
برشی از کتاب «نقد ادبی»
نوشتهی «دکتر علی تسلیمی»
نشر اختران
مرور موردی مبحث «نظریه نقد نو»
متنگرایی (نقد انگلیسی - آمریکایی)
متنگرایی از جریانهایی است که تقریباً از دهه ۱۹۲۵ در انگلستان و آمریکا با عنوانهایی چون «نقد نو»، «فرمالیسم اخلاقی» و «نقد نو ارسطویی» شکل گرفت و تا میانههای قرن بیستم، گفتمان مسلط این کشورها بود. ریشههای این رویکرد، چه بسا، به زمینههای مذهبی ـ اخلاقی و تأثیرات متیو آرنولد در قرن نوزدهم بازمیگردد. آرنولد از گسیختگیها و بینظمیهای جهان نوین اظهار نگرانی میکرد و از همین رو در جستوجوی یکپارچگی، انداموارگی و وحدت در جامعه، جهان و متن بود. او از تفکر سنتی ـ بورژوایی و سوداگریهای جهان معاصر خود که به مناسک دینی و بنیادهای اخلاقی پشت پا میزدند، به شعر پناه آورد و برای متن، بهویژه شعر، نقشی اساسی و شبهمذهبی قائل شد:
«بنابراین باید به سراغ شعر برویم تا زندگی را برایمان تفسیر کند. از آنجا که شعر قدرت تفسیر زندگی را دارد، اگر به دنبال سعد و تسلی هستیم و یا در جستوجوی آرامشیم، باید به شعر رو آوریم؛ با توجه به آنکه قدرت اقناعی تبیینهای مذهبی به شدت تحلیل رفته است، اکنون این شعر است که میتواند به زندگی معنا بدهد...» (برتنز، ۱۳۸۲: ۱۲-۱۳).
منتقدان انگلستان و آمریکا در قرن بیستم نیز به شعر روی آوردند؛ تی. اس. الیوت، آی. ای. ریچاردز و ویلیام امپسون از جمله این منتقدان بودند. همچنین گروهی چون جان کرو رنسام، کلینت بروکس، وین بوت و اف. آر. لیوس، افزون بر شعر، به داستان نیز توجه کردند، اما بهتدریج به شعر گرایش بیشتری نشان دادند. زیرا آثار کوتاه ادبی، بهویژه شعر، از ظرفیت انسجامپذیری و انداموارگی بیشتری برخوردارند و بهتر میتوانند جانشین آرمانی جامعهای ازهمگسیخته باشند و جای خالی بینظمیها را پر کنند.
رنسام میگوید: شاعر در شعر خود نظمی وجودی را جاودانه میکند که در زندگی واقعی پیوسته زیر دست او خرد میشود و فرو میریزد. شعر چیزی را میستاید که واقعی، منفرد و به لحاظ کمی نامحدود است (همان: ۳۷).
شعر میتواند آرمانهای دینی و معنوی داشته باشد؛ آرمانهایی که با بیرحمی دنیای نوین کنار گذاشته شدهاند. از این رو، منتقدان این دوره، بهویژه لیوس، آن دسته از آثاری را که جنبه اومانیستی و اخلاقی ندارند، آثار ادبی به شمار نمیآورند. آنان آثار اخلاقی را «آثار اصیل» و تنها آثار شایسته نقد و بررسی میدانند. این گرایش تقدسآمیز به متن و محور قرار دادن آن، یادآور تقدس کتابهای آسمانی است که در آن، قرائت شخص خواننده نادیده گرفته میشود. از دیدگاه این منتقدان، نیت مؤلف، زمان و مکان نویسنده، نوشته و خواننده نیز اهمیت چندانی ندارد.
نظریه نقد نو
تی. اس. الیوت، ریچاردز، رنسام و بروکس از منتقدان نامدار «نقد نو» هستند که موشکافی و خواندن دقیق، استقلال و عینیت، وحدت و انداموارگی، نقیضه و ابهام و تجربه انسانی را، آن هم تنها در متون ادبی، در دستور کار خود قرار میدهند. این نظریه ادبی تا سال ۱۹۶۵ در آمریکا و انگلستان نفوذ فراوان و حضوری مسلط داشت. نک: Hicks, Hutchings, 1989:99
از دیدگاه صاحبنظران نقد نو، هنگامی که خوانندگان متنی را بررسی میکنند، تنها باید به واژگانی که بر صفحات کاغذ نقش بستهاند توجه کنند. آنان متن را معیار نقد میدانند و به اندیشهای که در ذهن نویسنده شکل گرفته است، توجهی ندارند. متن شعری از دیدگاه آنان «نباید معنا بدهد، باید باشد»؛ یعنی معنای ارائهشده حق سخن را ادا نمیکند و متن را تقلیل میدهد. خلاصه کردن شعر و داستان، موجب آسیب دیدن آنها میشود.
ویمنت و بردزلی، تحت عنوان «نقد عینی»، هم باورهای شخص نویسنده (نیت) و هم تأثیر عاطفی متن بر خواننده (انفعال) را در اثری با عنوان «مغالطه نیتمندی» و بر اساس تعبیر «همبسته عینی» الیوت، نفی کردند تا بتوانند تنها به خود متن رجوع کنند. به بیان دیگر، نباید نیت شاعر یا نویسنده را در دریافت متن ادبی دخالت داد. آنان بر این باورند که طرح اولیه یا نیت نویسنده به عنوان معیاری برای داوری درباره ارزشهای ادبی، نه دستیافتنی است و نه مطلوب .
نویسنده و خواننده عملاً اهمیت ثانویه دارند. معنا کردن شعر و متن و نیز خلاصه کردن آن، نشاندهنده بیان باورهای نویسنده و احساسات خواننده است. تنها میتوان تناقضنماها، تقابلها و طنز موقعیتی و کنایههایی را که این تناقضها و تقابلها فراهم میسازند، همچنین صور خیال، ابهامها و تصاویر به ظاهر بیربط ایماژیستی را استخراج کرد؛ عناصری که خود بیانگر وحدت درونی و نظم فنی اثر هستند.
وحدت و انداموارگی در اثر
وحدت و انداموارگی در اثر، بیش از همه، اصطلاحی رمانتیک است که کولریج تحت عنوان «وحدت انداموار» به آن پرداخته است. شاعران نوکلاسیک و حتی بسیاری از پیروان نقد نو به نظم و ساماندهی اجزای متن توجه داشتند، اما گاه این ساماندهیها جنبهای مکانیکی پیدا میکرد. هنگامی که پارههای متن به گونهای تصنعی و ساختگی کنار هم چیده شوند، وحدت آن انداموار نیست.
شاید نتوان به سادگی برای انداموارگی نمونهای ارائه کرد، زیرا ممکن است یک منتقد، بر اساس ذوق خاص خود، نسبت به برخی واژگان و تعابیر احتمالاً مزاحم در یک شعر واکنش منفی نشان دهد، اما منتقدی دیگر از کنار آن بیتفاوت بگذرد. با این حال، رمانتیکها معیارهایی برای تشخیص انداموارگی و غیرانداموارگی دارند. یکی از این معیارها تخیل است.
تخیل، گربه را همنشین با چیزهایی میکند که خواننده باید مانند یک کالبدشناس همه مویرگهای پیچیده درهمپیچیده آن را بشکافد. کولریج میگوید: آفریننده اثر ادبی «لحن و محتوای یکپارچهای میآفریند که با نیروی ترکیبگر جادویی، همه چیز را با هم درمیآمیزد؛ چیزی که من آن را تخیل مینامم.
مهمترین ملاک رمانتیکها «تجربه» است؛ به گونهای که خوانندگان، همگی یا بیشتر آنان، متن را خودجوش و به شیوهای هماهنگ اثرگذار و ناشی از یک زندگی و تجربه عملی میدانند. پذیرش نقش خواننده در خوانش اثر، از دیدگاه رمانتیکها امری عادی است. اگرچه نظریهپردازان نقد نو نیز باید بپذیرند که یک متن هیچگاه از دستبرد منتقد و خواننده در امان نمیماند، اما میتوان بیطرفی نسبی خواننده را پذیرفت.
افرادی که در یک سطح یا زمینه خاص یا در یک مکتب ادبی حضور دارند و با یکدیگر تعامل و تولیدات فرهنگی دارند، تجربههای یکدیگر را به روشنی درمییابند. اشعار شاعران گذشته معمولاً دارای برچسبهای مکانیکی است؛ وجود قافیههایی که شاعر مجبور میشود برای ادامه شعر خود آنها را تحمل کند، تعبیرات تکراری، استعارههایی که به زبان خودکار بدل شدهاند، وجود بیتهای غیرلازم و حتی گاه بیربط در یک شعر که قابلیت حذف یک یا چند بیت در آنها وجود دارد، از جمله این موارد است. حتی اگر وزن، قافیه و ردیف دو قطعه شعر یکی باشند، به آسانی میتوان آنها را جابهجا کرد.
مشکل بیساختاری گریبان شاعران را نیز گرفته است؛ یعنی اجزای شعر آنان از یکدیگر پشتیبانی نمیکنند. جزء و کل یک قطعه شعر، در عین ایجاد احساسات پراکنده، باید از یکدیگر حمایت کنند. معمولاً در خواندن جزئی از اشعار اخیر فروغ فرخزاد و سهراب سپهری، به فضای کلی شعر دسترسی پیدا میکنیم. اگر بازوی ستاره دریایی را ببرند، دستش ترمیم میشود و خود بازوی بریدهشده نیز به ستاره دریایی دیگری بدل میشود. این همان وحدت و انداموارگی در جزء و کل است.
بروکس میگوید: مسئله وحدت از مسائل نقد است که در اثر ادبی، موجب ساختن یا زدودن فرم و نیز پیوند میان بخشهای گوناگون متن با کلیت آن میشود.
کلیدواژه دیگر «تجربه» است. از دیدگاه پیروان نقد نو، شعر باید تجربه شود تا اثرگذاری خود را داشته باشد. اگر بر تأثیر تجربه پافشاری شود، به نظر میرسد تکیه بر «استقلال متن»، که کلیدواژه دیگر نقد نو است، بر اثر گرایش رمانتیستی تهدید میشود؛ زیرا صاحبان این تجربه، شاعران و خوانندگان هستند و اگر تجربه شاعر و خواننده، اثرگذاری متن را کم یا زیاد کند، ارزشهای متن نیز از سوی فرستندگان و گیرندگان متفاوت افزایش و کاهش مییابد.
در حالی که سخن سنتی منتقدان نقد نو بر استقلال متن تأکید دارد. آنان ادبیات ارزشمند را به زمان، مکان و اشخاص محدود نمیدانند و آن را همیشگی و همهجایی تصور میکنند. با این حال، به نظر میرسد الیوت متوجه این تهدید شده و در برابر آن واکنش نشان داده است. او از یک سو میخواهد اصول جاودانه کلاسیک را زنده نگه دارد و از سوی دیگر نمیتواند «تجربه» را که نقد نو بر آن تکیه میکند، نفی کند. بنابراین از جوهر «تجربه انسانی» یاد میکند و آن را گسترش میدهد و به جای شخصی کردن رمانتیک آن، تعمیمش میبخشد.
الیوت در مقالهای با عنوان «سنت و قریحه شخصی» (۱۹۱۹) این موضوع را مطرح میکند. احساسات و هیجانات شخصی شاعر باید زدوده شوند و شایسته است که شاعر مانند یک دانشمند، با دیدی علمی، عینی و با دقت فراوان، و بدون باورها و عواطف شخصی به جهان بنگرد و به جای تفرد رمانتیک و گزارش تجربه شخصی، پیرو سنتهای ادبی باشد. او نباید ردی از شخصیت خود بر جای بگذارد، بلکه تنها میانجیای است تا بتواند سنت و تجربه انسانی را انتقال دهد.
از دیدگاه الیوت، شاعر باید برای بیان احساسات، از توالی رویدادها، وضعیتها و چیزها، یعنی از تصاویر، بهره گیرد و از رابطههای منطقی، توضیحات حرفی و زبان روزمره که «ابهام»زدایی میکند، بپرهیزد تا احساسات شخصیاش کمرنگ شود. الیوت این فرایند نامشخص شدن احساسات فردی را در مقاله «هملت و مشکلاتش» با عنوان «همبسته عینی» مطرح میکند.
الیوت همبسته عینی را تنها راه بیان احساسات میداند: «رشتهای از عینیات، یک موقعیت، زنجیرهای از رخدادها که میتواند دستور کار احساس ویژهای باشد و خواننده تنها همان احساس را دریافت کند. حذف احساسات شخصی، گرایش نسبی پیروان نقد نو را به فرم نشان میدهد؛ فرمی که با محتوا، درونمایه و معنا درهمتنیده است. با این حال، هنوز ادبیات از نگاه آنان ارجاعی است؛ یعنی ادبیات به چیزی بیرون از خود رجوع میکند: چیزهایی در جهان بیرونی و در محدوده تجربههای انسانی، چون یک درخت، یک صدا یا عشق. به طور کلی، منتقدان نقد نو درباره واقعیت جهان حسی یا توانایی زبان در نشان دادن آن تردیدی ندارند.
کاربرد نظریه نقد نو
مرگ، عشق و زندگی از نقشمایههای جاودانه، کلاسیک، انسانی و غیرشخصی هستند. شاعر مطلوب منتقدان نقد نو کسی است که احساسات شخصیاش را هرچه بیشتر پنهان میکند. فروغ، اگرچه بسیار به بیان عواطف شخصی خود پرداخته است، در این متن تجربهای را عرضه کرده که امضای تجربه انسانی را با خود دارد: دلهره ناکامی یا دغدغه کامیابی در هجوم ویرانی و مرگ.
شاعر اندیشههای خود را با زبانی محافظهکارانه عرضه کرده است؛ ابهامها، تقابلها، طنزها، تناقضها و صور خیال آن متعارفاند و به دور از دشواریهای دریافت فردی به قلم آمدهاند. واژه «کوچک» برای شب، صفتی مناسب است؛ زیرا نه دارای آشناییزدایی است و نه پیشپاافتاده. در زبان فارسی کهن، «ک» تصغیر و تحبیب فراوان به چشم میخورد. این کاربرد امروزه تقریباً از زبان افتاده، اما از فرهنگ ایرانی فاصله نگرفته است. این نمونه حتی در بسیاری از زبانها، از جمله زبان روسی با پسوندهای «چیک» و «شکا»، دیده میشود. این «شب کوچک»، افزون بر حس عینی یک شب، دارای معنای استعاری نیز هست: تمام عمر آدمی به منزله همین یک شب است. از همین رو، صفت دوستداشتنی «کوچک» به جای «ک» تحبیب شده است. هنگامی که واژه «کوچک» برای شب ضرورت مییابد که تمامی زندگی گوینده شعر، همین یک شب باشد و باید آن را غنیمت شمرد. بیهوده نیست که «افسوس» میخورد؛ آن هم در همان بیت آغازین: «در شب کوچک من افسوس». این واژه از همان آغاز، ما را از دلهره کوتاهی زندگی آگاه میسازد و «شب کوچک» را با ویرانی، در عین تقابلی که با آن دارد، یگانه میکند و درهم میتند.
در ادامه این «خواندن دقیق» باید از «باد» در بند دوم یاد کرد که «شب کوچک» را استحاله میکند و به شب بد، یعنی «ظلمت»، تبدیل میسازد: «وزش ظلمت را میشنوی؟». ظلمت نیز به لحاظ پیشینگی و سنت، معنای دلپذیری ندارد. کارکرد آن نیز در آن جمله منفی است، زیرا جانشین «باد» شده است: «وزش ظلمت» به جای «وزش باد».
کارکرد واژه «غریبانه» در سطر «من غریبانه به این خوشبختی مینگرم»، همان کارکرد «افسوس» است. گوینده شعر با دریغ به این خوشبختی مینگرد که نقیضه (پارودی) و طنزی در یاری شعر خود دارد؛ یعنی شوربختی. در واقع، او به بخت شوم خود با حسرت و افسوس مینگرد. میعاد باد با برگ درختان نیز دارای نقیضه (پارودی) است؛ زیرا واژه «میعاد» وجه مثبت دارد، اما چه رابطه مثبتی میان باد و برگ درختان به چشم میخورد؟ رابطه میان میعاد باد با برگ، تناقضنما و طنزآمیز است؛ زیرا «دلهره ویرانی» را در بردارد.
سرخی و تشویش ماه، فرو ریختن بام، ابرهای عزادار و لرزیدن شب، اجزا و ترکیباتی هستند که پیوندی انداموار با اجزای پیشین، یعنی شب کوچک، باد، وزش ظلمت و دلهره ویرانی، دارند. نه تنها اجزای واژگانی، بلکه بندهای شعر نیز در یک فضای غریب، کلاسیک و اصیل نیمایی و نه چندان تیره و تار، از یکدیگر پشتیبانی میکنند؛ به گونهای که خواندن هر بند، همان حس کلی شعر را القا میکند.
شعر دارای چهار بند و سه پاره است. در پاره نخست آن، تا پیش از بند چهارم، حرکت تند، زودگذر و کوتاه اشیا در کنار هم چیده شده است: شب کوچک، باد و برگ، وزش ظلمت، فروریختن و باریدن. در پاره دوم، یعنی از بند چهارم تا «ای سراپایت سبز»، گوینده ناگهان «سکون» را پیشبینی میکند؛ حرکتی از «لحظه» به سوی «هیچ»: «لحظهای / و پس از آن هیچ». به گونهای که خود «لحظه» نیز با ضربهای ناگهانی به «هیچ» بدل میشود. واژه «هیچ»، کارکرد آنی و لحظهای بودن را در اینجا تثبیت میکند. زمین نیز از حرکت بازمیماند. زنگ خطر مرگ و پوچی زندگی در این پاره از شعر نواخته میشود:
«لحظهای
و پس از آن، هیچ
پشت این پنجره شب دارد میلرزد
و زمین دارد
باز میماند از چرخش».
در پاره سوم، از «ای سراپایت سبز»، لحن شعر دستوری و خطابی میشود؛ مانند شعرهای خیام که پس از بیان پوچی و زودگذر بودن هستی، به مخاطب میگوید باید از این فرصت بهره برد:
«ای سراپایت سبز
دستهایت را چون خاطرهای سوزان، در دستان
عاشق من بگذار
و لبانت را چون حسی گرم از هستی
به نوازشهای لبهای عاشق من بسپار
باد ما را خواهد برد
باد ما را خواهد برد».
به خاطر همین کمترین بهرهبرداری از فرصت است که گوینده به این پاره از شعر گرمایی نسبی میبخشد و آن را در سراسر فضای شعر پراکنده میکند. زیرا دمای فضای شعر تاکنون به درجه انجماد نرسیده و لحن گوینده نشان میدهد که هنوز برای رسیدن به ایستگاه آخر فرصتی باقی مانده است.
منتقدان نقد نو، با آنکه به انداموارگی توجه دارند (برای نمونه هماهنگی موجود در فضاسازی یا لحن این شعر)، از بیان احساسات متفاوت و پراکنده، اما نه ذاتاً بیارتباط، استقبال میکنند؛ زیرا انداموارگی در معنای رمانتیک خود نیز احساسات پراکنده را پدید میآورد؛ احساساتی سرشار از پیچیدگیها و ژرفنگریها که نوشته را دارای تخیل میسازد و از خیال دور میکند. تخیل ابهام میآفریند و ابهام، احساسات پراکنده ایجاد میکند؛ ابهامی که حافظ و دیگران از آن بیبهرهاند. چیزی که شیفتگان بیقرار ما در شعر گذشتگان میبینند، بیش از آنکه تخیل باشد، ایهام است.
این شعر، اگر گاهی تشبیههای یکبهیک و سادهای چون «ابرها همچون انبوه عزاداران / لحظههای باریدن را گویی منتظرند» دارد، در مجموع به تخیل نزدیک میشود. «وزش ظلمت» و «لرزش شب» نیز تناقضنماست؛ زیرا اگر شب میلرزد، از هجوم ظلمت است. در اینجا جداسازی ظلمت تازنده از شب تاختهشده دشوار میشود، اما از آنجا که این ابهامها از تخیل چندان پیچیدهای برخوردار نیستند، گره ناگشودنی ندارند. ظلمت منفیتر از شب است و بدینسان از هم جدا میشوند.
باریدن ابرها نیز اگرچه در ظاهر گریستن و همدلی را یادآور میشود، یادآور فروریختن، نابودی و ناهمدلی است و چنان که خواهیم گفت، بادها با اینکه مرگآفریناند، زندگی را نیز زمزمه میکنند.
پارههای متفاوت این شعر، احساسهای متفاوتی را با هم جمع کردهاند. البته این احساسات در ژرفای خود به یکدیگر پیوند میخورند. به هر روی، شاعر در اینجا تخیل چندان مبهمی ارائه نمیکند. ابهامها، تخیل و انداموارگی در این شعر، درخور اندازههای پیشنهادی نقد نو است.
در دو سطر پایانی، به تأکید گزارش پیشین خود، یعنی حرکت لحظهها به سوی هیچ، بازمیگردد: «باد ما را خواهد برد». در دو سطر «ابرها، همچون انبوه عزاداران / لحظه باریدن را گویی منتظرند»، ابرها به شیوه بیان گذشتگان، عزادار دانسته شدهاند؛ هم به واسطه وجه شبه، یعنی سیاهپوش بودن، و هم به واسطه باریدن، یعنی گریستن.
سطر «پشت این پنجره شب دارد میلرزد»، هم تجربه سنتی (تجربه بلاغی ـ ادبی) و هم تجربه فردی را به همراه دارد. تجربهای که منحصراً فردی نباشد، به هر روی تجربه انسانی است. در غیر این صورت، اگر این سطر از یک جهت تجربه فردی به شمار آید، در برابر تجربه انسانی دانسته میشود و در نتیجه مورد انتقاد پیروان نقد نو قرار میگیرد.
واژگان «پشت پنجره» به حس لرزیدن شب عینیت میبخشند؛ زیرا حس دوگانه دلهره لرزیدن شب، چه از جهت مجاز، یعنی لرزیدن برگ در تاریکی، و چه از جهت مشابهت، یعنی تشخیص و جاندار پنداشتن شب، و نیز ترس شفاف و لطف این سوی پنجره ماندن، حتی در فرصتی اندک، با امید نسبی کامیابی و زندگی شیرین و معصومانه درهم تنیده شده است. حاصل این ترکیب، حس بیپناهی و پناهجویی است. «باد ما را خواهد برد» نیز بر این احساس تأکید میورزد.
باد دارای گونهای ابهام است و گرهگشایی این ابهام، برابر است با احساس کلی این شعر که بیان شد. ویلیام امپسون میگوید: «هنگامی که احساس شود اثری دارای ارزشهای پنهانی است، نتیجهاش این است که عبارتها از پی یکدیگر روشن میشوند و چون اصل آن فهمیده شود، هر جزئی از پس جزء دیگر گرهگشایی میشود.
باد در سنت اساطیری، هم مفهوم ویرانی دارد و هم ایزد زناشویی است. این واژه در عنوان شعر نیز خودنمایی میکند: «باد ما را خواهد برد». این دو مفهوم باد در شعر به چشم میخورد؛ مفهوم نخست بیشتر در پارههای اول و دوم و مفهوم دوم در پاره سوم حضور دارد. یعنی در بند پایانی، پس از آنکه از نوازش و عشق، بهویژه با تعبیر «حسی گرم از هستی» درباره لب دوست یاد میکند، میگوید: «باد ما را خواهد برد».
اگرچه گوینده شعر ممکن است معنای نخست را مد نظر داشته باشد، متن این تجربه انسانی و اساطیری را نیز در بر دارد که معنای دوم را با تناقضنمایی و ابهام ارائه کند. به سخن دیگر، جمله آخر «باد ما را خواهد برد» که در کنار «حسی گرم از هستی» قرار گرفته است، اگرچه اشاره به فرصت کوتاهی دارد که باید دم را در آن غنیمت شمرد، یادآور با هم در آغوش باد رفتن و لغزیدن در رؤیاهای زندگی رنگین و فراموشی ویرانی و مرگ است.
دستکم این دو معنای تناقضنما برای خوانندهای که با این متن روبهرو میشود، به ذهن میآید؛ اما در بندهای نخستین شعر، همنشینهای باد چه بسا ویرانی و مرگ هستند.
نظریه نقد اخلاقی نو
نقد اخلاقی نو آمیزهای از نقد سنتی، نقد نو و فرمالیسم، نقد اخلاقی و نقد نو ارسطویی است. نقد سنتی به شیوههایی چون تصحیح و بررسی انتقادی متن، بررسی و مقابله نسخه اصلی با نسخه بدل و مواردی از این دست، بررسی تاریخی ـ زندگینامهای و زندگی شاعر و وضعیت اجتماعی، سیاسی و مذهبی دوران او و نیز نقد «اخلاقی ـ فلسفی» میپردازد .
نمونههای نخستین این رویکرد، با رهیافت نسبتاً سنتی «تکوینی» که به «بررسی نسخههای متوالی، یادداشتها و در مجموع به شیوههای ادبی نویسنده» میپردازد (همان: ۲۷۸)، شباهت دارد. این شیوه، اگرچه بیشتر بر متن تکیه دارد، اما دستخط اصلی و کاوش در یادداشتهای شخصی و تأثیرات گوناگون اجتماعی و روانی نویسنده (همان: ۲۷۹)، همگی حاکی از فرایندی است که با شیوه «نیت مؤلف» (پایه کار روش سنتی) نیز همخوانی پیدا میکند.
تلخیص: فرزین حیرتی مقدم