان، همین فرهنگ ماهیتی استعمارگرانه دارد. آنان در روند جهانیشدن، فرهنگهای دیگر را برنمیتابند و فرهنگ خود را بهصورت یکسویه بر دیگران تحمیل میکنند؛ مردمانی که افسانهها، رؤیاها، باورها و فانتزیهای خاص خود را دارند و نمیتوانند بهآسانی از سنتهای خویش دست بکشند و فرهنگ بیگانه را جایگزین آن کنند؛ فرهنگی که حتی در شیوه زندگی و خوراک نیز نگرشی متفاوت دارد و کار را از تفریح جدا میسازد. از همین رو، الگوهایی چون مکدونالد و فرهنگ فستفود را بنیان میگذارد.
هنگامی که فرهنگ جهانیشدن و تجارت چندملیتی، مانند مکدونالد، در بمبئی شعبهای افتتاح میکند، تنها به فعالیت اقتصادی نمیپردازد، بلکه الگوی آمریکایی در خوراک، فرهنگ و در نهایت سازمان اجتماعی را نیز گسترش میدهد. هرچه سرمایهداری بیشتر توسعه یابد، بیشتر در چارچوب منافع ملی خود عمل میکند و از این راه، سنتها و ارزشهای محلی را به سود ارزشهایی که جهانشمول خوانده میشوند، کنار میزند (مایرز، ۱۳۸۵: ۱۶۵).
همانگونه که غرب در تفسیر این نشانه در برابر شرق قرار میگیرد، در بسیاری از نشانههای دیگر نیز همین تقابل دیده میشود. در اینجا، دیدگاه ادوارد سعید درباره تفاوت گفتمانهای شرق و غرب راهگشاست. شرق و غرب بیرون از چارچوب گفتمان یکدیگر سخن میگویند و غرب، با پیشفرضهای فرهنگی خود، نه میتواند شرق را آنگونه که هست بشناسد، نه به جای او بیندیشد و نه برای او قانونگذاری کند. داروی او نیز تنها بیماران خود را درمان میکند. اندیشیدن در چارچوب گفتمان غرب، جهانشمولی را با محوریت غرب، بهویژه آمریکا، تثبیت میکند.
حتی تصمیمگیری درباره رسم «ساتی» در هند و تلاش برای از میان برداشتن آن، هرچند اقدامی انساندوستانه به نظر برسد، اگر بدون شنیدن صدای مردمان همان جامعه صورت گیرد، باز هم نشانهای از مرکزیت خودسرانه اندیشه غربی است. همین وضعیت درباره بسیاری از آداب و هنجارهای اجتماعی دیگر جوامع شرقی نیز صدق میکند.
پیامد چنین مرکزگراییای آن است که بولیوی، کنگو و ویتنام در آتش جنگ میسوزند، چهگوارا و لومومبا کشته میشوند و زمینه برای گسترش فرهنگ غرب از راه نابودی فرهنگ دیگر ملتها فراهم میشود؛ تا دسترسی به منابع اقتصادی آنان، همچون نفت، الماس، کائوچو و دیگر ثروتها آسانتر گردد و ارزش دلار بیش از پیش تقویت شود. زندگی این نظام بر چنین مناسباتی استوار است و بدون کشف و بهرهبرداری از منابع جهان سوم، ادامه حیات آن ممکن نیست.
در این نگرش، غارت و چپاول حقی طبیعی برای انسان برتر و سلف غربی در برابر «دیگری» تلقی میشود؛ حال آنکه اگر این «دیگری» وجود نداشته باشد، غارت نیز بیمعنا خواهد شد و در نتیجه، هویت غارتگر نیز از میان خواهد رفت. هرچند بابا این بیهویتی را به این صورت مطرح نمیکند، اما از دیدگاه او نیز استعمارگر پس از رویارویی با استعمارشده هویت پیشین خود را از دست میدهد. در اینجا، این اندیشه یک گام فراتر میرود و وابستگی استعمارگر به عمل استعمار را منشأ هویتی شناور و در نهایت، نوعی بیهویتی میداند.
پژوهشهای پسااستعماری زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که استعمار با چهرهای تازه ظاهر شود؛ یعنی در قالب امپریالیسم فرهنگی، اندیشههای خود را بر کشورهای جهان سوم، که دیگر مستعمره سیاسی نیستند، تحمیل کند و در لایههای پنهان ذهن آنان این تصور را القا کند که همچنان فرودست، «دیگری» و مستعمره فرهنگیاند.
شاید استفاده از نظریههای غربی در همین کتاب نیز تا اندازهای مؤید این نکته باشد؛ زیرا این نظریهها جنبهای جهانی یافتهاند. با این همه، باید توجه داشت که غرب هیچگاه صدای ما را آنگونه که هست نشنیده است و اگر هم آن را شنیده و پذیرفته، غالباً به نام خود ثبت کرده است. به هر حال، به دلیل عواملی همچون مرکزیت زبانهای اروپایی، ابتکار عمل در این زمینه در اختیار آنان قرار گرفته و ناگزیر باید توانایی آنان را در این عرصه پذیرفت؛ هرچند همچنان میتوان همین نظریهها را مورد ارزیابی و نقد قرار داد.
در ایران تاکنون نظریهپرداز برجستهای در این حوزه پدید نیامده است. روشنفکران ایرانی، به سبب غلبه زبان اشراق و عرفان، نتوانستهاند در گفتمان اندیشههای نوین حضوری مؤثر داشته باشند. برخی، همچون فردید، بیش از آنکه نظریهای تازه عرضه کنند، با سادهسازی، اندیشه متفکرانی چون هایدگر را رنگوبویی عرفانی و بومی بخشیدهاند و گروهی دیگر، مانند پوینده و م. ایرانیان، هرچند تلاشهای جدیتری داشتهاند، یا صدایشان شنیده نشده یا در نیمه راه متوقف ماندهاند.
در مقابل، در دیگر کشورهای شرقی، متفکرانی چون ادوارد سعید، هومی بابا، اعجاز احمد، حسن و اسپیواک توانستهاند نظریهپردازان جهان غرب را، که بهگونهای در چهارچوب امپریالیسم فرهنگی سخن میگویند، به چالش بکشند، پایههای نظری آنان را متزلزل سازند و تصویری روشن از ادعاهای مدرنیستی و پسامدرنیستی آنان ارائه دهند. از این منظر، نوک پیکان نقد پسااستعماری، متوجه فانتزی فرهنگ مدرن اروپایی است. در نتیجه، این پرسش مطرح میشود که آیا فرآوردههای فرهنگی غرب نیز باید همانند دیگر دستاوردهای آن بازتولید شوند؟ و آیا جذب و هضم فرهنگ غرب، که به اعتقاد بابا حتی هویت خود غرب را نیز دگرگون میکند، دشوارتر از پذیرش فناوری نیست؟
اگر از منظر اسپیواک به غرب بنگریم، خود غرب نیز یکپارچه نیست و باید تفاوتهای درونی آن را در نظر گرفت. فرهنگ آمریکایی با فرهنگ اروپایی تفاوت دارد و تمدن اروپایی برای آمریکا در جایگاه پدر قرار میگیرد؛ با این حال، آمریکا رابطهای همدلانه با این پدر ندارد. فرهنگ «تینایج» که آمریکاییها با آن خود را جوان و نوجوان میپندارند، از آنجا سرچشمه میگیرد که آمریکا گذشته و تمدنی دیرپا برای خود قائل نیست. از همین رو، اندوه گذشته چهره آن را فرسوده نساخته و حتی سالخوردگان آن نیز هنوز خود را جوان، پرنشاط و فعال میدانند.
سینمای پرتحرک و اکشن هالیوود، تولید بازیهای رایانهای مبتنی بر ویرانگری و کشتار، موسیقی پرهیجان و رقصهای تند، از نشانههای همین کودکی تمدن به شمار میآیند. این جامعه، بر پایه خوانشی فرویدی، در قلمرو اصل لذت قرار دارد و بر اساس تفسیر لاکانی، همچنان در مرحله خیالی و در دامان مادر به سر میبرد. از اینرو، رفتارهای آن، حتی در قالب مدرنیته و پسامدرنیته، گسیخته، بیسامان و مادرمحور توصیف میشود.
بر همین اساس، این جامعه نمیخواهد مرحله «تینایج» را، که نمادی از دوران کودکی و مرحله خیالی است، پشت سر بگذارد و اروپا را، که در حکم مرحله نمادین و پدرانه قرار دارد، بپذیرد. ازاینرو، میکوشد در همان وضعیت پیشاادیپی، یعنی قلمرو آزادی و بینظمی، باقی بماند. همانگونه که برخی فمینیستها نیز مطرح کردهاند، مدرنیته را برخاسته از دامان مادر میداند و همچون بلوم، کریستوا و برخی روانکاوان معاصر، بر نوعی پدرکشی تأکید میکند. از همین رو، به روایتهایی از نیاکان و پیشینیانی که گویی در دامان مادر زیستهاند، علاقه نشان میدهد.
بر همین قیاس، شاید بتوان شرق را پدر تمدن غرب و در نتیجه، نیاکان آمریکا دانست. از همین منظر، مولوی، بهعنوان یکی از نمایندگان فرهنگی شرق، برای آنان جذابیت پیدا میکند؛ زیرا، به تعبیر بابا، نمونهای از وضعیت «دورگه بودن» را نمایندگی میکند.
در نهایت، این نگرش بر آن است که آمریکا میکوشد جهان را به تمدنی مادرانه و به دوران کودکی بازگرداند و از همین رو، با شتابی افسارگسیخته، در پی نفی و حذف پدران جهان سوم و حتی اروپا، بهعنوان «دیگری» خود، برمیآید. در مقابل، اروپا خطر این فرزند سرکش را، که در اندیشه تصاحب جایگاه امپراتوری پدر است، احساس کرده و در برابر شیوه زندگی، هنر، ادبیات، سینما و بهطور کلی فرهنگ او مقاومت میکند و بینظمیها و گسیختگیهای آن را نامتمدنانه میداند.
از سوی دیگر، آمریکا تمدنی را که از اروپا به ارث برده، عامل سرکوب لذت، لیبیدو و آزادی تلقی میکند و نماد رهایی از این سلطه پدرانه را در «مجسمه آزادی» میبیند؛ پیکرهای که در هیئت زن و مادر تجسم یافته است.
تلخیص: فرزین حیرتی مقدم