
برشی از کتاب «نقد ادبی»
نوشتهی «دکتر علی تسلیمی»
نشر اختران
مرور موردی مبحث «نظریه تاریخگرایی نوین»
نظریه تاریخگرایی نوین
منتقدان برجستهای چون گرین بلات، جاناتان کلدبرک و لوئیس مونتروز این نظریه را در دهه ۱۹۸۵ در آمریکا پدید آوردند. تاریخگرایی کهن، تاریخ را بازتاب نهایی واقعیتها میدانست، اما تاریخگرایان نوین معتقد بودند که تاریخنگاران بیش از آنکه حقایق تاریخی را بازتاب دهند، به گزینشهای شخصی روی میآورند و حقیقتهای دلخواه خود و قدرت را آشکار میسازند؛ امری که سرانجامی جز ذهنی شدن تاریخ ندارد.
آنان بر این باور بودند که بسیاری از حقایق تاریخی را باید در ناخودآگاه متون جستوجو کرد و با تیزبینی در متون ادبی میتوان بیش از هر متن دیگری به این خواسته دست یافت. تنها تعصبات شخصی نیست که تاریخنویسی را به بیراهه میکشاند، بلکه گفتمان هر زمانهای گزارش برخی چیزها را روا و برخی دیگر را ناروا میداند. گفتمان قدرت و ایدئولوژی بسیاری از رخدادها را نادیده میگیرد. تعصبات شخصی نیز با برخی از گفتمانها همسویی پیدا میکند و آنها دست در دست یکدیگر به نابودی و خودداری از بازگویی برخی رویدادهای یادکردنی میپردازند.
بنابراین تاریخ به گونهای نگاشته میشود که گفتمان قدرت آن را میپسندد. برای نمونه، تاریخ چیزی درباره جنسیت و مسئله جنسی ایرانیها به ما نمیگوید، اما در برخی از متون دیگر، بهویژه متون ادبی، به همجنسخواهی برمیخوریم. به سخن دیگر، روابط شرمآور این نابهنجاریها بیش از همه در زبان شاعران کهن آشکار میشود. بنابراین گزارش زیبایی پسران جوان به سادگی وارد گفتمان به اصطلاح ادبی میشود. با این همه، برخی نشانهها دست ما را باز میگذارد تا درباره زنان نیز داوری کنیم و از آنان آگاهی پیدا کنیم، بهویژه از سکوتی که پس از گزارش ضمنی از ویژگیهای زنان ارائه میشود.
تاریخگرایی نوین در پی آن است که حقایق تاریخی را به گونهای، اگرچه نسبی، زنده کند، روابط پنهان قدرت را نشان دهد و زمینههای سرپیچی از آن را فراهم سازد. از این رو، ادبیات دارای ارزشهای فراتاریخی و بیزمان نیست، بلکه ابزاری مادی و عینی برای شناخت تاریخ است. از آنجا که همه متنهای ادبی این توانایی را دارند که ما را از حقایق تاریخی آگاه سازند، مرز میان ادبیات والا و پست برداشته میشود و حتی ادبیات شبانی و عامهپسند و نیز عرفانی میتواند همچون ادبیات امروز، به صورت غیرمستقیم، گوشههایی از واقعیتهای تاریخی و حتی گاه کلیتهای تاریخی و نیز سرپیچی از آن را بازتاب دهد.
گرین بلات آثار رنسانس و الیزابتی را در مقالات خود بررسی کرده و گفته است که این آثار تنها به بازنمایی قدرت گذشته و نیز زمان خود نمیپردازند، بلکه نشانههایی از سرکشی در برابر گفتمان بزرگ یگانه از خود بر جای میگذارند. اگر نویسندگان رنسانس گرایشهای شاهزادگان و روحانیان را بازتاب دادهاند، نگاه هوشمندانه گروهی از اندیشمندان امروز نشان میدهد که این گرایشها برای آنان نیز خوشایند نبوده است. حتی در متونی که سرسختانه به گفتمان یگانه و قدرت یکپارچه روی دارند، میتوان نشانههایی از کشمکشهای سازمانی و ایدئولوژیک را پیدا کرد.
نمونه آن شکسپیر است. او با آنکه سخت به اشرافیت گرایش دارد، آگاهانه یا ناخودآگاه به جنبههای پوسیده قدرت نیز اشاره میکند. هرچه این اشارهها بیشتر در متن خودنمایی کند، بدین معناست که ناخوشایندیها و در پی آن سرکشیها در زمان نویسنده بیشتر است، و هرچه این اشارهها کمتر خودنمایی کند ــ که این کار نشانه سرسپردگی شاعر است ــ سرپیچیها و دگرگونیها کمتر رخ میدهد.
نمونه آن آثار ادبی بسیاری از شاعران ایرانی است. آنان از درباریان سخن میگفتند نه از مردم؛ بهویژه آنکه برخلاف فردوسی و شکسپیر که دربار گذشتگان را به تصویر میکشیدند و میتوانستند نامستقیم یا ناخودآگاه از روزگار آشفته خود سخن بگویند، شاعران درباری زمان خود را میستودند و نمیتوانستند به آنان چنان که میخواستند بنگرند، زیرا گدایان خیل سلطان بودند.
این سرسپردگیها و نامقاومتها باعث کند شدن حرکت تاریخی میشوند. قدرت، کارهای فردی و سرپیچی از نظامهای اجتماعی را به روشهای گوناگون سرکوب میکند. یا فرد را آشکارا به پشتیبانی از نظامهای اجتماعی وامیدارد و یا او را به دیدهبانی خود و دیگران میگمارد. گروهی، شیوه اخیر را سرکوب نمینامند یا آن را ترجمه نمیکنند.
گرین بلات در کتاب بُوَاک و شکفتی (۱۹۹۵) میگوید:
تاریخگرایی جدید، آنگونه که من فهمیدهام، فرایندهای تاریخی را اموری تغییرناپذیر و محترم نمیداند، بلکه در جستوجوی کشف محدودیتها یا قیدهایی است که بر اقدام فردی اعمال میشوند. اعمالی که به نظر منفرد میرسند، در حکم اموری متکثر نشان داده میشوند؛ قدرت ظاهراً منفرد نبوغ فردی در قید انرژی جمعی اجتماع قرار دارد؛ یک حرکت مخالف ممکن است عنصری از یک فرایند مشروعیتبخش گستردهتر باشد، اما تلاش برای تثبیت نظم امور، آن را سرکوب میکند.
شعر حلاج از شفیعی کدکنی:
در آینه، دوباره، نمایان شد:
با ابر گیسوانش در باد،
باز آن سرود سرخ اناالحق
ورد زبان اوست.
تو در نماز عشق چه خواندی؟
که سالهاست
بالای دار رفتی و این شحنههای پیر
از مردهات هنوز
پرهیز میکنند.
نام تو را، به رمز،
رندان سینهچاک نشابور
در لحظههای مستی
ـ مستی و راستی ـ
آهسته زیر لب
تکرار میکنند.
وقتی تو،
روی چوبه دار،
خاموش و مات،
بودی،
ما:
انبوه کرکسان تماشا،
با شحنههای مأمور:
مأمورهای معذور،
همسان و همسکوت
ماندیم.
خاکستر تو را
باد سحرگاه
هرجا که برد،
مردی ز خاک رویید.
در کوچهباغهای نشابور،
مستان نیمهشب، به ترنم،
آوازهای سرخ تو را
باز
ترجیعوار زمزمه کردند.
نامت هنوز ورد زبانهاست.
کاربرد نظریه تاریخگرایی نوین
زبان فارسی نسبت به گذشتههای دور چندان دگرگون نگردیده، گویی ایران در بیزمانی قرار گرفته و تاریخ ندارد. از این رو، این شاعران گذشته نیستند که ارزشهای جاودانی آفریدهاند، بلکه این زبان فارسی است که دگرگون نگردیده است. یکنواختی تاریخ زبان فارسی و شعر، بهترین نمونهای است برای بدبینیهای گرین بلات و نیز فوکو و آلتوسر درباره اینکه سرپیچی از گفتمان حاکم دشوار و گاه ناشدنی است.
گرین بلات در کتاب خودسازی رنسانس (۱۹۸۵)، برخلاف مونتروز که بر تاریخیت تأکید میورزد، خود را ساخته ادبی متن نیز میداند و بر متنیت پافشاری میکند. شخصیت تاریخی، همچون نظامهای متنی، در اسناد ثبت میشوند. بنابراین، چه تاریخ و چه متن، در ساختار منش فردی اثرگذارند.
اما این اثرگذاری در ایران با جهان غرب تفاوت دارد. گفتمانهای غربی در زمانهای گوناگون بر پایه سرپیچی آدمها و سوژههایی که در همان قلمرو گفتمانی و زبانی به سر میبردهاند، تمایزها و دگرگونیهای چشمگیری یافتهاند. این تفاوتها در ایران چشمگیر نیست. در ایران، متنیت نیرومندتر خودنمایی کرده است. متون ادبی و عرفانی گذشته، فرهنگ، زبان و گفتمان ایرانی را راکد کردهاند.
از همین رو، شاعران گذشته که برای نمونه مسئله ریا را مطرح کردهاند، شاعران جهانی و همیشگی نیستند، اگر در مکانی و زمانی مسئله ریا از میان رود. شعرهای وابسته به ریا، که بخش عمده شعر شاعران و حتی عامل مشهور شدن برخی از آنان است، تنها به حکومتها و حاکمانی بازمیگردد که پایههای اجتماعی آنها بر ظاهری دینی استوار است. خود ریا نیز در فرایند بازیهای گفتمانی قرار میگیرد و حتی قدرت حاکمه آن را به سود خود تمام میکند یا بیاثر میسازد؛ زیرا برای نمونه، اگر شاه شجاع ریاکاری را از میان میبرد و از آن در گفتمان خود بهره نمیبرد، عمر ریا و شعرهای وابسته به آن پایان مییافت.
بنابراین، اگر گفتمانها چندان دگرگونی نیابند، خوانندهای که شعر چند سده پیش را میخواند، به آسانی با شاعر همصدا میشود و با او به دریافتی همانند میرسد. سرپیچی از گذشته چندان ناچیز است که حتی در دانشگاهها، بهویژه در ادبیات، به تکثیر و تکرار گذشته پرداخته میشود.
گفتمان پیر تصوف، قدرت را چه از در اصلی و چه از در پشتی وارد متون درسی کرده و شاگردان را دیدهبانی میکند و آنان را با زبان اشراقی، عرفانی و صوفیانه و شکوهباوریِ درخت حماسههای به اصطلاح اصیل کهنسال پرورش میدهد. مهمترین آموزه تصوف، اخلاق تسلیم، رضا و توکل و در یک سخن، جبر صوفیانه است. این جبرگرایی همواره به شیوههای گوناگون ادبی، صوفیانه و نیز عوامانه به مردم آموزش داده میشود.
این شیوههای گوناگون با یکدیگر همصدا میشوند تا بازدارنده تحول زبان و جامعه ما باشند و همواره همین شیوهها بازخوانی شوند. زیرا اگر جامعه رنگ دگرگونی به خود گیرد، دیگر به خوانش شیفتهوار و عاشقانه این متون نمیپردازد، بلکه خردمندانه و با فاصله به قرائت آن مینشیند. سخن این ادیبان با چنین نگاهی خواندنیتر میشود.
کم و بیش شعر کهن ایران و جهان به این سرنوشت دچار بوده، اما گویا تنها سرنوشت جامعه ایرانی بوده است که از آن پاسداری کند و حتی خشم شاهان را خشم خداوند و سرنوشت خدایی بداند تا مردم را از اندیشه دگرگونی باز دارد. سعدی میگوید: که خشم خدای است بیدادگر. زیرا بیدادگر نیز از دیدگاه آنان نماینده خداست.
چگونه میتوان در برابر این اندیشهها سکوت کرد؟ آیا کشتن حلاج خواست خداوند است؟ اگر چنین است، چرا سکوت در کشتن او گناه به شمار میآید؟ عرفان چگونه این وارونهگویی و تناقض را برطرف میکند؟ با این همه، هنگامی که آنان به این سوی سخن، یعنی کُشتنکشی، آزادی و بشردوستی روی میآورند، نغزگوییهای فراوانی دارند، اما عرفان در کلیت خود پویا نیست.
بنابراین، متون گذشتگان از جهت زبان و فرهنگ، آگاهی چندان متفاوتی از گذشته در پیش روی ما نمیگذارد. تنها برخی از خردهفرهنگها، آداب و رسوم و رخدادهای جوامع و حکومتهای گذشته را در اختیارمان مینهد.
سخن حاضر بیشتر به شیوههای دانشگاهی ادبیات و عرفان بازمیگردد که شکل رسمیتری از گفتمان ادبی جامعه تودهوار ایرانی را پیش میکشد. همچنین روی انتقادی این سخن با شعر استاد محبوب و بیمانند در ادبیات کهن و بسیار توانا در ادبیات نوین ــ که در این باره نیز استاد من به شمار میآیند ــ نیست، بلکه درخت کهنسال تصوفی است که در وجود ما ریشه دوانده است.
این شعر با گفتمان حماسه عرفانی و زبان ادبی ویژهاش، ما را به گذشته بیتاریخ ایران روانه میسازد؛ زیرا سرود سرخ اناالحق، نماز عشق، مستی و راستی و رندان سینهچاک در آن به نوشتار و سخن درمیآیند تا ما را جایی در گذشتههای دور ثابت نگه دارند.
قدرت صرفاً یک نیروی فیزیکی نیست که کسی را مجازات کند و نیز به زندان بیفکند. تمام غزلگویان بزرگ کهن که در زمان خود شاعران توانمندی به شمار میآمدند، اعمال قدرت میکنند و به گفته بلوم، آیندگان خود را به عقده اختگی دچار میسازند و توان نواندیشی را از آنان میگیرند. این شاعران نیز به نوبه خود همان اندیشهها را به خوانندگان عادی انتقال میدهند و چهبسا به دست همین خوانندگان عادی است که این افکار در بستر تودهها جاخوش میکند.
رندان در رندان سینهچاک و ذهنیت این واژه، همه ایدئولوژی سدههای هفتم و هشتم قمری ایران را فشرده در گوش ما فرو میکند؛ بهویژه آنکه واژههای اثیری و مبهم عشق و مستی و نیز سینهچاکی، همنشین آن میشود و سرانجام به گفتمان سدههای گذشته حیات و گسترش میبخشد.
در همین جا دوباره باید یادآور شد که نه تنها تاریخ بر ادبیات، بلکه ادبیات بر تاریخ اثر میگذارد؛ اما در اینجا بیش از آنکه با یکدیگر به رودررویی برخیزند، به همراهی و همکامی با یکدیگر پرداختهاند.
این شاعران آرام نمینشینند و تنها شعر نمیگویند، بلکه مانند ناصرخسرو، مولوی، حافظ و سعدی دستورات حکیمانه میدهند. افلاطون، حکیم و شعر را از یکدیگر جدا میکند و شاعران را از آرمانشهر خود میراند. او نمیدانست که در آینده منتقدان نقد نو، شاعران اخلاقی را جستوجو خواهند کرد و شاعران ایران حکیم خواهند شد و در مدینه فاضلهاش جای خواهند گرفت. شاید اگر میدانست که شاعران حکیم میشوند، تا این اندازه با آنان مخالفت نمیکرد؛ در حالی که شاعران غیرحکیم محبوبتر بودند.
زیرا شاعران حکیمی چون سعدی و مولوی در شعر خود مشغول هدایت نیز بودند تا پدر بودن خود را به اثبات رسانده باشند. حافظ و بسیاری از مداحان، افزون بر آنکه خود پدر بودند، پدران قدرت را نیز مدح میکردند.
ستایش شاهی که قاتل پدر بود، با این سخن که این سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید، آب به آسیاب همه پدران، چه عارفان و چه حاکمان، میریزد تا آزادی و فردیت را نادیده سازند. شاعران حکیم، اگرچه گاهی با قدرت مخالفت هم دارند، اما با شعرهای مرشدانه و قطبمدارانه از آن پشتیبانی میکنند و نام مرشدان را زمزمه میکنند و از آنان اسطوره میسازند.
این قطبمحوریها پایه نظری خودکامگیهای سیاسی را نیز استوار میکند. شاعران، آگاهانه یا ناآگاهانه، شاهان را مقدس میشمارند و از این رو، بهترین مرادها و بزرگان خود را پادشاه میخوانند: سلطان ولد، شاه نعمتالله، صفی علیشاه و دیگران. ناصرخسرو که با شاهان مخالفت میکند، خود را شاه واقعی میداند؛ زیرا خود، امیر سخن است.
بنابراین، شاه در چشم و دل آنان اسطوره است و از همین رو، قدرت و خودکامگیهای سیاسی و پدرانه نیز بدهکار آنان است. اما با آنکه آنان بر مرکزیت، قطبیت و قدرت پافشاری میکنند، مغضوب فرمانروایاناند؛ بدین خاطر که هر کدام از آنان خود را در مرکز قرار میدهند. حلاج یکی از این مرکزهاست که به دست مرکز دیگر کشته میشود.
با این همه، شعر شاعری آزاد چون شفیعی میتواند تازگیهای خود را داشته باشد؛ چرا که دستکم گوشهها و جزئیاتی از تاریخ دوران ما (سال ۱۳۵۵، زمان انتشار این شعر) با گذشته تفاوت دارد. شعر بیش از آنکه به دار کشیدن حلاج را مدنظر داشته باشد، به دار کشیدن مبارزان زمان ما (چهار دهه پیش) را بازگو میکند.
بنابراین، از لابهلای این متن ادبی نیز میتوانیم برخی از شرایط تاریخی دوران خود را دریافت کنیم. هنگامی که دار را در کنار آواز سرخ و مثلوارهها و زبان رایج قدرت زمانهای که شعر در دامن آن سروده شده، یعنی مأمورهای معذور که به خواست قدرت ناچارند همچون آدمهای آهنی کار کنند و این شیوه را نظامهای پیچیده قدرت در مدارس و نهادهای اجتماعی به همگان میآموزند، قرار دهیم، لحظهای از اعدام حلاج را مرور میکنیم و به یاد مبارزانی میافتیم که در پای چوبه دار مجازات میشدهاند. این اندیشه نیز که مأمور، معذور است، نشانه تاریخ بیتفاوتی مردمی است که با سکوت خود در برابر مجازات مبارزان، با قاتلان اندیشههای مقاومت و سرکشی همصدا شدهاند.
تلخیص: فرزین حیرتی مقدم