
برشی از کتاب «مبانی نقد ادبی»
نوشتهی «گروهی از نویسندگان» ترجمهی «فرزانه طاهری»
نشر نیلوفر
مرور موردی مبحث «اسطوره و قهرمان»
نقد اسطورهشناختی با این پرسش آغاز میشود که چرا برخی تصاویر، روایتها و الگوها، بیآنکه تجربهای مستقیم از آنها داشته باشیم، واکنشی عمیق و فراگیر در ذهن انسان برمیانگیزند. جوزف کمپل در نقابهای خداوند: اساطیر بدوی به رفتار شگفتانگیز جوجههایی اشاره میکند که هنوز تکههای پوسته تخم بر بدنشان باقی مانده است. این جوجهها هنگام عبور قوش از بالای سر خود، بیدرنگ پناه میگیرند، اما نسبت به پرندگان دیگر واکنشی نشان نمیدهند. حتی اگر نمونهای چوبی از قوش را بر روی سیمی از بالای لانهشان عبور دهند، همان واکنش هراسآلود را بروز میدهند، در حالی که حرکت همان قوش چوبی در جهت عکس، هیچ اثری در آنها ایجاد نمیکند. پرسش این است که این واکنش ناگهانی در برابر تصویری که جوجه هرگز نمونه واقعی آن را تجربه نکرده، از کجا سرچشمه میگیرد. پرندگان زنده دیگر چنین تأثیری ندارند، اما همان تصویر ساختهشده از قوش، گویی بر رشتهای نهفته در اعماق وجود آنها زخمه میزند.
همین قیاس، هرچند تقریبی، راهی برای فهم شیوه اسطورهشناختی فراهم میکند. نقد اسطورهشناختی نیز به رابطه اثر ادبی با همان لایههای ژرف سرشت انسان میپردازد. در این رویکرد، جستوجو برای یافتن عناصر پنهانی است که برخی آثار ادبی از آنها تأثیر میپذیرند و به همین دلیل، واکنشهایی فراگیر، ماندگار و نیرومند در انسان برمیانگیزند. هدف آن است که روشن شود چرا بعضی آثار، بهویژه آثاری که به جایگاه کلاسیک رسیدهاند یا شواهد از کلاسیک شدن آنها حکایت دارد، واقعیتی را بازمینمایند که همواره در خوانندگان واکنشی پایدار ایجاد میکند، در حالی که آثاری دیگر، با وجود ساختار مناسب و بازنمایی واقعیت، تأثیر چندانی بر مخاطب نمیگذارند. از این منظر، منتقد اسطورهشناس همان قوشهای چوبی آثار بزرگ ادبی را بررسی میکند؛ یعنی کهنالگوها یا انگارههای کهنالگویی را که در ساختار اثر جای گرفتهاند و ارتعاش آنها در اعماق وجود خواننده طنین همدلانهای پدید میآورد.
میان نقد اسطورهشناختی و شیوه روانشناختی پیوندی نزدیک وجود دارد، زیرا هر دو به انگیزههای بنیادین رفتار انسان توجه دارند؛ با این حال، تفاوت آنها در گستره و نوع نگرش است. روانشناسی ماهیتی تجربی و تشخیصی دارد و با زیستشناسی ارتباطی نزدیک برقرار میکند، در حالی که اسطورهشناسی بیشتر جنبه ذهنی و فلسفی دارد و با مذهب، مردمشناسی و تاریخ فرهنگ پیوند مییابد. البته این تقسیمبندی نباید به سادهسازی بینجامد؛ چنانکه اندیشه زیگموند فروید از حوزه تجربه و درمان فراتر رفت و به قلمرو اسطوره راه یافت و کارل یونگ، که زمانی شاگرد برجسته او بود، خود به یکی از مهمترین اسطورهشناسان روزگار بدل شد. با این همه، این دو شیوه از یکدیگر متمایزند و اسطورهشناسی قلمروی گستردهتر را دربر میگیرد. روانکاوی در پی آشکار ساختن ویژگیهای شخصیت فرد است، اما مطالعه اساطیر ذهن و ویژگیهای یک ملت را آشکار میکند. همانگونه که رؤیاها بازتاب آرزوها و اضطرابهای ناهشیار فرد هستند، اساطیر نیز فرافکنی نمادین امیدها، ارزشها، ترسها و آرزوهای یک ملت به شمار میآیند.
برداشت رایج از اسطوره، آن را مجموعهای از افسانهها، توهمهای بدوی یا باورهایی مبتنی بر استدلال نادرست میداند، اما اسطورهشناسی چیزی بسیار فراتر از داستانهای مربوط به خدایان یونان و روم یا حکایتهایی برای سرگرمی کودکان است. اگرچه اساطیر با معیارهای امروزی سنجش واقعیت کاملاً منطبق نیستند، آثار بزرگ ادبی نیز چنین نیستند. هم اساطیر و هم ادبیات، هر دو بازتابدهنده واقعیتی ژرفترند. اسطوره عرصه نمایشی عمیقترین لایههای حیات غریزی انسان و نخستین شکل آگاهی او از جهان است؛ عرصهای که میتواند در قالبهای گوناگون جلوه کند و بسیاری از باورها و نگرشهای انسان بر آن استوار باشند.
اسطوره را همچنین میتوان مجموعهای از روایتها دانست؛ روایتهایی که برخی واقعی و برخی خیالیاند، اما انسانها آنها را تجلی معنای درونی جهان و زندگی خود تلقی میکنند. اسطوره تصویری نمادین از واقعیت عرضه میکند و میکوشد ساختار بنیادی روابطی را که جهان را برای انسان معنا میبخشند، آشکار سازد. از این دیدگاه، اسطوره راهی مبهم یا پیچیده برای بیان واقعیت نیست، بلکه خود راه بیان آن است.
اساطیر ماهیتی جمعی دارند و اعضای یک قبیله یا ملت را در تجربههای روانی و معنوی مشترک به یکدیگر پیوند میدهند. آنها احساس عمیق با هم بودن را نه تنها در سطح خرد، بلکه در احساس، رفتار و کلیت زندگی پدید میآورند. افزون بر این، اسطوره حضوری فراگیر در زمان و مکان دارد؛ از مرزهای تاریخی فراتر میرود، باورهای گذشته را با ارزشهای زمان حال پیوند میدهد و همزمان چشم به آرمانهای معنوی و فرهنگی آینده دارد.
پس از روشن شدن جایگاه اسطوره، باید نسبت آن با کهنالگوها و انگارههای کهنالگویی بررسی شود. هرچند هر ملت اساطیر ویژه خود را دارد که در افسانهها، فولکلور و ایدئولوژی آن بازتاب یافتهاند و از محیط فرهنگی خاص خود تأثیر پذیرفتهاند، اسطوره در معنای کلی خود پدیدهای جهانی است. در میان اساطیر ملتهای گوناگون، با وجود فاصلههای زمانی و مکانی بسیار، میتوان مایهها، درونمایهها و تصاویری مشترک یافت که معمولاً معناهایی مشابه دارند یا دستکم واکنشهای روانی همسانی برمیانگیزند و کارکردهای فرهنگی مشابهی ایفا میکنند. این مایهها و تصاویر، کهنالگو نامیده میشوند؛ به بیان ساده، کهنالگوها نمادهایی جهانی هستند.
نمادهای کهنالگویی، اگر نه برای همه انسانها، دستکم برای بخش بزرگی از نوع بشر، معناهایی یکسان یا بسیار نزدیک دارند. وجود نمادهایی چون پدر آسمان، مادر زمین، نور، خون، بالا و پایین، محور چرخ و نمونههای مشابه در فرهنگهایی که هیچ ارتباط تاریخی یا جغرافیایی با یکدیگر نداشتهاند، نشان میدهد که این نمادها مستقل از تأثیرپذیری مستقیم، بارها در فرهنگهای گوناگون تکرار شدهاند.
نمونههایی از این کهنالگوها و معانی نمادین آنها عبارتاند از:
آب نماد راز آفرینش، چرخه تولد، مرگ و رستاخیز، تطهیر، رستگاری، باروری و رشد است و از دیدگاه کارل یونگ، رایجترین نماد ضمیر ناهشیار به شمار میآید. دریا مادر همه حیات، رمز و راز معنوی، بیکرانگی، مرگ، تولد دوباره، ابدیت و ضمیر ناهشیار را تداعی میکند. رود نیز نشانه مرگ و تولد دوباره، گذر زمان به سوی ابدیت، مراحل انتقالی زندگی و مظهر نیروهای الهی است.
خورشید که با آتش و آسمان پیوندی نزدیک دارد، نماد انرژی آفریننده، قانون طبیعت، ضمیر هشیار، خرد، بینش معنوی، اصل پدر و گذر زمان است. طلوع خورشید با تولد، آفرینش و روشنایی همراه است و غروب آن با مرگ پیوند مییابد.
رنگها نیز هر یک بار معنایی ویژهای دارند. سرخ نشانه خون، قربانی، شهوت شدید و آشوب است. سبز با رشد، امید، باروری و شور زندگی ارتباط دارد، هرچند گاه میتواند مرگ و زوال را نیز تداعی کند. آبی معمولاً نماد حقیقت، ایمان، امنیت و پاکی معنوی است. سیاه با آشوب، ناشناختهها، مرگ، ضمیر ناهشیار، شر و اندوه پیوند دارد. سفید نیز در معنای مثبت نشانه نور، پاکی، معصومیت و بیزمانی است و در معنای منفی میتواند مرگ، وحشت، امر ماورایی و حقیقت خیرهکننده و رازآمیز را تداعی کند.
دایره نماد کلیت و وحدت است. ماندالا که از ترکیب مربع و دایره پیرامون مرکزی واحد شکل میگیرد، بیانگر میل به وحدت معنوی و انسجام روانی است. تخممرغ راز حیات و نیروی زایش را بازمینماید. یین و یانگ نیز نماد وحدت نیروهای متضاد، یعنی روشنایی و تاریکی، فعالیت و انفعال، نرینگی و مادینگی و هشیاری و ناهشیاری هستند. اوروبوروس، ماری که دم خود را میگزد، چرخه جاودانه زندگی، وحدت اضداد و ناهشیاری ازلی را نشان میدهد.
مار نماد انرژی بنیادین، نیروی ناب، شر، فساد، شهوانیت، رمز و راز، خرد و ضمیر ناهشیار است.
در میان اعداد نمادین، عدد سه با نور، آگاهی معنوی، وحدت و اصل نرینه پیوند دارد. عدد چهار یادآور چرخه زندگی، چهار فصل، طبیعت، زمین و عناصر چهارگانه است. عدد هفت نیز که از ترکیب سه و چهار حاصل میشود، کاملترین عدد نمادین و نشانه نظم، کمال و وحدت به شمار میرود.
زن کهنالگویی در هیئتهای گوناگون ظاهر میشود. مادر نیک، نمود زندگی، زایش، گرما، پرورش، حمایت، باروری و فراوانی است. مادر هراسانگیز با جادو، اغواگری، خطر، تاریکی، مرگ و جنبههای خوفانگیز ضمیر ناهشیار پیوند دارد. جفت روح نیز در چهرههایی چون سوفیا، مادر مقدس یا بانوی زیبا تجلی مییابد و مظهر الهام و کمال معنوی است.
پیر خردمند تجسم خرد، بینش، شهود، تأمل، دانش، خیرخواهی و هدایت است. او معمولاً زمانی پدیدار میشود که قهرمان در موقعیتی دشوار قرار گرفته و توان رهایی از آن را ندارد. در چنین وضعیتی، دانشی که قهرمان فاقد آن است، در سیمای پیر خردمند تجسم مییابد و او را در مسیر نجات راهنمایی میکند.
باغ نماد بهشت، معصومیت، زیبایی دستنخورده و باروری است. درخت نشان حیات کیهانی، رشد، زایش، استمرار زندگی و جاودانگی به شمار میرود. بیابان نیز نمود برهوت معنوی، مرگ، پوچی و نومیدی است.
این نمونهها تنها بخشی از تصاویر کهنالگویی رایج را تشکیل میدهند. با این حال، وجود چنین تصاویری در یک اثر ادبی بهتنهایی کافی نیست تا آنها را کهنالگو بدانیم. تنها زمانی میتوان برداشتی کهنالگویی از آنها ارائه کرد که ساختار کلی اثر، چنین تفسیری را بهطور منطقی تأیید کند.
مایهها یا انگارههای کهنالگویی
اساسیترین مایه کهنالگویی، خلقت است. تقریباً همه اساطیر جهان بر روایتی از آفرینش کیهان، طبیعت و انسان به دست نیرو یا نیروهایی فراطبیعی و ملکوتی استوارند.
مایه مهم دیگر، جاودانگی است که معمولاً در دو صورت جلوه میکند. نخست، گریز از زمان و بازگشت به بهشت؛ یعنی بازگشت به وضعیت بینقص، بیزمان و سرشار از سعادت انسان پیش از سقوط به جهان فساد و فناپذیری. دوم، غوطهوری عرفانی در زمان دوری؛ مضمونی که بر مرگ و باززایی پیوسته تأکید دارد و انسان را از راه هماهنگ شدن با آهنگ رازآمیز و جاودانه طبیعت، بهویژه چرخه فصلها، به نوعی جاودانگی رهنمون میشود.
از مهمترین کهنالگوها، کهنالگوی قهرمان است که در قالبهای گوناگون ظهور میکند. در الگوی جستوجو، قهرمان یا نجاتبخش سفری دشوار را آغاز میکند؛ در این سفر باید کارهایی ناممکن انجام دهد، با هیولاها بجنگد، معماها را حل کند و بر موانعی به ظاهر شکستناپذیر غلبه کند تا سرزمین خود را نجات دهد و گاه در پایان با شاهزادهخانم ازدواج کند.
در الگوی پاگشایی، قهرمان مسیر گذار از ناپختگی به بلوغ اجتماعی و معنوی را طی میکند. او برای رسیدن به کمال و تبدیل شدن به عضوی کامل از جامعه، آزمونهای سختی را از سر میگذراند. این فرایند معمولاً سه مرحله دارد: جدایی، دگرگونی و بازگشت. از این رو، پاگشایی نیز گونهای از کهنالگوی مرگ و تولد دوباره به شمار میرود.
در الگوی بلاگردان، سعادت قبیله یا ملت به سرنوشت قهرمان وابسته است. او باید جان خود را فدا کند تا کفاره گناهان مردم را بپردازد و باروری و زندگی را به سرزمین بازگرداند.
اتو رنک، در اسطوره تولد قهرمان، با بررسی نزدیک به هفتاد شخصیت اسطورهای، از جمله موسی، هرکول، ادیپ، زیگفرید و عیسی، به الگویی مشترک در روایت زندگی قهرمانان دست یافت. بر اساس این الگو، قهرمان معمولاً فرزند پدری بلندمرتبه، اغلب شاه، و مادری ممتاز است. پیش از تولد او غالباً موانعی مانند نازایی، دشواری در باروری یا پیوندی پنهانی میان پدر و مادر وجود دارد. در دوران بارداری یا پیش از آن، پیشگویی یا خوابی از خطری که تولد کودک برای پدر یا قدرت حاکم به همراه خواهد داشت خبر میدهد. پس از تولد، کودک را در صندوقی بر آب رها میکنند، اما فردی فرودست یا حیوانی او را نجات میدهد و زنی عادی یا حیوانی ماده او را پرورش میدهد. قهرمان پس از رسیدن به بلوغ، با هوشمندی پدر و مادر واقعی خود را بازمیشناسد، انتقام پدر را میگیرد، هویت حقیقیاش آشکار میشود و سرانجام به مقام و افتخار بزرگی دست مییابد.
کهنالگو به عنوان نوع ادبی
کهنالگوها تنها در قالب تصویرها و مایهها نمود پیدا نمیکنند، بلکه در ساختار گونههای ادبی نیز حضور دارند. نورتروپ فرای در کالبدشکافی نقد، گونههای اصلی ادبی را با چرخه فصلها متناظر میداند:
اسطوره بهار: کمدی
اسطوره تابستان: رمانس
اسطوره پاییز: تراژدی
اسطوره زمستان: طنز
از دیدگاه فرای، اسطوره اصل سازماندهنده و ساختار بنیادین ادبیات است و کهنالگو نیز عنصر بنیادی تجربه ادبی به شمار میرود. او معتقد است اسطورهشناسی نقشهای کلی از ادبیات به دست میدهد و نشان میدهد که ادبیات، در نهایت، روایت وضعیت انسان از آغاز تا پایان، از اوج تا حضیض، و بیان آن چیزی است که تخیل انسانی توان آفرینش آن را دارد.
کاربرد نقد اسطورهای
دیدگاههای فرای مستقیماً به شیوه اسطورهشناختی در تحلیل آثار ادبی راه میبرد. در این شیوه، وظیفه منتقد با دیگر رویکردهای نقد تفاوت دارد. برخلاف منتقد سنتی که بیشتر بر تاریخ و زندگی نویسنده تکیه میکند، توجه اصلی در اینجا به پیشینه اساطیری و سرچشمههای کهن روایتها معطوف است. همچنین برخلاف منتقد شکلگرا که تمرکز خود را بر ساختار ظاهری اثر قرار میدهد، این شیوه در جستوجوی نیروی درونی و زایندهای است که به اثر زندگی و ماندگاری میبخشد. از سوی دیگر، در حالی که منتقد فرویدی ممکن است اثر هنری را بازتاب روانرنجوریهای جنسی بداند، نقد اسطورهشناختی آن را جلوه نیروهای حیاتبخش و وحدتآفرینی میبیند که از ژرفای روان جمعی بشر سرچشمه میگیرند.
با وجود اهمیت این رویکرد، نقد اسطورهای تا مدتها آنگونه که شایسته بود شناخته نشد. یکی از دلایل آن، تازه بودن ابزارهای لازم برای این نوع تفسیر بود که با شکلگیری رشتههایی مانند مردمشناسی، روانشناسی و تاریخ فرهنگ در دوران معاصر فراهم شد. از سوی دیگر، بسیاری از پژوهشگران و استادان ادبیات، به سبب پیوند ظاهری این شیوه با سحر، جادو و آیینهای رازآمیز، نسبت به آن بدبین بودند. افزون بر این، اختلاف نظرهای فراوان میان خود طرفداران این شیوه درباره مفاهیم و تعریفها نیز سبب آشفتگی و کاهش استقبال از آن شد و بسیاری از منتقدان را به سوی روشهایی سوق داد که چارچوب روشنتری داشتند.
با این حال، اگر این حوزه با دقت بررسی شود، میتوان سه جریان عمده را در شکلگیری و گسترش نقد اسطورهای تشخیص داد که گرچه از یکدیگر متمایزند، الزاماً ناسازگار نیستند و هر یک سهم مهمی در تکامل این شیوه داشتهاند. نخستینِ این جریانها، مردمشناسی و کاربردهای آن است.
مردمشناسی و کاربردهای آن
رشد سریع مردمشناسی نوین از اواخر قرن نوزدهم، مهمترین عامل در شکلگیری و گسترش نقد اسطورهای بود. اندکی پس از آغاز قرن بیستم، این تأثیر در مجموعهای از پژوهشهای مهم پژوهشگران کمبریج آشکار شد. این گروه با بهرهگیری از دستاوردهای مردمشناسی، آثار کلاسیک یونان را بر پایه خاستگاههای اسطورهای و آیینی آنها تفسیر کردند. از جمله آثار برجسته این جریان میتوان به مردمشناسی و آثار کلاسیک، تمیس، اوریپید و زمانه او و خاستگاه کمدی آتن باستان اشاره کرد.
در میان این پژوهشگران، سر جیمز فریزر جایگاهی ممتاز دارد. اثر ماندگار او، شاخه زرین، تأثیری ژرف بر ادبیات قرن بیستم گذاشت؛ تأثیری که تنها به منتقدان محدود نماند و نویسندگانی چون جیمز جویس، توماس مان و تی. اس. الیوت را نیز دربر گرفت. این کتاب، که نخست در سال ۱۸۹۰ در دو جلد منتشر شد و بعدها به دوازده جلد گسترش یافت و سپس به صورت نسخهای خلاصه در یک جلد انتشار پیدا کرد، پژوهشی تطبیقی درباره ریشههای بدوی دین در جادو، آیین و اسطوره است.
اهمیت اساسی پژوهش فریزر در آن بود که شباهت بنیادین نیازهای اصلی انسان را در همه زمانها و مکانها نشان داد و آشکار ساخت که این نیازها چگونه در اساطیر کهن بازتاب یافتهاند. او برای نمونه توضیح میدهد که در مصر و سرزمینهای غرب آسیا، مرگ و رویش دوباره سالانه طبیعت، بهویژه گیاهان، در قالب خدایانی چون اوزیریس، تموز، آدونیس و آتیس تجسم مییافت. هرچند آیینهای مربوط به این خدایان از نظر نام و جزئیات با یکدیگر تفاوت داشتند، در جوهر و ساختار تفاوتی میان آنها وجود نداشت.
یکی از مهمترین مایههایی که فریزر بررسی میکند، کهنالگوی مرگ و رستاخیز و بهویژه اسطورههای مربوط به کشتن شاه مقدس است. بسیاری از اقوام بدوی شاه را موجودی مقدس یا نیمهمقدس میدانستند و سرنوشت او را با حیات طبیعت و جامعه یکی میشمردند. از این رو، سلامت و قدرت شاه، ضامن باروری زمین و رفاه مردم تلقی میشد و بیماری یا ناتوانی او، نشانه خشکسالی، قحطی و نابسامانی به شمار میآمد. بر همین اساس، هنگامی که نشانههای ضعف در شاه پدیدار میشد، او را پیش از آنکه نیروی مقدسش از میان برود، قربانی میکردند تا روح او به جانشینی نیرومند منتقل شود و نظم طبیعت و جامعه پابرجا بماند.
در برخی اقوام، این رسم بعدها تغییر یافت و به جای خود شاه، بدل یا جانشینی نمادین قربانی میشد و سرانجام، آیین قربانی شکل کاملاً نمادین پیدا کرد. از همین سنت، کهنالگوی بلاگردان پدید آمد. بر اساس این باور، آلودگیها و گناهان قبیله به انسان یا حیوانی مقدس منتقل میشد و با قربانی شدن او، جامعه از آلودگی پاک میگردید، کفاره گناهان خود را میپرداخت و آمادگی بازگشت باروری و زندگی را مییافت.
فریزر با تأکید بر اینکه خوراک و تولیدمثل دو نیاز بنیادین بقای انساناند، مناسک قربانی را کوششی برای تضمین تداوم حیات گیاهی و جانوری میداند. هرچند این آیینها امروز بدوی به نظر میرسند، بازماندههای آنها را همچنان میتوان در بسیاری از رفتارهای انسان معاصر مشاهده کرد؛ از جمله در گرایش به یافتن بلاگردان برای نسبت دادن مشکلات اجتماعی به گروهی خاص، یا در آیینهایی چون جشن سال نو، خانهتکانی، عید پاک و حتی عشای ربانی. نویسندگان معاصر نیز از این الگو بهره فراوان بردهاند و آن را در آثاری چون لاتاری، بیگانه در سرزمینی بیگانه و جشن خرمن به کار گرفتهاند.
دستاوردهای فریزر و پژوهشگران کمبریج، بهویژه در تحلیل نمایشنامهها، نقش تعیینکنندهای در گسترش نقد اسطورهای داشت. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که تراژدی یونانی از همین آیینهای قربانی سرچشمه گرفته است. سوفوکلس و اسخیلوس نیز نمایشنامههای خود را برای اجرا در جشنهای دیونیزوس مینوشتند؛ جشنهایی که هر سال مرگ شاه زمستان و زایش دوباره خدای بهار و تجدید حیات طبیعت را گرامی میداشت.
نمایشنامه ادیپ نمونهای برجسته از پیوند اسطوره و ادبیات است. هرچند سوفوکلس این روایت را به شاهکاری تراژیک تبدیل کرد، داستان آن پیش از او نیز در قالب اسطوره شهرت فراوان داشت. بر اساس این روایت، پیشگویان به لایوس و یوکاسته، شاه و ملکه تب، خبر میدهند که فرزندشان در آینده پدر خود را خواهد کشت و با مادرش ازدواج خواهد کرد. لایوس برای جلوگیری از تحقق این پیشگویی فرمان میدهد نوزاد را با پاهای سوراخشده در بیابان رها کنند، اما چوپانی او را نجات میدهد و به کورنت میبرد. شاه پولیبوس و ملکه مروپ کودک را به فرزندی میپذیرند و حقیقت را از او پنهان میکنند.
ادیپ پس از آگاهی از پیشگویی، برای گریز از سرنوشت، کورنت را ترک میکند. در راه، با مردی سالخورده و همراهانش درگیر میشود و همه آنان را میکشد، بیآنکه بداند آن مرد پدر واقعی او، لایوس، بوده است. سپس به تب میرسد، معمای ابوالهول را حل میکند، شهر را نجات میدهد و به پاداش این کار، با یوکاسته، بیوه لایوس، ازدواج میکند. سالها بعد، هنگامی که تب گرفتار بلا و طاعون میشود، روشن میشود که علت این مصیبت، مجازات نشدن قاتل لایوس است. ادیپ در جریان جستوجوی حقیقت درمییابد که خود قاتل پدر و همسر مادر خویش بوده است. پس از آشکار شدن حقیقت، یوکاسته خود را میکشد و ادیپ با سنجاق لباس او چشمان خود را کور میکند و تبعید میشود. با این قربانی شدن، سلامت و باروری دوباره به سرزمین بازمیگردد.
در همین روایت کوتاه نیز دستکم دو کهنالگوی مهم دیده میشود. نخست، الگوی جستوجو که در آن قهرمان با گذر از آزمونهای دشوار، از جمله رویارویی با ابوالهول و حل معمای او، سرزمین را نجات میدهد. دوم، الگوی شاهِ قربانی یا بلاگردان که در آن سلامت جامعه و طبیعت به سرنوشت فرمانروا وابسته است و رهایی سرزمین تنها با قربانی شدن او امکانپذیر میشود.
اگر به خاطر داشته باشیم که سوفوکلس این نمایشنامه را برای اجرا در آیینهای مذهبی نوشته است، حضور عناصر اسطورههای باروری در آن شگفتآور نخواهد بود. اهمیت بیشتر این موضوع زمانی آشکار میشود که همین ساختارهای کهنالگویی را در تراژدی بزرگی ببینیم که حدود دو هزار سال بعد، شکسپیر آفرید.
قهرمان قربانی: هملت
از نخستین پژوهشگرانی که به شباهتهای اسطورهای میان هملت و تراژدیهای یونان باستان توجه کرد، گیلبرت موری بود. او در سخنرانی خود با عنوان هملت و اورستس، که بعدها در سنت کلاسیک منتشر شد، شباهتهای فراوان عناصر اسطورهای نمایشنامه شکسپیر را با ادیپ و آگاممنون اسخیلوس نشان داد. از دیدگاه او، قهرمانان هر سه اثر ادامه همان الگوی شاهان قربانی در شاخه زرین هستند؛ شخصیتهایی که سرنوشتشان با قربانی شدن گره خورده است.
داستان هملت نیز، همچون تراژدیهای یونان، ساخته ذهن نویسنده نیست، بلکه ریشه در افسانههای کهن دارد. روایت اسکاندیناویایی آملهتوس یا املت، شاهزاده یوتلند، پیش از شکسپیر در منابع تاریخی ثبت شده بود. حتی رد این شخصیت را میتوان در افسانههای ایسلندی و اساطیر شرقی نیز دنبال کرد. از اینرو، هسته اصلی نمایشنامه شکسپیر، همچون بسیاری از آثار بزرگ ادبی، بر بنیانی اسطورهای استوار است.
آنچه در هملت شور و شگفتی برمیانگیزد، جزئیات تاریخی مربوط به دربار دانمارک نیست، بلکه حضور همان داستانها و آیینهای کهنی است که هزاران سال پیش انسانها را به حرکت وامیداشت، آنان را به قربانی کردن، رقصهای آیینی و تحمل مرگهای هولناک ترغیب میکرد تا شاید چرخه زندگی و باروری طبیعت استمرار یابد و قومشان از نابودی نجات پیدا کند.
در روزگار سوفوکلس و اسخیلوس، آیینهای قربانی دیگر به صورت واقعی اجرا نمیشدند و تنها در قالب نمایشهای نمادین بر صحنه حضور داشتند، اما معنای اسطورهای آنها همچنان پابرجا بود. همین معنا برای مخاطبان شکسپیر نیز آشنا بود. مردم عصر الیزابت با اسطورهها و نمادهای آنها زندگی میکردند و نیازی به توضیح و تفسیر این عناصر نداشتند؛ آنها به طور طبیعی محتوای اسطورهای آثار را درک میکردند. حتی امروز نیز، هرچند این آگاهی جمعی کمرنگتر شده است، همچنان در برابر کهنالگوهای هملت واکنشی عمیق نشان میدهیم.
منتقدانی چون گیلبرت موری و پس از او فرانسیس فرگوسن نشان دادهاند که بسیاری از صحنههای هملت بر همان الگوی آیینی تراژدی یونان، بهویژه ادیپ، استوار است. در هر دو نمایشنامه، عضوی از خاندان سلطنتی منشأ آلودگی و آشفتگی سراسر جامعه میشود. هر دو اثر با دغدغه نجات کشوری گرفتار بحران آغاز میشوند و در هر دو، سرنوشت فرد و جامعه به یکدیگر وابسته است؛ گویی تا زمانی که قربانی والامقام رنج نکشد، پاکسازی و نوسازی ممکن نخواهد بود.
برای درک پیوند اخلاقی هملت با این اسطورههای کهن، کافی است به تصاویر مکرر بیماری، فساد و تباهی در نمایشنامه توجه شود. در این جهانبینی، زندگی، زایش و سلامت، نمود خیر هستند و مرگ، ناتوانی و بیماری نمود شر. مرگ، اگر در چرخه طبیعی زندگی رخ دهد، پدیدهای گذراست و زندگی دوباره جای آن را میگیرد؛ اما بیماری و فساد، این چرخه طبیعی را مختل میکنند و از اینرو، بزرگترین تهدید برای حیات به شمار میروند.
از همین منظر، قتل نیز صرفاً از میان برداشتن یک انسان نیست، بلکه گسستن نظم طبیعی و اجتماعی است. هنگامی که قربانی از اعضای خانواده قاتل باشد، این اختلال بسیار عمیقتر میشود، زیرا بنیادیترین پیوندهای انسانی را از هم میگسلد.
در کنار این مفاهیم، اسطوره دیگری نیز با هملت ارتباطی نزدیک دارد و آن، اسطوره گزینش الهی شاهان است. بر اساس این باور که در دوره فرمانروایی خاندان تودور رواج فراوان داشت، پادشاهان به فرمان خداوند برای برقراری نظم و آرامش برگزیده شدهاند و هرگونه تعرض به این نظم الهی، خواه با شورش و خواه با قتل پادشاه، نه تنها جامعه، بلکه طبیعت را نیز دچار آشفتگی میکند. بازتاب این اندیشه را میتوان در چندین نمایشنامه شکسپیر، از جمله ریچارد سوم، مکبث و شاه لیر مشاهده کرد؛ آثاری که در آنها اختلال در جانشینی مشروع، هم بینظمی سیاسی و هم نابسامانی طبیعی را در پی دارد و فرمانروای ناتوان یا فاسد، تصویری از کشوری بیمار است. این اندیشه در هملت نیز نقشی محوری دارد.
در نتیجه، پیوند هملت با اسطوره تردیدبردار نیست. هسته اصلی نمایشنامه، همان معمای کهن چرخه زندگی است و ضرباهنگ تراژیک آن، همان نیرویی است که تماشاگران جشنهای دیونیزوسی را متأثر میکرد و امروز نیز، فراتر از آگاهی منطقی ما، همچنان اثرگذار است.
با بهرهگیری از دستاوردهای مردمشناسی، میتوان ساختار کهنالگویی این تراژدی را بهتر دریافت. دانمارک در هملت کشوری بیمار و آلوده است، زیرا جنایت کلادیوس، یعنی قتل برادر و غصب پادشاهی، نظم طبیعی و حق الهی جانشینی را بر هم زده است. این آلودگی، به سبب نسبت خونی قاتل و قربانی، شدت بیشتری یافته است. کلادیوس که روح پادشاه مقتول او را افعی مینامد، گرفتار همان نفرین نخستین برادرکشی، یعنی گناه قابیل، شده است. چون سرنوشت کشور با سرنوشت فرمانروا یکی دانسته میشود، دانمارک نیز در پیامدهای این جنایت شریک است و بهای آن را با آشوب داخلی و تهدیدهای بیرونی میپردازد.
در چنین شرایطی، نقش هملت، نقش شاهزادهای قهرمان است که برای نجات کشور، افزون بر انتقام خون پدر، باید خود نیز در مقام بلاگردان قربانی شود. هرچند او شخصاً در جنایت نقشی ندارد، اما چون عضوی از خاندان سلطنتی است، از پیامدهای آن برکنار نمیماند. وظیفه او یافتن سرچشمه این فساد و از میان برداشتن آن است تا کشور دوباره به تعادل و سلامت برسد.
دلیل اصلی درنگ هملت در کشتن کلادیوس نیز از همینجا سرچشمه میگیرد. او بهخوبی میداند که اجرای این وظیفه، احتمالاً نابودی خود او را نیز در پی خواهد داشت. هملت بلاگردانی است که با اکراه، اما از سر احساس مسئولیت، سرنوشت خویش را میپذیرد. پذیرش مبارزه با لائرت، که گمان میبرد به تحریک کلادیوس صورت گرفته است، نشانه همین آگاهی است. از این رو، پایان خونین نمایشنامه صرفاً مجموعهای از مرگهای نمایشی نیست، بلکه تحقق کامل الگوی کهنالگویی قربانی، کیفر و پالایش است. برای آنکه دانمارک از آلودگی پاک شود و حکومت سالمی بر آن استقرار یابد، نه تنها همه کسانی که به این فساد آلوده شدهاند باید از میان بروند، بلکه خود شاهزاده قهرمان نیز ناگزیر از قربانی شدن است.
کهنالگوی بلاگردان با سفر روحی هملت تکمیل میشود. او از جوانی بیتجربه و آسوده، که پیش از آغاز حوادث دانشجوی دانشگاه بوده است، به انسانی پخته و ژرفاندیش تبدیل میشود. این دگرگونی، همان آیین پاگشایی و گذار از خامی به بلوغ است. سفر او، سفری در تاریکی روح است و فضای نمایشنامه نیز با تصاویر شب، سیاهی، خون و اندوه، همین حرکت را بازمیتاباند. جستوجوی او در ظاهر برای کشف راز مرگ پدر است، اما در لایهای عمیقتر، به جستوجوی راز انسان، زندگی و سرنوشت بشر تبدیل میشود. گفتوگوهای مکرر او با خویش نیز همواره به همین پرسشهای بنیادین بازمیگردد. پاسخ این معما، همانند پاسخ معمای ابوالهول، چیزی جز انسان نیست و از این منظر، جستوجوی هملت، جستوجوی همه انسانها برای دستیابی به شناخت خویشتن است.
کهنالگوهای زمان و جاودانگی؛ تحلیل شعر به معشوق عشوهسازش اثر اندرو مارول
یکی از مایههای بنیادین اسطوره، آرزوی غلبه بر زمان و دستیابی به جاودانگی است. این آرزو در ادبیات به شیوههای گوناگون بازتاب یافته است؛ گاه در قالب بازگشت به بهشت آغازین، گاه در رؤیای توقف زمان و گاه در تمنای رهایی از مرگ. شعر به معشوق عشوهسازش اثر اندرو مارول، از شناختهشدهترین نمونههای ادبی است که این مایه اسطورهای را در ساختاری شاعرانه بازمیآفریند.
در نگاه نخست، این شعر دعوتی به بهرهگیری از فرصت عشق پیش از فرارسیدن پیری و مرگ به نظر میرسد، اما در لایهای عمیقتر، بر تقابل جاودانگی و زمان استوار است. شاعر در آغاز، جهانی خیالی را تصور میکند که در آن زمان بیپایان است و عاشق میتواند قرنها در ستایش زیبایی معشوق به سر برد. در چنین جهانی، شتاب و اضطراب معنا ندارد، زیرا فرصت همیشه باقی است.
اما این تصویر آرمانی ناگهان با واقعیت زمان در هم میشکند. شاعر به یاد میآورد که زندگی کوتاه است، مرگ نزدیک است و گور، هرچند آرام، جای عشقورزی نیست. از این لحظه، زمان به دشمن انسان تبدیل میشود؛ نیرویی که بیوقفه همه چیز را به سوی نابودی میراند. از اینرو، دعوت شاعر به عشق، در حقیقت تلاشی برای مقابله با سلطه زمان است.
در این شعر، زمان همان نیروی ویرانگر و مرگآفرینی است که در بسیاری از اساطیر با زمستان، تاریکی و پیری پیوند دارد، در حالی که عشق نیروی زندگی، زایش و تداوم است. تقابل این دو نیرو، همان تقابل دیرینه مرگ و حیات در اندیشه اسطورهای است.
از منظر نقد اسطورهای، شاعر نمیکوشد مرگ را انکار کند، بلکه میخواهد با شدت بخشیدن به تجربه زندگی، بر آن غلبه کند. اگر زمان را نمیتوان متوقف کرد، میتوان با زیستن کامل، از سلطه آن کاست. این نگرش، یادآور همان الگوی جاودانگی در اساطیر است که انسان را به جای گریز از مرگ، به مشارکت در چرخه جاودانه زندگی فرامیخواند.
به همین دلیل، این شعر صرفاً اثری عاشقانه نیست، بلکه بازتاب یکی از کهنترین دغدغههای بشر، یعنی نسبت انسان با زمان، مرگ و جاودانگی است. قدرت ماندگار آن نیز از همین پیوند با یکی از کهنالگوهای بنیادین ذهن انسان سرچشمه میگیرد.
روانشناسی تحلیلی و نقد اسطورهای
دومین جریان مهم در شکلگیری نقد اسطورهای، روانشناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ است. یونگ، برخلاف فروید که منشأ بسیاری از رفتارهای انسان را در تجربههای شخصی و امیال سرکوبشده جستوجو میکرد، بر این باور بود که در ژرفترین لایههای روان انسان، قلمرویی مشترک میان همه افراد وجود دارد که آن را ناخودآگاه جمعی نامید.
ناخودآگاه جمعی حاصل تجربههای فردی نیست، بلکه میراث روانی مشترک همه انسانهاست؛ لایهای که طی نسلهای بیشمار شکل گرفته و تجربههای بنیادین نوع بشر را در خود حفظ کرده است. همانگونه که بدن انسان ویژگیهای زیستی مشترکی دارد، روان او نیز ساختارهایی مشترک و موروثی در خود نهفته دارد.
محتوای اصلی این ناخودآگاه، کهنالگوها هستند. کهنالگوها تصویرهای مشخص یا روایتهای آماده نیستند، بلکه الگوهای بنیادی تجربه و ادراکاند که در شرایط گوناگون، خود را در قالب اسطوره، رؤیا، آیین، دین، هنر و ادبیات آشکار میکنند. از این رو، شباهت اساطیر ملتهای گوناگون نتیجه ارتباط مستقیم تاریخی میان آنها نیست، بلکه از حضور همین ساختارهای مشترک در روان انسان سرچشمه میگیرد.
یونگ برای توضیح این موضوع، از کهنالگوهایی چون مادر، پدر، قهرمان، پیر خردمند، سایه، کودک، آنیما و آنیموس یاد میکند. این کهنالگوها در رؤیاها، اساطیر و آثار ادبی به صورت شخصیتها، تصویرها و موقعیتهای گوناگون ظاهر میشوند، اما ساختار روانی آنها همواره ثابت باقی میماند.
بر اساس این دیدگاه، اثر ادبی بزرگ صرفاً زاییده تجربه شخصی نویسنده نیست، بلکه تجلی نیروهایی است که از ناخودآگاه جمعی سرچشمه میگیرند. نویسنده، آگاهانه یا ناآگاهانه، به این سرچشمه مشترک متصل میشود و تصاویری را میآفریند که برای انسانها، صرفنظر از تفاوتهای فرهنگی و تاریخی، آشنا و اثرگذارند.
از این منظر، نقد اسطورهای میکوشد حضور این کهنالگوها را در اثر ادبی شناسایی کند و نشان دهد که چگونه آنها سبب میشوند یک اثر، فراتر از زمان و مکان، همچنان برای نسلهای گوناگون معنا و جذابیت داشته باشد.
مادینهروان، نقاب و جایگاه آنها در روان
یونگ برای مادینهروان در روان مرد هویتی زنانه قائل است و معتقد است که تصویر مادینهروان معمولاً بر زنان فرافکنی میشود. در روان زن نیز این کهنالگو آنیموس نام دارد. بر این اساس، مادینهروان بخش جنس مخالف در روان مرد است؛ تصویری از زن که مرد در ناهشیار فردی و جمعی خود حمل میکند. چنانکه در ضربالمثل کهن آلمانی آمده است: هر مردی حوای خود را در درون خود دارد. به بیان دیگر، روان انسان ماهیتی دوجنسی دارد، هرچند ویژگیهای جنس مخالف معمولاً در سطح ناهشیار باقی میمانند و تنها در رؤیاها یا فرافکنی بر دیگران آشکار میشوند.
پدیده عشق، بهویژه عشق در نگاه نخست، تا اندازهای با نظریه مادینهروان یونگ تبیینپذیر است؛ زیرا انسان معمولاً مجذوب کسانی از جنس مخالف میشود که ویژگیهای نهفته و درونی خود او را بازمیتابانند. یونگ شخصیتهایی چون هلن تروا، بئاتریس دانته، حوای میلتون و او در آثار رایدر هاگارد را تجسم مادینهروان میداند. بر پایه این دیدگاه، هر شخصیت زن که از قدرت یا اهمیتی غیرعادی برخوردار باشد، میتواند نمادی از مادینهروان تلقی شود.
کارکرد مهم دیگر مادینهروان، میانجیگری میان من ــ یعنی اراده هشیار یا خود متفکر ــ و ناهشیاری یا جهان درونی انسان است. این نقش را میتوان با مقایسه مادینهروان و نقاب بهتر دریافت. نقاب، روی دیگر سکه مادینهروان است، زیرا واسطه میان من و جهان بیرونی به شمار میرود. به تعبیر استعاری، اگر من را سکهای بدانیم، یک روی آن مادینهروان و روی دیگر آن نقاب است. نقاب همان صورتکی است که فرد به جهان نشان میدهد؛ شخصیت اجتماعی او که گاه با خود واقعیاش تفاوتی بنیادین دارد.
یونگ توضیح میدهد که انسان برای دستیابی به بلوغ روانی باید نقابی انعطافپذیر و پایدار داشته باشد؛ نقابی که بتواند با دیگر اجزای روان او رابطهای هماهنگ برقرار کند. در مقابل، اگر این نقاب بیش از اندازه تصنعی، خشک و انعطافناپذیر باشد، زمینه بروز نشانههای روانرنجوری، مانند زودرنجی و اندوه، فراهم میشود.
گودمن براون جوان؛ شکست در فرایند تفرد
رابطه نظریههای سایه، مادینهروان و نقاب یونگ را میتوان در تحلیل داستان گودمن براون جوان اثر هاوثورن مشاهده کرد. نخست آنکه نقاب براون هم کاذب است و هم انعطافناپذیر. او چهره اجتماعی یک پیوریتن خداترس، اهل دعا و حقبهجانب را بر خود نهاده است؛ نقاب یک گودمن یا نیکمرد با همه دلالتهای اخلاقی آن. براون خود را هم مسیحی خوبی میداند و هم همسری شایسته برای فرشته زمینی خود، اما در واقع بیش از آنکه مردی پخته باشد، پسری نابالغ است. رفتار او از آغاز تا پایان داستان، رفتار نوجوانی است که هنوز به بلوغ روانی نرسیده است.
یکی از نشانههای این نابالغی، انگیزه او برای ترک همسرش است؛ تمایلی کودکانه برای آنکه برای آخرین بار به ماجراجویی اخلاقی بپردازد. همچنین ناتوانی او در شناخت شیطان ــ که در حقیقت همان سایه اوست ــ و ناتوانی در شناخت انگیزههای درونی خویش، جلوه دیگری از همین ناپختگی روانی است.
همانگونه که نقاب براون در برقراری ارتباط میان من و جهان بیرونی ناکام میماند، مادینهروان او نیز از ایجاد ارتباط با جهان درونیاش ناتوان است. از این رو، انتخاب نام ایمان برای تصویر روح یا مادینهروان او کاملاً معنادار است. مشکل اصلی آن است که براون ایمان را نه همسر و همراه واقعی، بلکه مادری مهربان میبیند؛ حال آنکه یونگ معتقد است در دوران کودکی، مادینهروان معمولاً بر مادر فرافکنی میشود. این نگرش در جملهای آشکار میشود که براون میاندیشد: در دامنش میآویزم و با او به بهشت روانه میشوم.
به بیان دیگر، اگر ایمان برای مرد جوان همان ویژگیهای مادر نیک را داشته باشد، او انتظار خواهد داشت که ماجراجوییهای کودکانهاش بخشیده شود. اما ایمان بالغ، همانند ازدواج، پیمانی دوطرفه است که هر دو طرف را به رعایت تعهدات مقدس ملزم میکند. هنگامی که یکی از طرفین این پیمان را بشکند، همانگونه که براون چنین میکند، باید پیامدهای آن را نیز بپذیرد؛ پیامدهایی که میتوانند از جدایی و طلاق تا سوءظن، از میان رفتن اعتماد، هماهنگی و آرامش ذهنی را در بر گیرند. براون گرفتار همین پیامدهای روانی میشود، اما حتی در این مرحله نیز رفتاری کودکانه دارد. او به جای پذیرش خطا و تلاش برای آشتی، قهر میکند.
از دیدگاه روانشناسی تحلیلی، گودمن براون جوان دچار اختلال در یکپارچگی شخصیت شده است. فرایند رشد روانی یا تفرد او متوقف میشود، زیرا نمیتواند با سایه خود روبهرو شود، آن را بخشی از وجود خویش بداند و در شخصیت خود جذب کند. در عوض، تصویر سایه را پیوسته بر دیگران فرافکنی میکند؛ نخست بر شیطان، سپس بر اعضای جامعه خود، مانند گودی کلویز و شماس گوکین، و سرانجام حتی بر ایمان یا همان مادینهروان خویش. در پایان داستان، سراسر جهان در نگاه او به جهانی تاریک و آلوده تبدیل میشود.
یونگ در روان و نماد توضیح میدهد که نتیجه فرافکنی، جدا شدن انسان از محیط واقعی پیرامون اوست، زیرا رابطه حقیقی جای خود را به رابطهای توهمآمیز میدهد. جهان به تصویری از چهره ناشناخته خود فرد تبدیل میشود و این توهم، احساس خصومت محیط را تشدید میکند. در نتیجه، انسان هرچه بیشتر در انزوا فرو میرود و هرچه فرافکنیها افزایش یابد، تشخیص واقعیت برای او دشوارتر میشود. همین وضعیت در داستان هاوثورن نیز دیده میشود؛ جایی که گودمن براون دیگر نمیتواند میان واقعیت و رؤیای فریبنده جنگل تمایز بگذارد.
در چنین وضعیتی، انسان زندگی خود و دیگران را تباه میکند، بیآنکه منشأ اصلی این تراژدی را بشناسد. او ناآگاهانه اوهامی میبافد که همچون حجابی سراسر جهانش را فرا میگیرد و سرانجام خود او را نیز در بر میگیرد. اگر یونگ مستقیماً داستان هاوثورن را تحلیل میکرد، به دشواری میتوانست توصیفی دقیقتر از بیماری روانی گودمن براون ارائه دهد. همین همسویی، هم اعتبار نظریه یونگ را نشان میدهد و هم ژرفای بینش اخلاقی هاوثورن را برجسته میسازد.
ترکیب نظریه یونگ و مردمشناسی
چنانکه از تحلیل گودمن براون جوان برمیآید، کاربرد نظریه یونگ در نقد ادبی از نظر روششناختی به نقد روانشناختی نزدیکتر از نقد اسطورهای است. از این رو، بیشتر منتقدان اسطورهای که از آرای یونگ بهره میگیرند، همزمان از دستاوردهای مردمشناسی نیز استفاده میکنند.
نمونه کلاسیک این تلفیق، کتاب انگارههای کهنالگویی در شعر اثر ماود بادکین است که نخستین بار در سال ۱۹۳۴ منتشر شد و امروز از آثار پیشگام نقد کهنالگویی به شمار میآید. بادکین در آغاز کتاب، خود را وامدار گیلبرت موری، پژوهشگران مردمشناسی و نیز یونگ میداند و سپس در آثار بزرگ ادبیات غرب به جستوجوی مهمترین انگارههای کهنالگویی میپردازد؛ از جمله تولد دوباره در دریانورد کهن کالریج، الگوی بهشت و دوزخ در قوبیلای قاآن، کمدی الهی دانته و بهشت گمشده میلتون، و نیز تصویر زن در آثار هومر، اوریپید و میلتون.
همین شیوه تلفیقی را میتوان در پژوهشهای متأخر، از جمله کالبدشناسی نقد نورتروپ فرای، مشاهده کرد؛ اثری که در آن نقد ادبی، با بهرهگیری از دستاوردهای مردمشناسی و روانشناسی یونگ، به شاخهای نو از علوم انسانی نزدیک میشود.
یکی از مهمترین پژوهشهای جدید در این زمینه، کتاب اسماعیل؛ بررسی شیوه نمادین در بدویگرایی نوشته جیمز برد است. روش برد نیز از آرای یونگ، مردمشناسان و اندیشمندانی چون سوزان لانگر و میرچا الیاده الهام گرفته است. هدف اصلی او یافتن کهنالگویی است که بتواند رمزگشای لایههای معنایی موبیدیک باشد؛ اثری که یونگ آن را بزرگترین رمان آمریکایی میدانست.
برد این کلید را در اساطیر بدوی، بهویژه اساطیر پولینزیایی، مییابد؛ اسطورههایی که هرمان ملویل در دوران اقامت خود در اقیانوس آرام جنوبی با آنها آشنا شده بود. از دیدگاه او، بدویگرایی ملویل، برخلاف بدویگرایی احساساتی نویسندگانی چون روسو، اصیل است، زیرا او کهنالگوها یا نمادهای زندگی شرقی را جذب کرده و آنها را به شیوهای خلاقانه به الگوهای شخصی خود تبدیل کرده است.
نمونه برجسته این تلفیق، نهنگ سفید موبیدیک است. برد یادآور میشود که در اساطیر شرق، ماهی بزرگ یا نهنگ، نماد آفرینش الهی و زندگی است؛ برای نمونه، در آیین هندو، ویشنو در قالب نهنگ تجلی مییابد. همچنین رنگ سفید، نماد خدای فراگیر و درکناشدنی است. ملویل این دو کهنالگو، یعنی نهنگ و سفیدی، را در هم آمیخته و نماد یگانه خود، موبیدیک، را آفریده است. توصیفهای او از رمزآلودگی، هیبت، قدرت و تناقضهای رنگ سفید، این برداشت را تأیید میکند. از این رو، موبیدیک به تعبیر برد ابهامی بیابهام است.
اهب، که عقل او به وسواس تبدیل شده است، خود و همراهانش را نابود میکند، زیرا میخواهد راز ابدی و دستنیافتنی آفرینش را بشکافد و نقاب آن را بدرد. تنها اسماعیل نجات مییابد، زیرا تحت تأثیر کوئیکوئگ، شاهزاده پولینزیایی، شیوه بدوی پذیرش راز الهی را آموخته است.
نقد اسطورهای و رؤیای آمریکایی
در نقد اسطورهای معاصر، بهویژه در تفسیر ادبیات آمریکا، افزون بر مردمشناسی و روانشناسی یونگی، جریان سومی نیز تأثیر چشمگیری داشته است. این جریان، که در کنار دو رویکرد پیشین از نگرش تاریخی تازهای به اسطورههای سازنده فرهنگ آمریکا سرچشمه میگیرد، در توجه روزافزون به مجموعه اساطیری موسوم به رؤیای آمریکایی نمود یافته است. پیامد این رویکرد، افزایش تلاش پژوهشگران برای تحلیل عناصری بوده است که به ادبیات آمریکا هویتی متمایز بخشیدهاند. نتایج این پژوهشها نشان میدهد که آثار برجسته نویسندگان آمریکایی، با وجود تفاوتهای ظاهری، از وحدتی بنیادین برخوردارند و بخش مهمی از این وحدت را میتوان حاصل تأثیرهای مثبت و منفی رؤیای آمریکایی دانست.
هسته مرکزی این مجموعه اساطیری، اسطوره امکانات بهشتی است؛ اسطورهای که امید به آفرینش بهشتی دوباره را نه در جهان پس از مرگ و نه بیرون از قلمرو زمان، بلکه در سرزمین جدید آمریکا منعکس میکند. از آغاز شکلگیری نخستین سکونتگاهها، آمریکا در نگاه اروپاییان سرزمین فرصتهای بیکران بود؛ جایی که انسان میتوانست پس از قرنها فقر، فساد و تیرهروزی، بار دیگر آرمان اسطورهای بازگشت به بهشت را تحقق بخشد.
در سال ۱۶۵۳، کاپیتان ادوارد جانسون نیز مردم دلزده از انگلستان را به مهاجرت فراخواند و آمریکا را سرزمینی معرفی کرد که خداوند در آن آسمانی جدید، زمینی جدید، کلیساهایی جدید و جامعهای نو خواهد آفرید. این نگرش بعدها به یکی از ارکان اسطوره رؤیای آمریکایی تبدیل شد.
فردریک کارپنتر در کتاب ادبیات آمریکایی و رؤیا یادآور میشود که هرچند رؤیای بهشت قدمتی به درازای تاریخ اندیشه بشر دارد، اما این باور که این همان جاست ویژگی منحصربهفرد تجربه آمریکایی است. در روایتهای کهن، بهشت همواره در باغ عدن، آتلانتیس، ناکجاآباد یا جهانی دیگر قرار داشت؛ اما با کشف قاره جدید، این آرمان به سرزمینی واقعی منتقل شد و آمریکا به مکانی بدل گشت که تحقق آرزوهای مذهبی، فلسفی و اسطورهای بشر در آن ممکن مینمود.
درونمایههای نوزایی اخلاقی، امید و آرمانگرایی، که همگی از همین اسطوره عدن سرچشمه میگیرند، شالوده بخش بزرگی از ادبیات آمریکا را تشکیل دادهاند؛ از نامههایی از یک کشاورز آمریکایی اثر کروکر گرفته تا آثار امرسون، ثورو، ویتمن، هارت کرین و تامس ولف.
آدم آمریکایی؛ قهرمان اسطورهای دنیای جدید
مفهوم آدم آمریکایی پیوندی نزدیک با اسطوره امکانات بهشتی دارد. لوئیس این شخصیت نمونه را انسانی کاملاً نو توصیف میکند؛ قهرمانی برای جهانی نو، رها از گذشته، بینیاز از میراث خانوادگی، مستقل، متکی به خویش و آماده رویارویی با آینده تنها با اتکای به تواناییهای ذاتی خود.
یکی از نخستین جلوههای این قهرمان، شخصیت نَتی بامپو در مجموعه لدرستاکینگ اثر جیمز فنیمور کوپر است. نتی با پاکی اخلاقی و معصومیت اجتماعی خود، یادآور آدم پیش از هبوط است. او فرزند طبیعت است و همواره از فساد تمدن و مصالحههای اخلاقی میگریزد. از همین رو، کوپر هرگز اجازه نمیدهد قهرمانش ازدواج کند. این شخصیت، بعدها الگوی بسیاری از قهرمانان غرب آمریکا شد؛ قهرمانانی که پاکزیست، تیرانداز، مستقل و مجرد باقی میمانند.
در شکل متمدنتر، همین اسطوره به رؤیای موفقیت تبدیل میشود؛ رؤیایی که قهرمان آن مردی خودساخته است و با پشتکار، شجاعت، بخت و فضیلتهای اخلاقی از فقر به ثروت و از زندگی ساده به عالیترین مراتب اجتماعی دست مییابد. این الگو را میتوان در آثار هوراشیو آلجر، هاولز، جک لندن، درایزر و فیتزجرالد مشاهده کرد.
اما آنچه ادبیات آمریکا را ژرفتر و پیچیدهتر میکند، پرداختن به قهرمان پس از هبوط است. برجستهترین نویسندگان آمریکایی بیش از آنکه شیفته تصویر انسان معصوم باشند، به لحظه از دست رفتن معصومیت و ورود دردناک انسان به آگاهی از شر پرداختهاند. این مضمون، دومین انگاره بزرگ ادبیات آمریکا را شکل میدهد؛ از آثار هاوثورن و ملویل گرفته تا مارک تواین، هنری جیمز، همینگوی و فاکنر. این جریان، در تقابل با اسطوره امید و انتظار، به ادبیات آمریکا ژرفا و غنا بخشیده و پیوند نزدیک رؤیا و کابوس را آشکار ساخته است.
از این منظر، گودمن براون جوان نمونهای از قهرمان آمریکایی است؛ شخصیتی که وسواس گناه و گناه نخستین، بهعنوان میراث تاریک سنت پیوریتنی، سراسر وجود او را فرا گرفته است.
دی. اچ. لارنس از نخستین منتقدانی بود که به این تعلیق تیره در رؤیای آمریکایی توجه کرد. او در کتاب بررسی ادبیات کلاسیک آمریکا نشان داد که شخصیت آمریکایی از آغاز گرفتار نوعی تنش درونی بوده است. به اعتقاد او، آمریکاییان میخواستند خود را از سنتها و شرور دنیای کهن اروپا برهانند، اما در همان حال، میراث وجدان سختگیر و ممنوعیتهای اخلاقی پیوریتنی آنان را بیش از پیش در تنگنا قرار داد. لارنس این تنش را در آثار نویسندگانی چون کوپر، پو، هاوثورن و ملویل بهروشنی مشاهده میکند. هرچند این بینش تنها از او سرچشمه نگرفت، اما بخش بزرگی از نقد اسطورهای معاصر ادبیات آمریکا، بهویژه در آثاری چون پایان معصومیت، عشق و مرگ در رمان آمریکایی و نه! در تندرا از لسلی فیدلر، متأثر از دیدگاه اوست.
هاکلبری فین؛ آدم ابوالبشر آمریکایی
ماجراهای هاکلبری فین از مهمترین آثار ادبیات آمریکا و از نگاه بسیاری از منتقدان، یکی از شاهکارهای ادبیات جهان است. برخی نیز آن را بزرگترین رمان آمریکایی دانستهاند. دلیل این جایگاه ممتاز را میتوان در لایههای عمیق اسطورهای آن جستوجو کرد؛ زیرا این رمان بیش از هر اثر دیگری، اسطورهای را مجسم میکند که هم بُعدی جهانی دارد و هم هویتی کاملاً آمریکایی.
هاکلبری فین از چندین کهنالگوی بنیادین بهره میگیرد. نخست، الگوی جستوجو است. هاک، همانند دنکیشوت، آوارهای است که از جامعه خود جدا شده و در جستوجوی حقیقتی فراتر از واقعیت ظاهری زندگی است.
دوم، نماد آب است. رودخانه بزرگ میسیسیپی، همانند رودهایی چون نیل و گنگ، قداستی اسطورهای دارد. چنانکه تی. اس. الیوت گفته است، این رودخانه خدای قهوهای نیرومند است؛ نمادی از راز زندگی، آفرینش، جریان زمان، ابدیت و تولد دوباره. مرگهای نمادین هاک، تغییر هویتهای پیاپی او و بازگشتش از رودخانه به ساحل، همگی بازتاب همین کهنالگو هستند. رودخانه در عین حال تصویری از بهشت است؛ مکانی در برابر ساحل، که نمود فساد و خشونت جهنمی است، و سرانجام به عاملی برای تطهیر و اجرای عدالت بدل میشود.
سوم، کهنالگوی سایه است که در شخصیت پدر هاک تجسم یافته؛ شخصیتی تاریک و هراسانگیز که نمونهای روشن از مفهوم سایه در نظریه یونگ به شمار میرود.
چهارم، پیر خردمند است که در شخصیت جیم نمود پیدا میکند. او در برابر پدر هاک قرار میگیرد و هدایت اخلاقی و معنوی قهرمان جوان را بر عهده دارد.
کهنالگوهای زنانه نیز در این رمان حضور دارند. بیوه داگلاس، خانم لافتوس و خاله سلی فلپس جلوههایی از مادر نیک هستند؛ در حالی که میس واتسون در آغاز مادر مخوف است، اما در پایان داستان به مادری نیک بدل میشود. سوفیا گرنجرفورد و مری جین ویلکس نیز نمونههایی از جفت روح یا همزاد روحیاند.
در کنار این عناصر، هاک فرایند پاگشایی را نیز طی میکند. او با پشت سر گذاشتن تجربههای دشوار، از ناپختگی و معصومیت آغازین به بلوغ اخلاقی میرسد. نقطه اوج این دگرگونی زمانی است که تصمیم میگیرد، حتی به بهای رفتن به جهنم، جیم را لو ندهد. این انتخاب، تولد دوباره اخلاقی اوست.
در کنار این کهنالگوهای جهانی، هاک تجسم اسطورهای کاملاً آمریکایی نیز هست. او مجموعهای از تناقضهایی را در خود گرد آورده که شخصیت آمریکایی را شکل میدهند؛ زرنگ، مستقل، متکی به خود، عملگرا، جسور، مبتکر، سادهدل و در عین حال آرمانخواه. او ذهنی تیز دارد، اما اهل انتزاع نیست؛ شوخطبع است، با وجدان است، از بیعدالتی رنج میبرد و نسبت به انسانها احساس مسئولیت میکند. در کنار واقعگرایی، گاه حالتی عارفانه و رؤیابین دارد و نسبت به زیبایی طبیعت حساسیتی کمنظیر نشان میدهد.
هاک همان پسر بدِ خوبی است که فرهنگ آمریکایی همواره ستوده است. هرچند او نیز، مانند گودمن براون، با شر موجود در سرشت انسان روبهرو میشود، اما شوخطبعی، انساندوستی و سلامت روحیاش مانع آن میشود که به بدبینی و تیرگی گودمن براون گرفتار شود.
محدودیتهای نقد اسطورهای
آنچه گفته شد نشان میدهد که نقد اسطورهای امکانات گستردهای برای تعمیق فهم آثار ادبی فراهم میآورد. کمتر شیوهای از نقد، چنین وسعت و ژرفایی را همزمان در اختیار پژوهشگر قرار میدهد. این رویکرد، مطالعه ادبیات را از محدوده تاریخ و زیباییشناسی فراتر میبرد و آن را به کهنترین آیینها، باورهای انسانی و ژرفترین لایههای روان فردی پیوند میزند.
با این همه، اسطورهشناسی حوزهای بسیار گسترده و پیچیده است و این معرفی کوتاه تنها تصویری اجمالی از آن به دست میدهد. امید آن است که همین آشنایی مقدماتی، خواننده را به کاوش بیشتر در این قلمرو ترغیب کند.
در عین حال، نقد اسطورهای نیز همچون هر شیوه دیگری محدودیتهای خاص خود را دارد. نباید شیفتگی نسبت به این رویکرد سبب شود که دیگر ابزارهای نقد ادبی کنار گذاشته شوند یا همه آثار تنها از دریچه اسطوره تفسیر شوند. همانگونه که منتقد فرویدی گاه چنان در نمادهای جنسی غرق میشود که ارزشهای زیباییشناختی اثر را نادیده میگیرد، منتقد اسطورهای نیز ممکن است فراموش کند که ادبیات صرفاً وسیله انتقال کهنالگوها و آیینهای باستانی نیست.
اثر ادبی، پیش از هر چیز، یک اثر هنری است. از این رو، منتقد سنجیده تنها زمانی از دیدگاههایی مانند اسطورهشناسی یا روانشناسی بهره میگیرد که این رویکردها به فهم بهتر ساختار، معنا و تجربه زیباییشناختی اثر یاری رسانند و شواهد موجود در سراسر متن نیز آنها را تأیید کند.
تخلیص: فرزین حیرتی مقدم