
برشی از کتاب «نقد ادبی»
نوشتهی «دکتر علی تسلیمی»
نشر اختران
مرور موردی مبحث «نظریه دریافت»
نظریه دریافت (مکتب کنستانس)
نظریه دریافت همزمان با نظریه واکنش خواننده (در اواخر دهه ۱۹۶۵ و دهه ۱۹۷۵) در دانشگاه کنستانس آلمان غربی پایهگذاری شد. نامدارترین چهرههای این نظریه هانس روبرت یاس و ولفگانگ آیزر دانسته شدهاند. نظریه دریافت در کلیت نظری خود، منسجمتر، پیشروتر و پویاتر از نظریه واکنش خواننده است، بهویژه از نظر توجه به تاریخ (زمان). با این حال، یاس از آیزر تاریخیتر است. تفاوت دیگر آنان با پدیدارشناسان زنو و نیز منتقدان واکنش خواننده، در باور آنان به آزادی عمل بیشتر خواننده است. برخلاف مکتب زنو که برای شناخت ذهنیت مؤلف بر جهان متن تأکید میکند، آیزر معتقد است که متن تنها یک سوی قضیه است و معنا در برخورد خواننده با آن پدید میآید. هر خواننده با رمزهای ذهنی، یعنی قراردادها و ارزشهای تفسیری که در زندگی خاص خود پذیرفته است، با متن روبهرو میشود (مقدادی، ۱۳۷۸: ۵۳۵).
آیزر آثار متن را بر خواننده بررسی میکند. از همین رو، یک متن ممکن است در برابر خوانندگان مختلف، معناهای نسبتاً متفاوتی پیدا کند. متون دارای امور غیرقطعی، ابهامها، فاصلهها و شکافهایی هستند که خواننده با تجربه و فهم خود آنها را پر میکند. آیزر این فرایند را «سفیدخوانی» مینامد. نظریه دریافت آیزر بر ایدئولوژی انسانگرای لیبرال استوار است؛ یعنی بر این باور که هنگام خواندن یک اثر باید ذهنی باز و انعطافپذیر داشت، آماده بود که در باورهای خود تردید کنیم و اجازه دهیم تغییر کنند. برای خواندن مؤثر ادبیات باید از استعدادهای انتقادی معینی برخوردار بود؛ در این صورت، دور تفسیر شناختی خود بیشتر به دوری شیطانی تبدیل خواهد شد تا دوری پسندیده (ایگلتون، ۱۳۸۷: ۱۱۱-۱۵۹).
یاس در کتاب «زیباییشناسی دریافت» (۱۹۸۲) از قطعیت انتقاد کرده است. او این کار را با تاریخگرایی و با اصطلاحاتی چون «پارادایم» و «افق انتظارات» انجام میدهد. پارادایم مسئله معرفتشناختی را مطرح میکند؛ بدین معنا که صاحبنظران هر دانش در هر زمان دارای گفتمان ویژهای هستند. آنان در مجموعهای از اصطلاحات و قراردادها میاندیشند و از محدوده آن بیرون نمیروند.
«افق» محل پیوند فهم خواننده با متن یا فهم دیگری است. «انتظارات» اصطلاحی است که سارتر در مفهوم تاریخی بودن آگاهی انسان به کار برده است، اما یاس این اصطلاح را در مفهوم ادبی و زیباییشناختی به کار میبرد و ترجیح میدهد از «افق انتظارات» استفاده کند. افق انتظارات، متن ادبی را همچنان باز میگذارد. در زمانها و موقعیتهای مختلف تاریخی، انتظار میرود که خوانندگان یک اثر را به گونههای دیگر دریافت کنند. متن در هر زمان، با توجه به موقعیتهای اجتماعی هر دوره، مورد مطالعه قرار میگیرد. منتقد باید افق انتظار لحظه مورد نظر تاریخی را تعیین کند، آن هم با پیشفرضها و روشهای گذشته.
همچنین خواننده در این روش چندان منفعل عمل نمیکند. او همانگونه که در گیرودار اندیشهها و افکار زمانه و روح عصر خود و نیز تحت تأثیر نویسنده در متن قرار میگیرد، میتواند با تجربههای شخصی و فرافکنیهای منفرد خود در موقعیتها و زمانهای گوناگون، دست به ابتکار عمل بزند و به خوانندهای فعال بدل شود. او حتی میتواند به نیت نویسنده بیتوجه باشد و معنایی تازه از متن بیافریند و همه باورهای قطعی را از میان بردارد. یاس در این شیوه از نظریات پیشگامان هرمنوتیک و پدیدارشناسی خود، یعنی هایدگر و گادامر، بهره میگیرد (هارلند، ۱۳۸۷: ۲۵۹).
برای نمونه، در تفسیر متون مقدس با اصطلاح «هفت آسمان» روبهرو میشویم. در زمانی که پارادایم بطلمیوسی حاکمیت داشت، هفت آسمان حقیقتاً هفت آسمان بود. پس از فروپاشی هیئت بطلمیوس و پیدایش اندیشههای گالیله و نیوتن، گروهی از مفسران کتب مقدس، انتظارات مخاطبان را به گونهای دیگر برآورده ساختند؛ یعنی آنان بر اساس همصدایی کتب مقدس با هیئت بطلمیوس، ناچار شدند به تأویل معنوی هفت آسمان بپردازند و عدد هفت را عدد مطلق و نشانه کثرت بدانند و در نتیجه، جهان را گستردهتر و پیچیدهتر قلمداد کنند.
با تحولات زبانشناسی و فلسفههای مدرن، گروهی دیگر کوشیدند «زبان عرفی» را جایگزین زبان حقیقی و مجازی ـ سمبلیک گذشته کنند. عرفی بودن زبان کتب مقدس بدین معناست که این کتابها بر اساس پیشفرضها و مقبولات مردم عادی زمان خود سخن میگویند، اما نتایج مفید خود را به دست میآورند. همچنین قرائت کتب مقدس بر پایه «عرفی بودن»، در حوزه مقتضیات این زمان و افق انتظارات امروز قرار میگیرد.
نمونه دیگر، شعر نیماست که در «پارادایم» ادبیات سنتی بیمعنا بود. نیما از مقاومت شاعران سنتی در برابر شعرهای خود، به گونهای سمبلیک و شاعرانه، چنین یاد میکند:
وندر نقاط دور
خلقند در عبور
او، آن نوای نادره،
پنهان چنان که هست،
از آن مکان که جای گزیده است میپرد.
از بین چیزها که کره خورده میشود
با روشنی و تیرگی این شب دراز
میگذرد.
درباره معنای شعر «ققنوس» که بخشی از آن خوانده شد، گفتهاند که ققنوس به گونهای خود نیماست؛ زیرا نوایش برای خلقی که در عبورند، نادره است و پرندگان، چون شعر او را درنمییابند یا نسبت به آن دور و بیتوجهاند، چارهای جز پریدن و رفتن ندارند. اما نیما مصرانه انتظار داشت که متن مردهاش (ققنوس مرده) را خوانندگان دیگر و در زمان مناسب دیگری زنده کنند.
با این حال، تا دهه سوم و چهارم قرن چهاردهم شمسی، گروهی فقط به زیباییشناسی طول مصراعها توجه داشتند و از عمق وجوه شعری نیما و نظریههای او درباره شعر بیخبر بودند. خانلری، توللی، نادرپور، مشیری و تا زمانی شاملو، سپهری و فروغفرخزاد، از نیما خوانشی رمانتیک، آن هم از نوع نیمهسنتی داشتند. بعدها گروهی از این شاعران، بهویژه اخوان ثالث، خوانشی نیمهسنتی، اجتماعی ـ سیاسی (رئالیستی) از نیما ارائه دادند و این قرائت را در شعر به کار بستند. آنگاه شاملو و فروغفرخزاد با جوهر شعر نیما، بهویژه جنبه سمبولیستی آن، آشنا شدند.
حتی شعرهای امروزی یادآور گرایشهای فرمالیستی شعر نیماست؛ زیرا نیما بر این باور بود که محتواهای تازه، شکل و قالب تازهای میطلبند. شعر نیما در «افق انتظارات» و در زمانهای مختلف، به شیوههای گوناگون خوانش شده است.
شعر «کتیبه» اخوان ثالث:
فتاده تخته سنگ آنسوي تر ، انگار كوهي بود
و ما اينسو نشسته ، خسته انبوهي
زن و مرد و جوان و پير
همه با يكديگر پيوسته ، ليك از پاي
و با
زنجير
اگر دل مي كشيدت سوي دلخواهي
به سويش مي توانستي خزيدن ، ليك تا آنجا كه رخصت بود
تا زنجير
ندانستيم
ندايي بود در روياي خوف و خستگيهامان
و يا آوايي از جايي ، كجا ؟ هرگز نپرسيديم
چنين مي گفت
فتاده تخته سنگ آنسوي ، وز پيشينيان پيري
بر او رازي نوشته است ، هركس طاق هر كس جفت
چنين مي گفت چندين بار
صدا ، و آنگاه چون موجي كه بگريزد ز خود در خامشي مي خفت
و ما چيزي نمي گفتيم
و ما تا مدتي چيزي نمي گفتيم
پس از آن نيز تنها در نگه مان بود اگر گاهي
گروهي شك و پرسش ايستاده بود
و ديگر
سيل و خستگي بود و فراموشي
و حتي در نگه مان نيز خاموشي
و تخته سنگ آن سو اوفتاده بود
شبي كه لعنت از مهتاب مي باريد
و پاهامان ورم مي كرد و مي خاريد
يكي از ما كه زنجيرش كمي سنگينتر از ما بود ، لعنت كرد گوشش را
و نالان گفت : بايد رفت
و ما با خستگي گفتيم
: لعنت بيش بادا گوشمان را چشممان را نيز
بايد رفت
و رفتيم و خزان رفتيم تا جايي كه تخته سنگ آنجا بود
يكي از ما كه زنجيرش رهاتر بود ، بالا رفت ، آنگه خواند
كسي راز مرا داند
كه از اينرو به آنرويم بگرداند
و ما با لذتي اين راز غبارآلود را مثل دعايي زير لب
تكرار مي كرديم
و شب شط جليلي بود پر مهتاب
هلا ، يك ... دو ... سه .... ديگر پار
هلا ، يك ... دو ... سه .... ديگر پار
عرقريزان ، عزا ، دشنام ، گاهي گريه هم كرديم
هلا ، يك ، دو ، سه ، زينسان بارها بسيار
چه سنگين بود اما سخت شيرين بود پيروزي
و ما با آشناتر لذتي ،
هم خسته هم خوشحال
ز شوق و شور مالامال
يكي از ما كه زنجيرش سبكتر بود
به جهد ما درودي گفت و بالا رفت
خط پوشيده را از خاك و گل بسترد و با خود خواند
و ما بي تاب
لبش را با زبان تر كرد ما نيز آنچنان كرديم
و ساكت ماند
نگاهي كرد سوي ما و ساكت ماند
دوباره خواند ، خيره ماند ، پنداري زبانش مرد
نگاهش را ربوده بود ناپيداي دوري ، ما خروشيديم
بخوان ! او همچنان خاموش
براي ما بخوان ! خيره به ما ساكت نگا مي كرد
پس از لختي
در اثنايي كه زنجيرش صدا مي كرد
فرود آمد ، گرفتيمش كه پنداري كه مي افتاد
نشانديمش
بدست ما و دست خويش لعنت كرد
چه خواندي ، هان ؟
مكيد آب دهانش را و گفت آرام
نوشته بود
همان
كسي راز مرا داند
كه از اينرو به آرويم بگرداند
نشستيم
و به مهتاب و شب روشن نگه كرديم
و شب شط عليلي بود
کاربرد نظریه دریافت
در این بررسی، اصطلاحات نظریه دریافت در برابر نظریههای دیگر خوانندهمحور به کار گرفته میشود: عدم قطعیت (در برابر ثبات و قطعیت مکتب زنو)، دگرگونی در معنا (در برابر دگرگونی در تعبیر نه معنا از نظر هرش، نظریهپرداز واکنش خواننده)، تجربه شخصی، خواننده فعال، سفیدنویسی، افق انتظارات و تاریخگرایی.
شعر داستانی «کتیبه» روایت گروهی است که شبی در بیابان با زنجیرهایی به یکدیگر پیوسته شدهاند. ندایی میشنوند که آنان را به سوی تختهسنگی میخواند و میگوید: «کسی راز مرا داند / که از این رو به آن رویم بگرداند». این راز را پیری از پیشینیان نوشته است. آنان خستهاند و با شک و تردید به آن مینگرند: آیا رازی وجود دارد؟ آنها توان حرکت ندارند، پاهایشان ورم کرده است و گوشها و چشمهای خود را لعنت میکنند. اما حرکت میکنند و آن سنگ را با دشواری برمیگردانند، ولی میبینند که نوشته آن سوی سنگ نیز تکرار شده است: «کسی راز مرا داند / که از این رو به آن رویم بگرداند».
مکتب زنو این شعر را چنین مینگرد: بیشترین تکرارهای شعر به «زنجیر»، «خستگی» و «راز» بازمیگردد. راوی با پاهای خسته و ورمکرده، در حالی که از زنجیر رنج میبرد، در جستوجوی رازی برای رهایی است، اما نجاتی در کار نیست. اگر ریسمان زندگی گرهی داشته باشد، با باز کردن آن جز همان ریسمان، اما درازتر، چیزی در دست آدمی نمیماند. آنچه باقی میماند، خستگی ناشی از تلاشهای بیهوده برای سرکرم باز کردن آن است. تختهسنگ با نتایج از پیش تعیینشده، آدمی را دستبهسر میکند. پیروزی و بردی در کار نیست. اگر دو روی سکه با هم برابر باشد، یعنی نومیدی و باخت.
ظاهراً پرونده پدیدارشناسی شعر در همینجا بسته میشود، بهویژه آنکه هرش به نیت مؤلف روی میآورد و از دیدگاه او، اگر قصد شاعر در دهه چهل، بیان نومیدیهای ناشی از رویدادهای سیاسی و جابهجاییهای قدرت که معمولاً سر و ته یک کرباس بودهاند باشد، معنای دیگری پذیرفته نیست. متن باید با توجه به زمانی که نوشته شده است خوانده شود.
معانی دیگر این متن را، اگرچه آیزر و یاس میپذیرند، هرش تنها تعبیرهای تازه میپندارد. اگر فرض کنیم خوانندهای شعر حاضر را که در دهه چهل نوشته شده است، به جنگ ایران و عراق، یعنی دو دهه بعد، مربوط بداند و آدمهای آن را اسیرانی تصور کند که از اردوگاهها و زندانهای عراقی گریخته و ناگاه خود را در دست نیروهای آمریکایی در جنگ خلیج فارس دیدهاند، یعنی بر آن روی سکه نیز رازی و نجاتی در کار نبوده است، از نظر هرش معنا تغییر نمیکند، بلکه تنها تعبیر دگرگون میشود. سخن هرش را به یاد آوریم که میگفت میتوانیم «مکبث» را به جنگ هستهای مربوط کنیم، اما این تعبیر، معنای دلخواه شکسپیر نیست و تنها تعبیری همسو با آن به شمار میرود.
این متن از آنجا که متنی بسته است، به هرش بیش از یاس روی خوش نشان میدهد. اما اگر یاس این تفکیک را بپذیرد، باز هم افق انتظارات را میتوان در آن نشان داد. در زمان ما، خواننده با قرائت بنبستهای نیهیلیستی ـ که پیامد مناسبات جهان کنونی، بهویژه ترجمههای چند دهه اخیر است ـ به این متن مینگرد و اعماق دیگری در آن جستوجو میکند. بهویژه اینکه یاس در نظریات خود به جنبههای زیباییشناختی نیز توجه دارد.
این شعر از دیدگاه خواننده سنتی و کلاسیک، دارای جنبههای زیباییشناختی در وزن، آهنگ، قافیه، سجع و زبان است. اما در افق انتظارات خواننده نوگرا، همین جنبهها به منزله جنبههای ضدزیباییشناختی کشف میشوند. شعر حاضر میتوانست با استفاده از سبک و زبان نو، دارای عمق بیشتری باشد؛ زیرا دنیای نو لباس کهنه را به تن نمیکند. اگر این معنا در کالبد شعر شاملو ریخته میشد، برای خواننده امروز جذابتر به نظر میرسید، اگرچه زبان شعر شاملو نیز کلاسیک است، اما پیشروتر از اخوان تصور میشود.
زیرا پارادایمها و حوزههای فکری امروز دگرگون شدهاند. پوچگرایی که نوای غربی دارد، با آهنگ سنتی ایرانی خوانده نمیشود. اینجاست که برخلاف میل هرش، نیت مؤلف کم میآورد. اخوان هیچگاه با این برداشت همصدا نیست که در این شعر باید وزن و زبان کهنه را درنوردید. به زبان روشنتر، نفی شکل کلاسیک شعر در برابر معنای مدرن آن، فقط تعبیر دیگری از معنای مورد نظر نویسنده نیست، بلکه تعبیر و حتی معنایی ناهمسو و متضاد با او نیز شمرده میشود.
با آنکه متن «کتیبه» نسبتاً روشن است، میتوان شیوه آیزر را نیز در آن جستوجو کرد؛ زیرا «گروهی شک و پرسش» باعث شکافهایی در متن میشود. ابهامها و سفیدنویسیها گاه صوریاند و گاه مربوط به بافت متن که هرکدام زیباییشناسی خاص خود را داراست.
این شعر براهنی دارای سفیدنویسی صوری است:
«یک عده آن حقیقت روشن را میگویند
یک عده آن حقیقت ناگفته را میگویند
من آن حقیقت ناگفتنی را میگویم
این را.
(براهنی، ۱۳۷۳: ۹۵)
شعر حاضر به سفیدخوانیهای متفاوتی میانجامد، به گونهای که میتوان جای خالی آن را با عبارتهای مختلف پر کرد: «حقیقت مطلق دستنیافتنی است»، «حقیقت دریافتنی است اما بیانکردنی نیست»، «حقیقتباوری بیهوده است» و ... . اما از آنجا که سفیدنویسی این متن دارای ابهام چندانی نیست، جمله سوم برای پر کردن آن مناسبتر به نظر میرسد. سفیدخوانی غیرصوری «کتیبه» نیز چندان دشوار نیست. در سطر «چه سنگین بود اما سخت شیرین بود پیروزی» فاصلهای دیده میشود. واژه «پیروزی» تا اندازهای بیمقدمه وارد شعر شده است. فاصله آن میتواند با یک سفیدخوانی پر شود؛ یعنی اینکه طنز است: پیروزی خیالی آدمها و شاید آدمهای الکی خوش، اگرچه موفقیت ناگفتهای در برگرداندن سنگ به گونهای شادمانه وجود دارد. میتوان جای خالی را با تفسیری سمبولیک پر کرد: آدمها در یک مرحله از زندگی سیاسی و اجتماعی پیروز شدهاند، اما سپس درمییابند که شکست خوردهاند.
خود عنوان «زنجیر» در روایت غیرسمبولیک پرسشهایی را طرح میکند. آیا آنها که به زنجیر بسته شدهاند، اسیران فراریاند؟ یا زندانیانی هستند که شبها به بیگاری کشیده میشوند؟ و مثلاً ناگهان ماجرا رنگ سمبولیک به خود میگیرد که اگر یک معما گشوده شود، آنان به آزادی میرسند، اما حقیقت و رازی در کار نیست. همچون اسطوره «سیزیف» که او سنگ را به بالای قله میبرد و همواره از بالا به پایین بازمیگردد و این کار تا ابد تکرار میشود، تختهسنگ کتیبه نیز تا بینهایت و تا هنگامی که آدمها زندهاند، باید از این رو به آن رو برگردانده شود.
خواننده فعال با توجه به پیشفرضهای خود با متن روبهرو میشود و همواره منفعل و ساکت نمینشیند و با گمانها و فرافکنیهای خود، معنای تازهای به شعر میبخشد. در افسانههای کوچک چینی (با بازنویسی شاملو) آمده است:
روستایی مردی تبر خویش را گم کرد. بدگمان شد که مگر پسر همسایه آن را دزدیده است و به مراقبت او پرداخت. در رفتار و لحن کلامش حالتی عجیب یافت؛ چیزی که گواهی میداد دزد تبر اوست. اندکی بعد روستایی تبرش را باز یافت. مگر آخرین باری که برای آوردن هیزم رفته بود، تبر در کوه بر جای مانده بود. چون بار دیگر به مراقبت پسر همسایه پرداخت، در رفتار و کلام او هیچ چیز عجیبی نیافت؛ هیچ چیز گواهی نمیداد که دزد تبر اوست.
تمثیلاً گوینده شعر «کتیبه» نیز دو معنای متفاوت را برای جهان فرافکنی میکند. زمانی که میپندارد میتوان پرده از رازی غبارآلود برداشت، جهان بیرون را امیدوارانه «شط جلیل» تصور میکند:
«و شب شط جلیلی بود پر مهتاب»
اما لحظاتی بعد که به اوج نومیدی میرسد و درمییابد که آن روی سنگ نیز حاوی رازی نیست، همان شب را «شط علیل» میبیند.
اما چنانکه گفته شد، نمونه یادشده برای فرافکنی و بیان تفاوت برآمده از پیشفرضهای دوگانه درباره یک پدیده، تمثیلی بیش نیست. هنگامی این فرافکنیها به نظریه دریافت نزدیکتر میشد که از میان آدمها کسی پیدا میشد که به شط جلیل آغازین و شط علیل پایانی دودلی نشان میداد یا آن را باور نمیکرد. اما گویا همه آنان در این باره پدیدارشناسانه مینگرند و منِ شناسای آنان، بیش از آنکه دریافت شخصی داشته باشد، به رنگ جماعت درآمده است.
تصاویر آنان با زنجیرهایی که در پا دارند یکسان است و از این رو، یکسان میاندیشند و از دیدن ظاهر این رو و آن رو به امید و نومیدی میرسند. کسی نمیگوید این راز را پنهان کنید، باشد که زیبایی زندگی در فاش نکردن حقیقت باشد.
تلیص: فرزین حیرتی مقدم