
برشی از کتاب «نقد ادبی»
نوشتهی «دکتر علی تسلیمی»
نشر اختران
مرور موردی مبحث «نظریه مردمشناسی اساطیر»
نظریه مردمشناسی اساطیر
بحثهای پیشین درباره کهنالگوها به کهنالگوهای ویژه یونگ مربوط بود. با این حال، پیش از این نیز کهنالگوهای دیگری بررسی شدهاند. در اینجا به کهنالگوهایی پرداخته میشود که بنیادیترین رویکرد مردمشناختی ـ اسطورهشناختی، یعنی خدایان زمینی و اینجایی، را پرورش دادهاند؛ زیرا این رویکرد دربرگیرنده همه اسطورهها و کهنالگوهای دیگری مانند آب، باد، آتش و دیگر خدایان طبیعی، تصلیب و کشتن خدامردان و خدایشاهان، قربانی، قهرمانی، رستگاری، جاودانگی، آفرینش، رستاخیز و مانند آن است.
فریزر (۱۸۲۵ـ۱۹۳۱) در کتاب «شاخه زرین کهنالگوهای اساطیری را از داستانهای عامیانه و مناسک مردمی استخراج کرد. محور اساسی بررسیهای فریزر، تصلیب و رستاخیز است، بهویژه آنجا که از کشتن خدایشاه سخن میگوید. از همین رو، نورثروپ فرای میگوید نقد اسطورهای برخلاف نقد سنتی که بر زندگینامه و تاریخ نویسنده تکیه دارد، به پیشاتاریخ و زندگی خدایان توجه میکند و به جای بررسی انسانها، به سرگذشت خدایان میپردازد.
بنابراین میان مردمشناسی، روانشناسی و اساطیر پیوند نزدیکی وجود دارد. نمونه دیگر، ادامه همان بحث شاهخدا و انسانخدای فریزر است که یونگ نیز با عنوان «خدامرد آن را مطرح کرده و میگوید اسطوره خدامرد از ذهن خودآگاه تراوش نکرده، بلکه در گذشته رخ داده است. مقصود یونگ و فریزر از خدامرد، بیش از همه اندیشههای مهری (میترائیسم) بوده است. این اندیشه با نام مهر یا نامهای دیگر در کشورها و نژادهای گوناگون جهان دیده میشود. دائبگ، خدای خورشید روسی، از جهاتی به آپولوی یونانی، مهر ایرانی و عیسای مسیحی شباهت دارد. فریزر نیز به برخی از شباهتهای آنان، بهویژه مهر و مسیح، اشاره کرده است.
خدامردان با هر دو مفهوم مرگ و زندگی پیوند داشتهاند. جایگاه میترا در صلیب خورشید است. صلیب، اگرچه یادآور مرگ خدا (مسیح) است، در اندیشههای روانشناختی تنها نشانه مرگ نیست، بلکه نشانهای «قضیبی نیز به شمار میآید؛ مانند نمادهای معبد لینگام در هند. قضیب نیز نشانه تولید مثل و زندگی است. بسیاری از نشانهها این دریافتهای تقابلی را یادآور میشوند. مار در داستان «مهره مار هم نشانه مرگ است و هم نشانه زندگی و عشق؛ بهویژه با این باور مردمشناختی که «مهره مار سبب محبوب شدن دارنده آن میشود. مار در این داستان موجب گمراهی و رانده شدن آدم و حوا شده است؛ هم در بیرون رفتن از بهشت زندگی و هم در افتادن به خاک مرگآمیز.
در اساطیر ـ و به تعبیر یونگ در ناخودآگاه جمعی بشر ـ مار، افزون بر مرگ، نشانه آفرینش نیز به شمار میآید. همانگونه که شیوا در معبد لینگام هم عامل زندگی و هم عامل مرگ است. تصاویر شیوا در هند گاه همراه با مار دیده میشوند. باد نیز در اساطیر ایرانی هم مایه ویرانی و هم عامل زناشویی است. این دو ویژگی متضاد در اساطیر نشان میدهند که عناصر طبیعی میتوانند همزمان دارای جنبههای ویرانگر و زاینده باشند.
این اندیشه بهطور غیرمستقیم در رفتارها، مراسم اجتماعی و مناسک مذهبی نیز آشکار میشود. برای نمونه، در ایران با جشن مهرگان و فروردگان (نوروزکان) روبهرو میشویم که در آنها حضور خدایان در همه جا دیده میشود: در مهر، مسیح و دیگران. مسیح با «مرگ خود مایه «زندگی است؛ زیرا در انجیل پیشنهاد میشود که مردم گوشت و خون او را بخورند و حیاتی تازه در جان خود بدمند، باشد که همچون مسیح به خداوندان بپیوندند.
در همه ادیان کهن، خدایان همانند انسانها دارای زندگی و مرگاند و از سوی دیگر، صفات انسانی یادآور صفات خداوندان است. اما از آنجا که انسانهای عادی گرفتار روزمرگی هستند و رفتاری متفاوت از دیگران ندارند، خدایی بودن آنان مورد تردید قرار میگیرد، مگر آنکه برخی نیروهای فراطبیعی را دارا باشند.
تصور انسان ـ خدا، یا انسانی برخوردار از نیروی خدایی یا فوقطبیعی، اساساً به دوره نخستین تاریخ دین تعلق دارد؛ دورهای که خدا و انسان هنوز موجوداتی از یک سنخ پنداشته میشدند و آن شکاف گذرناپذیری که در تفکر آینده میان آنها پدید آمد، هنوز آنها را از یکدیگر جدا نکرده بود. از این رو، هرچند تصور خدایی مجسم در وجود انسان ممکن است برای انسان امروزی شگفتانگیز باشد، برای انسان اولیه که انسان خداگونه یا خدای انسانگونه را تنها مرتبهای عالیتر از همان نیروهای فوقطبیعی میدانست که خود نیز برای خویش قائل بود، چندان عجیب نبود.
او تمایز مشخصی نیز میان خدا و جادوگر نیرومند قائل نبود. خدایان او اغلب تنها جادوگرانی نامرئی بودند که پشت پرده طبیعت همان سحر و افسونهایی را به کار میبردند که انسان جادوگر در قالبی مرئی و مجسم در میان همنوعان خود انجام میداد. چون عموماً باور بر این بود که خدایان خود را به شکل انسان به بندگانشان آشکار میکنند، برای جادوگر، با آن قدرت معجزهآسایی که برای خود قائل است، آسان بود که به عنوان خدایی مجسم شناخته شود.
کمبل از اسطورهشناسانی است که از پراپ، یونگ و فریزر تأثیر پذیرفته و نظریه «قهرمان هزارچهره را در کتابی به همین نام مطرح کرده است. آنجا که قهرمان را در موقعیتهای گوناگون دارای چهرههای متفاوت میداند، از کهنالگوهای یونگ، بهویژه «نقاب، بهره گرفته است. هنگامی که قهرمان به خدابانو راه مییابد و با یافتن نیمه گمشدهاش به خدایی میرسد، به آنیما و مهمتر از آن به «خود یونگی دست یافته است. هنگامی که قهرمان صفات خدایان را میگیرد و در جایگاههای گوناگون مانند خدایان، صفات خشم، مهربانی و کمال را بر چهره میزند، به خدامردان فریزر نزدیک میشود. همچنین، آنجا که قهرمانان در افسانهها و اسطورهها هفتخوانها و مراحل گوناگونی را میپیمایند تا به هدف خود برسند، با کنشگرهای پراپ شباهت مییابند. مراحل کمبل نیز با کارکردها و کنشهای پراپ نزدیک است.
کمبل جنبههای کموبیش ایستای نظریات یونگ و فریزر را به شیوهای دیالکتیکی و پویا تبدیل کرده است:
۱. جدایی از خانه:
۱. قهرمان به سفر دعوت میشود.
۲. آدمهای بیباک دعوت را میپذیرند.
۳. یاریگر غیبی به کمک او میآید.
۴. قهرمان از آستان (صحرا، جنگل، دریای ژرف و موانع دیگر) همچون فریبکاران میگذرد.
۵. قهرمان گرفتار میشود.
۲. آیین تشرف:
۶. قهرمان آزمایش میشود.
۷. قهرمان با خدابانو دیدار میکند.
۸. با زن وسوسهگر روبهرو میشود.
۹. به سوی پدر گام مینهد و با پدر آشتی میکند.
۱۰. به برکت نهایی میرسد.
۳. بازگشت (گاهی قهرمان دوست ندارد به سوی مردم بازگردد):
۱۱. قهرمان فرار جادویی میکند.
۱۲. نجاتدهنده به یاری قهرمان میآید.
۱۳. قهرمان از آستان بازگشت میگذرد.
۱۴. ارباب دو جهان میشود.
۱۵. قهرمان به رهایی، آزادی و رستگاری میرسد.
(نک. کمبل، ۱۳۸۷: ۲۵۱ـ۲۳۵)
کاربرد نظریه مردمشناسی اساطیر
مردمشناسی اساطیر اندیشههای پراکندهای را دربردارد که در این بخش با استفاده از اندیشههای فریزر، فرای، یونگ و کمبل به محوریترین عنصر اسطورهای، یعنی زندگی خدایان (همانندی و نزدیکی خدایان با طبیعت و انسان)، اشاره شده است تا به انسجام نسبی دست یابیم.
زندگی خدایان این معنا را آشکار میکند که خدایان نیز همچون انسانها دچار زندگی مادی هستند و در همین جهان، پیرامون بشر زندگی میکنند. آنها دچار عشق میشوند و برای زندگی برتر و باقی ماندن خود قربانی میکنند و گاه با اهریمنان یا خدایان دیگر میجنگند و حتی همچون مسیح از مظاهر خداوندان میشوند.
در حماسه «رامایانا، سیتا مظهر و نشانه زمینی لکشمی، همسر راما/ویشنو، است. سیتا را دزدان میربایند و راما او را نجات میدهد، اما سیتا برای اثبات پاکی خود باید همچون سیاوش از آتش بگذرد. او از آتش میگذرد، اما این کار راما او را رنجور میسازد و به دامن مادر خود، زمین، فرو میرود و راما با چهره ویشنو به آسمان بازمیگردد.
هاروت و ماروت، همچون خرداد و مرداد ایرانی و هُرت و مُرت ارمنی، ایزدانی هستند که از آسمان به زمین میآیند. آمد و رفت خدایان از زمین به آسمان و از آسمان به زمین در همه اساطیر دیده میشود. نمونه کامل آنها میترا و مسیح هستند که به زمین میآیند، زندگی میکنند و دوباره به آسمان بازمیگردند و گاه همچون سیتا و هاروت همچنان در زمین میمانند و با انسان، طبیعت و زمین به یگانگی میرسند.
فروهران، خودهای آسمانی انسان در نزد آریاییان، مهمان انسانها در فروردینماه (نوروز ایرانی و هولی هندوان) هستند. نکته درخور توجه آن است که در خاورزمین رابطه عمیقی میان خدایان، بهویژه فروهران، و باززایی زمین وجود دارد. آمیختگی خدایان و انسانها در کنار طبیعت سبب زایش طبیعت نیز میشود.
سهراب سپهری این یگانگی و نزدیکی خدایان با زمین را بهگونهای عمیق کشف میکند. در همه اندیشههای عرفانی و اساطیری، حضور خداوند در طبیعت و جهان با نامهای گوناگونی چون وحدت وجود، بهویژه همهخدایی، دیده میشود؛ اما سپهری حضور خدایان و پدیدههای مجرد را در طبیعت بیجان و جدا از انسان جستوجو میکرد، برخلاف هگل که تن انسان را جایگاهی برتر برای حضور روح از خود بیگانه میدانست.
روح در روزگاران گذشته گاه جزئی از خدا یا حتی خود خداوند پنداشته میشد. از این رو، شمار ارواح، بهویژه خودهای آسمانی و نیروهای زمینی، به معنای شمار خدایان و ایزدان بود.
لوگوس در زبان یونانی دارای معانی بسیاری است که دو معنای مورد نظر در این بحث، یعنی «کلمه و «روح، از آن جملهاند. در متون تازی و ایرانی به جای واژه لوگوس از «کلمه و «سخن استفاده میشد و آنگاه کلمه و سخن در معنای روح و جان نیز به کار میرفت. در عهد عتیق آمده است: «ابتدا کلمه بود و کلمه، مانند روح و جان، آغاز آفرینش و زندگی است.
کلمات در شعر سپهری زنده و جاندارند. همه چیز با کلمه آغاز میشود. در خود واژه صبح، صبح زاده میشود. تنها کلمه نیست که جان دارد؛ هر چیزی دارای جان است: باد سخن میگوید، نبات هوش محزونی دارد، زمان دارای زهد است، آب صحبت میکند، باطن آینه میفهمد و حشرات دارای تجربهاند.
سخن این است که در گذشته دور، همه چیز دارای جان بود (آنیمیسم). از همین رو در افسانهها، جاندار و بیجان سخن میگویند و با هم مناظره و گفتوگو میکنند. در بینش اساطیری کهن، بهویژه اساطیر ایرانی، همه موجودات در کنار یکدیگر با دوستی زندگی میکنند. در بندهش، سه هزاره نخست آفرینش اسطورهای، همه موجودات در دوستی با هم به سر میبرند؛ در گومیزش، سه هزاره دوم، اهریمنان برای از میان بردن دوستیها به تاختوتاز میپردازند؛ و در وزارشن، سه هزاره پایانی، سوشیانسان به نابودی اهریمنان میپردازند.
هماهنگی این موجودات میتواند نشانه نظارت و ساماندهی خودبهخودی باشد؛ یعنی هنوز در اندیشه انسانهای نخستین، خدای یگانه بر جهان فرمان نمیراند و او جز برآیند یک نظم نبود. هیچستان و طبیعت بیجان، خودبهخود در خوابی آرام فرو میرود و انسان نیز که بدان میپیوندد، در آرامش ابدی و نیروانا به سر میبرد. مرگ آدمی نیز خوابی است در دل طبیعت و او در آن تا تناسخ و بیداری دوباره آرام میگیرد.
جان هستی خودبهخود این ویژگی را داراست. خدا و روح نیز همین کارکرد را دارند: روح خدا، روح انسان و انسان خدا. روح، زندگی و تحول خود را از دست نمیدهد، اما در طبیعت بیگانه میشود و خود را کاهش میدهد تا بهآرامی خویشتن را دریابد و به طبیعت و انسان تبدیل شود.
اسپنسر یگانگی انسان، طبیعت و خدا را به زیبایی نشان داده است. او بهگونهای بیان میکند که مرگ انسان به گونهای برابر با شدت پیوند او با طبیعت یادآور میشود و از سوی دیگر، پرستش روح او به منزله توتمپرستی است؛ اما این توتم/خدا بهصورت نمادین، یکی از نشانههای طبیعی است.
هربرت اسپنسر سرچشمه اصلی و ابتدایی دین را در پرستش نیاکان یافت و گفت نخستین کیش، نه پرستش نیروهای طبیعت، بلکه پرستش مردگان بوده است. اما برای آنکه گذار از پرستش نیاکان به پرستش خدایان متشخص را بفهمیم، باید فرضیه تازهای را وارد بحث کنیم.
به نظر اسپنسر، قدرت و تأثیر پایدار زبان بود که برداشتن این گام را ممکن و حتی لازم ساخت. زبان بشری ذاتاً تمثیلی است و آکنده از تشبیهات و استعارههاست. ذهن بدوی نمیتواند این تشبیهات را به همان معانی مجازی خود درک کند؛ آنها را واقعیت میانگارد و مطابق این اصل میاندیشد و عمل میکند. همین تعبیر حقیقی از نامهای مجازی است که از ابتداییترین شکلهای پرستش نیاکان، از پرستش افراد بشر، ما را به پرستش گیاهان و جانوران و سرانجام به پرستش نیروهای بزرگ طبیعت راهبر شده است. (کاسیرر، ۱۳۶۲: ۳۲ـ۳۳).
سپهری میگوید: «پیچکی دور تماشای خدا خواهد پیچید. او خدا را همینجا قرار میدهد و در طبیعت میپراکند. خدا همچون ارواح زمینی لباس پیچک به تن میکند و روح یک پیچک میشود. بدین ترتیب، پیچک، نبات، زمین، آب، آینه و باد دارای کلمه و جان میشوند و همه خدا میگردند. خدا نیز آب، آتش، باد، پیچک، نبات و پرنده میشود.
اما گفتمان عرفانی، بیآنکه بداند، به همهخدایی تکیه دارد و آن را نمیپذیرد؛ زیرا ناآگاهانه وارد گفتمان اسطوره میشود:
کیست در گوش که او میشنود آوازم.
یا:
فرشتهات به دو دست دعا نگه دارد.
یعنی خدا و فرشتگان، جان گوش و چشم و دست و پای انساناند که مایه شنیدن، گفتن، احساس و جنبش او میشوند. این فرشتگان در همهجا پراکندهاند.
نکته درخور توجه آن است که فرشته در ایران باستان ایزد نام دارد؛ واژهای که جانشین خدا شده است. در فلسفه اسطورهمنش کهن، جماد نیز دارای جانی بود که نفس عقیله نام داشت. از این رو باید گفت که نزد آنان هر چیز دارای جان، ایزد و خداست. بیسبب نیست که فرای اسطوره را زندگی و سرگذشت خدایان دانسته است.
در گفتمان اسطورهای، وحدت وجود غربی همان همهخدایی شرقی است. اما در گفتمان عرفانی، خداوند فراتر از پیچکها و لای بوتههای زمینی است و هیچگاه دستخوش دگرگونی، زندگی نباتی و مرگ نمیشود. از دیدگاه ابن عربی، آنها وجود ندارند که خدا در آنها درآمیزد؛ به زبان دیگر، آنان خیال خداوندند؛ خیال متصل به خداوند و نفس رحمانی او. همچون نوشتههای یک نویسنده و شعر یک شاعر که خیال متصل به نویسنده و شاعر به شمار میروند.
در زبان و گفتمان عرفانی، آنها (کثرتها) هویت واقعی ندارند و نمودهایی از هستی خداوندند. با این همه، آنها نیز ناچارند که خدا را به همین هستی (کثرت) متصل کنند؛ چه هستی، خیال خداوند باشد یا نباشد، و حتی گاه ادعا میکنند که انسان خداست.
بازمیگردیم به خدای سپهری و آنچه از هگل و کمبل گفته شد. قهرمان هگلی روحی است که در اشیا بیگانه میشود و از آغاز در طبیعت بیجان پرتاب میگردد تا به انسان و خدا برسد. کمبل نیز قهرمان را در چهرههای گوناگون اسطورهای، بهویژه انسان، به تصویر میکشد تا به مقصد دست یابد. اما در سپهری تنها انسان نیست که خدا میشود. روح قهرمان در شعر سپهری بیشتر در کالبد طبیعت خواهد پیمود تا سقف وهم او فروریخته و به تجربهای تازه دست یابد.
دست مییابد و چشمها هوش محزون نباتی و تجربه او را خواهند دید و خواهند دید که یک نبات چگونه به دیدار خدا میرود و همچون پیچکی گرد او میپیچد تا همه چیز سرشار از آینه، کشف و تجربه گردد. در همین شب است که حشرهای تنها با خدای خود وحدت مییابد و به تجربهای میرسد که خدامردان گرداگرد خدابانو رسیدهاند.
اما چرا سپهری از واژگان سخن میگوید و از واژه صبح و جهان کلمات یاد میکند؟ او این واژهها را نماینده و استعاره واقعیتها میداند. همانند اندیشههای بدوی که کاسیرر و اسپنسر یادآور میشوند، در پی آن است که مردمان همچون پیشینیان، چیزهای مجازی را واقعیت به شمار آورند. واژهها، زبان، اسطوره و استعاره جانشین حقیقتاند.
اسطوره نیز یکی از نقابهای خداوند است، استعارهای برای آنچه پشت دنیای مرئی نهفته است. (کمبل، ۱۳۷۷: ۱۲)
زبان و اسطوره، خود، حقیقتی دیگر است:
داخل واژه صبح، صبح خواهد شد.
طبیعت به سفر میپردازد و هر طبیعتی مانند انسان یکسره خداوند میگردد. طبیعت نیازی ندارد که پس از انسان شدن به خدا برسد. او انسان را دور میزند:
امشب دری از غیب باز خواهد شد و چیزی به گوش سیب میرسد و او را از درخت جدا خواهد کرد و بر زمین رهسپارش خواهد ساخت.
سیب آستانهای از شب را پشت سر میگذارد و به تجربهای تازه وارد میشود؛ تجربهای که در آن طبیعت، همچون انسان، مسیر کشف و حضور را طی میکند. در این نگاه، مرز میان انسان، طبیعت و امر قدسی از میان میرود و همه موجودات در فرآیندی مشترک به سوی آشکار شدن معنا حرکت میکنند.
تلخیص: فرزین حیرتی مقدم