
برشی از کتاب « روان کاوی و ادبیات و هنر - از فروید تا ژاک دریدا»
نوشتهی «علی شریعت کاشانی»
نشر نیلوفر
مرور موردی مبحث « فرويد ولئونارد داوینچى»
فروید و لئونارد داوینچی
لئونارد داوینچی (۱۴۵۲–۱۵۱۹) فیلسوف، دانشمند، مخترع و نقاش نامدار ایتالیایی و از برجستهترین نوابغ دورهی نوزایی است. او با وجود نوآوریها و دستاوردهای شگفتانگیز علمی و هنری، شخصیتی سخت دودل و وسواسی داشت و همواره آثار هنری، دیدگاههای علمی و طرحهای فنی خود را بازنگری و دستکاری میکرد. از همین رو، بخش عمدهای از آثار او، بهویژه آثار هنریاش، ناتمام باقی ماند و شمار زیادی از آنها نیز پس از مرگش مورد توجه قرار نگرفت و از میان رفت. امروزه از میان آثار هنری فراوان او تنها حدود دوازده اثر برجای مانده است. افزون بر این آثار، طرحها و ترسیمهای هنری متعددی نیز از او باقی مانده که بیانگر نوآوریهای ارزشمند او هستند. در کنار این آثار، مجموعهای از جزوهها و یادداشتهای او نیز به جا مانده است. این نوشتهها دربردارندهی یادداشتهای علمی و هنری، طرحها، ترسیمها، نمودارهای فنی و نیز دیدگاههای او دربارهی نقاشی، علوم طبیعی، کالبدشناسی، مهندسی و دیگر یافتههای علمی هستند. با این همه، بیش از هر چیز، نقاشیهای او سبب شهرت جهانیاش شدهاند؛ آثاری چون مونالیزا یا لبخند ژوکوند، باکرهی صخرهها، شام آخر، مجموعهی نقاشیهای حضرت مریم، باخوس، یوحنای قدیس (سن ژان باپتیست) و حنای قدیسه، مریم عذرا و مسیح کودک.
فروید پس از مشاهدهی دو اثر داوینچی در موزهی لوور، یعنی مونالیزا و حنای قدیسه، مریم عذرا و مسیح کودک، به بررسی زندگی کودکی و جوانی این هنرمند و دانشمند پرداخت و کوشید چگونگی بازتاب فراز و فرودهای زندگی عاطفی او را در آثار نقاشیاش تحلیل کند. حاصل این پژوهش، کتاب یک خاطره از کودکی لئونارد داوینچی بود که در سال ۱۹۱۰ منتشر شد. فروید در چاپهای بعدی کتاب، در سالهای ۱۹۱۹ و ۱۹۲۳، تنها یادداشتها و پانوشتهایی بر آن افزود، بیآنکه در داوریها و نتیجهگیریهای پیشین خود تغییری ایجاد کند. او در نامهای که در سیزدهم فوریهی ۱۹۱۹ به ساندور فرنزی نوشت، این کتاب را دلپذیرترین اثری دانست که تا آن زمان نوشته بود. فروید برای شناسایی عناصر و بنمایههای روانشناختی موجود در آثار داوینچی، نخست به زندگینامهی او رجوع میکند. زندگینامهی داوینچی مجموعهای از یادداشتهای پراکندهای است که خود او دربارهی فعالیتها، تجربهها و دیدگاههای علمی و هنریاش نوشته است. این یادداشتها بعدها در مجموعهی جزوههای او گردآوری و منتشر شدند. با این حال، این خودزندگینامه اطلاعات چندانی دربارهی زندگی روانی و عاطفی دوران کودکی او در اختیار نمیگذارد. فروید در نامهای که در هفدهم اکتبر ۱۹۰۹ به یونگ نوشت، به همین دشواری اشاره میکند: راز و رمز شخصیت لئونارد داوینچی اکنون برای من روشن شده است، اما اطلاعات و گزارشهای موجود دربارهی او آنقدر اندک است که مرا در اثبات و مستند کردن دیدگاههایم نومید میکند. با این همه، به درستی این دیدگاهها یقین دارم و با شکیبایی در انتظار انتشار دوبارهی کتابی ایتالیایی دربارهی دوران جوانی او هستم. با وجود این کمبود منابع، فروید مهمترین و معنادارترین رویدادهای کودکی و نوجوانی داوینچی را بررسی میکند و بر پایهی آنها دربارهی محتوای عاطفی و روانشناختی آثار هنری او داوری میکند. او همچنین برای شناخت شرایط تاریخی زندگی داوینچی، روابط او با معاصرانش و نیز ارزیابی آثار نقاشیاش، از مهمترین پژوهشها و کتابهایی که تا آغاز سدهی بیستم دربارهی این هنرمند منتشر شده بودند بهره میگیرد و بخشهایی از آنها را نقل میکند.
سرگذشت زندگی عاطفی داوینچی
داوینچی که در سال ۱۴۵۲ میلادی به دنیا آمد، فرزندی نامشروع بود. پدرش، پیرو آنتونیو داوینچی، از خانوادهای اشرافی و سرشناس بود و مادرش، کاتارینا، دختر روستایی جوان و تهیدستی بود که به خدمتکاری اشتغال داشت. داوینچی سالهای نخست زندگی خود را نزد مادر مهربان اما بیسرپرست و تنگدستش گذراند. پدر او در همان سال تولدش با دختر شانزدهسالهای از طبقهی اشراف به نام دونا آلبیرا ازدواج کرد. داوینچی حدود پنجسالگی، به دلیل آنکه این خانواده هنوز فرزندی نداشت، به خانهی پدر برده شد. نامادری او که زنی بیفرزند بود، محبت فراوانی به او داشت، اما اندکی بعد هنگام زایمان درگذشت. پس از آن، پدر داوینچی سه بار دیگر ازدواج کرد. داوینچی با آخرین نامادری خود رابطهای رضایتبخش داشت و در یادداشتهایش از او با عنوان مادر عزیز و مهربان یاد میکند. او در خانوادهی پدری، صاحب ده برادر و دو خواهر شد، اما تنها فرزند نامشروع آن خانواده بود و به نظر میرسد این وضعیت در سراسر زندگی برایش رنجآور بوده است. بنا بر گزارش زندگینامهنویسان، او آثارش را تنها با نام لئوناردو یا من، لئوناردو امضا میکرد و مطابق رسم آن روزگار، نام خانوادگی پدر را در امضای خود نمیآورد. این امر از یک سو ناشی از آن بود که پدر هرگز او را به طور رسمی به عنوان فرزند مشروع نپذیرفت و از سوی دیگر، خود داوینچی نیز همواره احساس میکرد از نظر نسب و هویت، بینامونشان است. داوینچی، در نوجوانی وارد کارگاه آندرهآ دل وروکیو شد و در همانجا استعداد و مهارت هنری خود را به اثبات رساند. گزارشهایی که از دوران کودکی و نوجوانی او در دست است، به همین چند نکتهی محدود خلاصه میشود، اما دربارهی دوران بزرگسالی او اطلاعات بیشتری وجود دارد که بخش مهمی از آنها در جزوهها و دفترچههای یادداشت خودش ثبت شده است. فروید با تکیه بر این منابع و دیگر گزارشهای پراکنده، میکوشد جنبههای پنهان و ناشناختهی زندگی عاطفی و هیجانی داوینچی را تا حد امکان روشن و مستدل سازد. یکی از نکات مهمی که مسیر تحلیل فروید از زندگی عاطفی داوینچی را تعیین میکند، خاطرهای است که داوینچی از دوران شیرخوارگی خود نقل میکند؛ خاطرهای از فرود آمدن یک زغن، یا به تعبیر فروید کرکس، بر گهوارهی او. این تنها گزارشی است که داوینچی از نخستین سالهای زندگی خود بر جای گذاشته است:
نخستین خاطرهای که به ذهنم میآید این است که هنگامی که در گهواره بودم، کرکسی نزد من آمد، با دم خود دهانم را گشود و چندین بار دمش را بر لبهایم کوبید. فروید این روایت را گزارشی واقعی از یک رویداد بیرونی نمیداند، بلکه آن را نوعی خیالپردازی یا توهم میشمارد که در دورهای دیرتر از زندگی شکل گرفته و سپس به دوران شیرخوارگی نسبت داده شده است. از نظر او، این خاطرهی خیالی از یک سو نشانهی خودشیفتگی و گرایش همجنسخواهانه، که آن را جلوهای از خودشیفتگی جنسی میداند، و از سوی دیگر بیانگر عشقی عمیق و آغازین نسبت به مادر است؛ عشقی که بعدها، به دلایلی که در ادامه بررسی میشود، مسیر خود را تغییر میدهد و متوجه همجنسان میگردد. برای تبیین این دیدگاه، فروید بار دیگر به دوران کودکی و نوجوانی داوینچی بازمیگردد و روند تحول زندگی او را تا بزرگسالی دنبال میکند. از نظر او، خاطرهی فرود آمدن کرکس بر گهواره و گشودن دهان کودک با دم پرنده، معنایی جنسی و انفعالی دارد و دم کرکس در این تصویر، نمادی از اندام نرینه است. هرچند این تصویر خیالی در سالهای بعدی زندگی شکل گرفته، ریشهی آن به دوران شیرخوارگی بازمیگردد؛ زمانی که دهان کودک پیوسته با پستان مادر در تماس بوده است. فروید معتقد است که کودک در آن دوره ممکن است پستان مادر را همزمان واجد ویژگیهای زنانه و مردانه تصور کرده باشد و داوینچی نیز آن را بهصورت عضوی نرینه تجربه و در ذهن خود حفظ کرده است. از این رو، تصویر دم کرکس که وارد دهان او میشود، بازتاب همان تصور کودکانه از پستان مادر است. فروید انعکاس این خیال را در نقاشی حنای قدیسه، مریم عذرا و مسیح کودک نیز جستوجو میکند. از دید او، مهمترین عنصر این اثر، تصویر زن مقدسی است که یادآور مادر آغازین داوینچی است و در عین حال، جنبهای مردانه را نیز القا میکند. او با استناد به نکتهای که اسکار فیستر، کشیش و روانشناس سوئیسی، در سال ۱۹۱۹ مطرح کرد، بر تفسیر خود اطمینان بیشتری یافت. فیستر معتقد بود که در بخشی از چینهای لباس حنای قدیسه سایهای دیده میشود که شکل کرکس را تداعی میکند. فروید این تصویر را تجسم همان مادر مردواره میداند. او همچنین یادآور میشود که در باور مصریان باستان، کرکس نماد مادینگی و زایش بود و گمان میرفت که این پرنده بدون حضور جنس مخالف بارور میشود. چنین باوری، خواهناخواه، تصور دوجنسی بودن کرکس را تقویت میکرد. افزون بر این، برخی کشیشان مسیحی نیز برای اثبات باکرگی حضرت مریم، همین باور را جدی میگرفتند و آن را به پیروان خود انتقال میدادند. فروید احتمال میدهد که داوینچی نیز از این باورها تأثیر پذیرفته و آن را بهگونهای پنهان در آثار خود بازتاب داده باشد. بر این اساس، زندگی عاطفی داوینچی از همان نخستین سالهای زندگی با تصویر ذهنی مادری آمیخته میشود که ویژگیهای مردانه نیز دارد. این تصویر، بهتدریج، زمینهی گرایش منفعلانهی همجنسخواهانه را در او فراهم میکند. از این پس، مطلوب عاطفی او نه زنان، بلکه همجنسانش خواهند بود. بنابراین، خاطرهی کرکس از نظر فروید، نشانهی نخستین تمایلات همجنسخواهانهی داوینچی و در عین حال، جلوهای از خودشیفتگی اوست؛ زیرا فروید همجنسخواهی را، از آنجا که فرد مطلوب عاطفی خود را در میان کسانی همانند خویش برمیگزیند، گونهای خودشیفتگی میداند.
فروید برای تأیید این برداشت، به عبارتی از داوینچی استناد میکند که آن را آشکارکنندهی این وضعیت میشمارد:
در زمانی که کنجکاوی مهرانگیز من متوجه مادرم بود، او را همانند خود دارای اندامی نرینه میپنداشتم... زیر تأثیر همین پیوند عاطفی با مادر بود که همجنسدوست شدم.
برای توضیح بیشتر این دیدگاه، فروید یادآور میشود که شکلگیری همجنسخواهی را حاصل مجموعهای از عوامل گوناگون میداند. یکی از مهمترین این عوامل، تمرکز خواست عاطفی کودک بر مادری بسیار مهربان و انحصارطلب است. عشق فراوان مادر، کودک را که خود تشنهی محبت است، بهطور کامل به سوی او میکشاند و در عین حال، حضور و نقش پدر را در زندگی او کمرنگ میکند. در نتیجه، کودک الگوی رفتاری مادر را مبنای شکلگیری شخصیت عاطفی خود قرار میدهد، خود را با او همانند میسازد و سرانجام موضعی منفعل و زنانه اختیار میکند. فروید معتقد است که این وضعیت، بهویژه در مورد کودکی نامشروع مانند داوینچی، اهمیت تعیینکنندهای دارد؛ زیرا او تا حدود پنجسالگی نهتنها از حضور عاطفی، بلکه از حضور جسمانی پدر نیز محروم بود. در این مدت، مادر او هم نقش پدر را بر عهده گرفت و هم تمام محبت خود را متوجه فرزندش ساخت. در چنین شرایطی، داوینچی همزمان با مردانه پنداشتن پستان مادر، خود او را نیز موجودی میانگارد که هم زن است و هم مرد، یا دستکم مادری است که جای پدر غایب را گرفته است. سپس با او همانندسازی میکند و از رهگذر این همانندسازی، به جنبهی مردانهی مادر دلبستگی عاطفی مییابد؛ دلبستگیای که بعدها به همجنسان، بهمنزلهی همزادان همان مادر مردواره، انتقال پیدا میکند. فروید در مقالهی نظریههای جنسی مربوط به دورهی کودکی که در سال ۱۹۰۸ منتشر شد، به بررسی منشأ همجنسخواهی در مردان و نیز تصور دوجنسی در ذهن کودکان میپردازد. از نظر او، این دیدگاه میتواند وضعیت روانی و عاطفی داوینچی را نیز توضیح دهد. او مینویسد: اگر در ذهن کودک این تصور تثبیت شود که زن نیز، همانند مرد، دارای اندام مردانه است، این تصور در برابر همهی دگرگونیهای بعدی زندگی مقاومت خواهد کرد و از میان نخواهد رفت. در نتیجه، فرد همواره مطلوب عاطفی و جنسی خود را دارای اندام مردانه خواهد پنداشت. چنین فردی ناگزیر به صورت یک همجنسدوست درمیآید و مطلوب جنسی خود را در میان مردانی جستوجو میکند که، با وجود ویژگیهای جسمانی و روانی مردانه، جلوههایی زنانه نیز دارند. از این رو، انتخاب یک زن واقعی به عنوان مطلوب جنسی برای او ناممکن خواهد بود. از سوی دیگر، فروید بر این باور است که همجنسخواهی داوینچی، در عین آنکه بیانگر تثبیت تمایلات عاطفی و جنسی دوران کودکی و نوجوانی اوست، از فرایند تصعید نیز تأثیر میپذیرد. عشق او نخست متوجه مادر میشود و سپس، در مسیر خودشیفتگی، به همجنسخواهی میانجامد. با این حال، این همجنسخواهی هرگز به صورت رفتاری جنسی آشکار نمیشود، بلکه در قالب عشقی افلاطونی نسبت به پسران جوان باقی میماند. فروید علت افلاطونی بودن این عشق را در آن میبیند که داوینچی، پس از انتقال دلبستگی خود از مادر به جوانان، همواره تحت تأثیر نوعی بازدارندگی درونی قرار داشت. همین عامل سبب شد که تمایلات همجنسخواهانهی او هرگز به عمل جنسی نینجامد و در تمام زندگی، صورتی معنوی و غیرجسمانی پیدا کند. برای تأیید این دیدگاه، فروید به زندگی بزرگسالی داوینچی استناد میکند و یادآور میشود که او همواره پسران خوشچهره را برمیگزید، آنان را در کارگاه خود آموزش میداد و به آنان دلبستگی ویژهای نشان میداد. در میان آنان، فرانچسکو ملزی جایگاهی ممتاز داشت. او تا پایان عمر همراه داوینچی ماند و سرانجام نیز وارث همهی داراییهای او شد. فروید این نمونهها را هم نشانهی زنگریزی داوینچی و تثبیت گرایش همجنسخواهانهی او میداند و هم بیانگر تصعید و تعالی یافتن این گرایش.
برای روشنتر شدن این موضوع، فروید علاقهی فراوان داوینچی به علم و شناخت را در برابر خواستهای شهوانی قرار میدهد و عبارتی از او را نقل میکند که به منزلهی اعترافی دربارهی شیوهی نگرش او به زندگی است:
هیچ چیز نمیتواند موضوع دوست داشتن یا نفرت ورزیدن ما قرار گیرد، مگر آنکه نخست شناختی درست از آن پیدا کرده باشیم.
در جای دیگری نیز از داوینچی نقل میکند:
عشق واقعی زادهی شناخت عمیق از مطلوب است. اگر شناخت اندکی از چیزی داشته باشی، یا آن را کم دوست خواهی داشت یا اصلاً دوست نخواهی داشت.
به باور فروید، کلید فهم زندگی جنسی داوینچی را باید در همین سخنان جستوجو کرد. او این عبارات را چنین تفسیر میکند که انسان نباید اسیر هیجانهای مهارنشدهی عاطفی شود، بلکه باید آنها را زیر فرمان اندیشه و آگاهی درآورد و تنها زمانی مجال بروز دهد که از صافی تفکر گذشته باشند. در اینجا، سخن از فرایند تصعید است؛ یعنی تبدیل نیروی غریزهی جنسی به نیروی شناخت، اندیشه و عطش دانستن. این گرایش از همان سالهای کودکی در وجود داوینچی شکل میگیرد و در بزرگسالی، در قالب روحیهی پژوهشگری، علمدوستی و نوآوری به اوج میرسد. فروید برای تأیید این برداشت، به مسیر زندگی هنری و علمی داوینچی نیز توجه میکند. فعالیت هنری او در سالهای جوانی، بهویژه در میلان و فلورانس، سرشار از خلاقیت، جنبوجوش و نوآوری بود؛ اما در سالهای پایانی عمر، هنگامی که در فرانسه زندگی میکرد، آرامآرام از فعالیت هنری فاصله گرفت و بیش از پیش به پژوهشهای علمی، فنی و تجربی پرداخت. از نظر فروید، کاهش فعالیت هنری او نتیجهی همین گرایش روزافزون به علم بود؛ گرایشی که خود ریشه در همان بازدارندگی عاطفی دیرینه داشت. این بازدارندگی نهتنها موجب شد داوینچی، با وجود مهارت فراوان، هیچ اثر پیکرتراشی برجستهای از خود بر جای نگذارد، بلکه سبب شد بسیاری از نقاشیهایش نیز ناتمام بمانند. او با آنکه در پیکرتراشی استعداد چشمگیری داشت، اثری کامل در این زمینه از خود باقی نگذاشت و تنها مجسمهی ناتمام فرانچسکو اسفورتسا از او یاد شده است که آن نیز بعدها از میان رفت. داوینچی خود نیز در رسالهی دربارهی نقاشی آشکارا نشان میدهد که نقاشی را بیش از پیکرتراشی با روحیه و طبع خود سازگار میدانسته است. او پیکرتراش را به نانوایی تشبیه میکند که سراسر وجود، لباس و خانهاش از گرد سنگ پوشیده شده است؛ در حالی که نقاش، با لباس پاکیزه، در فضایی آرام، زیبا و آراسته، در کنار موسیقی و کتاب، به آفرینش اثر هنری میپردازد. فروید این دلزدگی داوینچی از پیکرتراشی را نیز جلوهای دیگر از همان بازدارندگی عاطفی میداند؛ نیرویی که بعدها نهتنها به دوری او از فعالیت جنسی انجامید، بلکه حتی در عرصهی هنر نیز مانع از به پایان رسیدن بسیاری از آثارش شد. همین عامل در روابط اجتماعی او نیز دیده میشود؛ به گونهای که نه در ارتباط با زنان و نه در معاشرت با مردان، هیچگاه رفتار جنسی آشکاری از خود نشان نداد و زندگی خود را با نوعی پرهیزگاری سپری کرد. فروید همچنین به گیاهخواری داوینچی و علاقهی او به آزاد کردن پرندگان دربند اشاره میکند و این ویژگیها را نیز در امتداد همان روحیهی پرهیزکارانه ارزیابی میکند. افزون بر این، هیچ گزارش معتبری از رابطهی جنسی او با زنان در دست نیست؛ در حالی که دربارهی بسیاری از هنرمندان همعصر او چنین گزارشهایی وجود دارد. از این رو، چهرههای پاک، روحانی و آرام زنان در نقاشیهای داوینچی نیز بازتاب همین گرایش به پاکیزگی و پرهیز جنسی تلقی میشوند. در نهایت، فروید بازدارندگی درونی داوینچی را تا اندازهای نیرومند میداند که آن را به نوعی کنش وسواسی نزدیک میبیند. این بازدارندگی او را وامیداشت بارها به یک اثر بازگردد، آن را اصلاح کند و دوباره تغییر دهد، بیآنکه هرگز احساس کند کار به پایان رسیده است. نمونهی روشن این حالت، بازنگریهای مکرر او بر نقاشی مونالیزاست. با این حال، فروید داوینچی را بیمار وسواس نمیشمارد، بلکه معتقد است نبوغ، خودآگاهی و توانایی تصعید در او مانع از آن شد که این گرایش وسواسی به یک بیماری روانی کامل تبدیل شود.
بازتاب سرگذشت عاطفی داوینچی در نقاشیهای او
فروید با بررسی زندگی داوینچی، پیش از هر چیز در پی یافتن سرچشمهی آفرینش هنری اوست. هرچند در خلال این پژوهش، نظریهای دربارهی همجنسخواهی منفعل نیز ارائه میکند، اما محور اصلی تحلیل او توضیح منشأ آفرینش هنری است. او در این بررسی چهار فرایند اساسی را مورد توجه قرار میدهد: واپسزدگی، بازدارش، تثبیت و تصعید. در میان این چهار فرایند، بیشترین تأکید او بر بازدارش است و آن را کلید فهم زندگی و فعالیت هنری داوینچی میداند. به باور فروید، داوینچی که در کودکی از حضور پدر محروم بود، در همان سالهای نخستین زندگی دلبستگی عاطفی شدیدی نسبت به مادر پیدا کرد. در همین دوره، میل نیرومندی به نگریستن و مشاهده در او شکل گرفت؛ میلی که بعدها یکی از پایههای آفرینش هنری او شد. این سایقهی نگریستن همزمان با سایقهی دانستن رشد کرد و در بزرگسالی او را به سوی علم، تجربه و پژوهش سوق داد. در کنار این فرایند، واپسزدگی نیز در وجود او به تدریج فعال شد. این فرایند، عشق آغازین او به مادر و سپس دلبستگی به زنان دیگر را متوقف ساخت و او را از خواستهای جنسی دور کرد، تا آنجا که زندگیای همراه با پرهیز و خویشتنداری در پیش گرفت. در عین حال، بخشی از این نیروهای واپسزده از مسیر تصعید عبور کردند و به سرچشمهی فعالیتهای علمی و هنری او تبدیل شدند. بخش اندکی از تمایلات جنسی نیز باقی ماند، اما آن هم تحت تأثیر بازدارش، در قالب همجنسخواهی منفعل و عشقی افلاطونی نسبت به جوانان جلوهگر شد. فروید معتقد است که در چنین شرایطی، داوینچی به عنوان یک نقاش بزرگ ظهور میکند و سایقهی نگریستن را به عالیترین مرحلهی تحقق خود میرساند. او در حدود پنجاهسالگی، با دیدن مونالیزا، بار دیگر خاطرهی مادر محبوبش را به یاد میآورد. لبخند مونالیزا نیروی نهفتهی این خاطره را بیدار میکند و از آن پس، داوینچی به آفرینش چهرههایی میپردازد که همان لبخند را بارها و بارها تکرار میکنند.
فروید برای تحلیل این دیدگاه، دو نقاشی را محور بررسی خود قرار میدهد: مونالیزا و حنای قدیسه، مریم عذرا و مسیح کودک. از نظر او، فهم این دو اثر راه را برای درک دیگر آثار داوینچی هموار میکند؛ زیرا همهی آنها بازتاب تجربههای عاطفی او از دوران کودکی و تحول این تجربهها در طول زندگی هستند. در مرکز این تجربهها نیز تصویر مادر قرار دارد؛ تصویری که در ژرفای ذهن و خاطرهی داوینچی جای گرفته است. به باور فروید، شخصیت روانی داوینچی سرشار از تضاد است. در وجود او، هم نیروهای واپسزده و تثبیتشده حضور دارند و هم فرایند تصعید که همان نیروها را به سرچشمهی آفرینش هنری بدل میکند. عشق شدید و خام کودکانه نسبت به مادر، پس از پالایش و تعالی، به نیرویی هنری تبدیل میشود و در لبخندهای آرام، مهربان و روحانی زنانی که داوینچی در آثار خود به تصویر میکشد جلوه مییابد؛ بهویژه در آثاری که پس از دیدار مونالیزا آفریده شدهاند.
همین فرایند دربارهی گرایش عاطفی او به جوانان نیز صدق میکند. این تمایل، که از نوجوانی در او شکل گرفته و به دوری از زنان انجامیده است، هرگز به عرصهی عمل جنسی راه نمییابد، بلکه در مسیر تصعید قرار میگیرد و به عشقی افلاطونی تبدیل میشود. از این رو، مادر مهربان و نخستین داوینچی، یعنی کاتارینا، در جهان خیال او به صورتی آرمانی، روحانی و مقدس درمیآید و در نقاشیهایش در قالب چهرههایی همچون مریم عذرا، حنای قدیسه و دیگر زنان پاک و آرام جلوه میکند. داوینچی، همچون دیگر هنرمندان بزرگ، با یاری فرایند تصعید توانست از سطح دلبستگیهای خام و ابتدایی فراتر رود، جنبههای بحرانآفرین تثبیت عاطفی را پشت سر بگذارد و همان نیروهای آغازین را به سرچشمهی هنر و آفرینش بدل سازد.
فروید تحلیل خود را با بررسی لبخند مونالیزا آغاز میکند. او یادآور میشود که داوینچی، با وجود دقت و ظرافت فراوانی که در آفرینش این اثر به کار برد، هرگز آن را کامل و رضایتبخش نمیدانست. بارها در آن دست برد، اما سرانجام نیز آن را ناتمام رها کرد. بعدها فرانسوای اول، پادشاه فرانسه، این تابلو را در همان وضعیت خرید و به مجموعهی سلطنتی فرانسه سپرد. به اعتقاد فروید، مهمترین عامل جذابیت این نقاشی، لبخند مرموز، آرام و افسونگری است که بر لبان مونالیزا نشسته است؛ لبخندی که به اعتقاد بسیاری از منتقدان، راز ماندگاری این اثر را رقم زده است. برخی آن را نماد ملاحت، برخی نشانهی مهربانی، گروهی جلوهای از جذابیت شهوانی و عدهای دیگر مظهر ابهام و رازآلودگی دانستهاند، اما تقریباً همگی در یک نکته اتفاق نظر دارند و آن، رمزآلود بودن این لبخند است. فروید معتقد است که همین لبخند، در بیشتر چهرههای زنانهی داوینچی نیز تکرار میشود. او، همنظر با برخی منتقدان، بر این باور است که انگیزهی اصلی داوینچی در نقاشی مونالیزا، خودِ لبخند این زن بوده است؛ زیرا این لبخند، خاطرهی لبخند مادرش کاتارینا را در ذهن او زنده میکرد. از این رو، مونالیزا به آیینهای تبدیل میشود که تصویر مادر نخستین را بازمیتاباند و حضور او را در برابر بیننده زنده میکند. بر همین اساس، همهی زنان خندان آثار داوینچی، در حقیقت، تکرار و بازآفرینی همان چهرهی مادر هستند. داوینچی، پس از آنکه در کودکی از مادر جدا شد، از دیدن آن لبخند محروم ماند و هنگامی که سالها بعد آن را در چهرهی مونالیزا بازیافت، سخت مجذوب آن شد. از آن پس، کوشید همان لبخند را در دیگر آثار خود نیز بیافریند و چهرههای زنانهی نقاشیهایش را با آن بیاراید.
فروید، در کنار جنبهی مهرآمیز این لبخند، به بُعد هراسآور آن نیز اشاره میکند. از نظر او، این حالت هراسآلود بازتاب اندوهی است که از جدایی داوینچی از مادر در حدود پنجسالگی سرچشمه میگیرد. بدین ترتیب، لبخند مادرانه در ذهن او همزمان حامل مهر، اندوه، حسرت و محرومیت است. پس از آن، فروید به نقاشی حنای قدیسه، مریم عذرا و مسیح کودک میپردازد و آن را ادامهی همان جهان عاطفی مونالیزا میداند. در این تابلو، هر دو چهرهی زنانه لبخندی آرام، شیرین و دلنشین بر لب دارند؛ لبخندی که او آن را لبخند لئوناردی مینامد. این لبخند، هرچند همچنان یادآور لبخند مونالیزاست، از ابهام و اضطراب آن فاصله گرفته و بیشتر بیانگر آرامش، محبت و خوشبختی است. از دید فروید، این اثر خلاصهای از مهمترین تجربههای عاطفی دوران کودکی داوینچی است. هنگامی که او به خانهی پدر منتقل شد، افزون بر نامادری خود، با مادربزرگ پدری نیز زندگی میکرد و همین وضعیت در ترکیب سه شخصیت اصلی این نقاشی بازتاب یافته است: کودک، مادر و مادربزرگ.
نکتهای که فروید بیش از همه بر آن تأکید میکند، جوان بودن چهرهی حنای قدیسه است. با آنکه او مادربزرگ مسیح به شمار میآید، هیچ نشانی از پیری در چهرهاش دیده نمیشود. فروید این ویژگی را تصادفی نمیداند، بلکه معتقد است داوینچی برای کودک حاضر در نقاشی، که بازتابی از خود اوست، دو مادر در نظر گرفته است. زنی که کودک را در آغوش میگیرد، نقش مادر کنونی را دارد و زنی که اندکی دورتر نشسته، در حقیقت بیش از همه یادآور مادر واقعی او، کاتارینا، است. فاصلهی میان این زن و کودک، نمادی از جدایی داوینچی از مادر در پنجسالگی است، اما جوانی و زیبایی چهرهی او نشان میدهد که تصویر مادر حقیقی همچنان در ذهن داوینچی زنده و دستنخورده باقی مانده است. فروید در پایان نتیجه میگیرد که داوینچی تصویر همهی زنانی را که در کودکی از او مراقبت کرده بودند ــ مادر، نامادری و مادربزرگ ــ در ناخودآگاه خود در هم آمیخته و سرانجام آنها را در قالب یک چهرهی مادرانهی واحد در این نقاشی متجلی ساخته است. فروید پس از بررسی نقاشی حنای قدیسه، مریم عذرا و مسیح کودک، به دو اثر دیگر داوینچی، یعنی باخوس و یوحنای قدیس، توجه میکند. از نظر او، این دو نقاشی نیز ادامهی همان مسیر روانی و عاطفی هستند که از کودکی داوینچی آغاز شده و در سراسر زندگی او استمرار یافته است. چهرهی یوحنای قدیس در این نقاشی، برخلاف تصویر رایج این شخصیت در هنر مسیحی، سیمایی کاملاً مردانه ندارد. خطوط چهره نرم و لطیفاند، لبها لبخندی آرام و رازآلود دارند و حالت نگاه و اندام، آمیزهای از ویژگیهای زنانه و مردانه را نشان میدهد. فروید این ویژگی را جلوهای از همان تصور دوجنسی میداند که پیشتر در تحلیل خاطرهی کرکس و تصویر مادر مردواره مطرح کرده بود. همین ویژگی در نقاشی باخوس نیز دیده میشود. این چهره نیز نه کاملاً مردانه است و نه کاملاً زنانه، بلکه آمیزهای از هر دو را در خود دارد. فروید این شباهت را تصادفی نمیداند، بلکه آن را بازتاب همان ساختار روانی میشمارد که در سراسر زندگی داوینچی حضور داشته است. از دید او، داوینچی در این آثار نیز تصویری آرمانی از مطلوب عاطفی خود را آفریده است؛ مطلوبی که در آن، ویژگیهای زنانه و مردانه در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. به همین دلیل، فروید معتقد است که بررسی این آثار نیز همان نتیجهای را به دست میدهد که از تحلیل مونالیزا و حنای قدیسه حاصل شده بود. در همهی این نقاشیها، تجربههای عاطفی دوران کودکی، عشق آغازین به مادر، همانندسازی با او، دوری از زنان، گرایش همجنسخواهانه و فرایند تصعید، همگی در قالب تصویرهای هنری متجلی شدهاند.
سرگذشت فروید و سرگذشت داوینچی
با تأمل در سرگذشت فروید و لئونارد داوینچی، میتوان شباهتهایی معنادار میان زندگی این دو مشاهده کرد؛ شباهتهایی که از نوعی همانندسازی یا همذاتپنداری فروید با داوینچی حکایت دارند. همین همسانیها در گرایش فروید به بررسی زندگی عاطفی و آثار این هنرمند نقشی مؤثر داشتهاند. از این منظر، پژوهش فروید دربارهی داوینچی را میتوان گونهای خودکاوی نیز دانست. عنوان کتاب یک خاطره از کودکی لئونارد داوینچی نیز، افزون بر اشاره به زندگی داوینچی، بازتابی از تجربههای شخصی، خاطرات خانوادگی و زندگی عاطفی خود فروید است. بدین ترتیب، سرگذشت داوینچی برای فروید بهانهای میشود تا با اشتیاق و دلبستگی، گذشتهی خویش و تحولات درونی و عاطفی خود را نیز واکاوی کند. این شیوه را در دیگر آثار او نیز میتوان مشاهده کرد. روشنترین نمونهی آن، تلاش گستردهی فروید برای تعبیر و تفسیر خوابهای شخصی خود است؛ تلاشی که سرانجام به تألیف کتاب تعبیر خواب انجامید. فروید نهتنها خودکاوی را از زندگی علمی خویش کنار نمیگذارد، بلکه آن را، البته در قالبی منظم و روشمند، یکی از شرایط ضروری روانکاو شدن میشمارد. او مینویسد: هرگاه از من بپرسند چگونه میتوان روانکاو شد، پاسخ میدهم: از راه مطالعهی خوابهای خویش.
فروید با تأمل در دنیای درونی خود، به سازوکار بسیاری از فرایندهای روانی پی برد؛ فرایندهایی که به اعتقاد او در میان همهی انسانها مشترکاند. همین شناخت، بعدها به شکلگیری نظریهی ناخودآگاه و بنیانگذاری دستگاه روانکاوی انجامید. آنچه او در جریان خودکاوی کشف کرد، صرفاً به شخص خودش محدود نبود، بلکه پدیدههایی همچون رؤیا، سائقها، عقدهها و سازوکارهای دفاعی را دربرمیگرفت که با شدت و ضعفهای متفاوت در همهی انسانها حضور دارند. ازاینرو، یافتههای او از سطح تجربهای کاملاً شخصی فراتر میروند و جنبهای عام پیدا میکنند. با وجود این، برخی منتقدان، تحت تأثیر مخالفت با فروید، خودکاوی او را دستاویزی برای ردّ کل نظام روانکاوی قرار دادهاند و آن را محصول فرافکنی، خیالپردازی و تجربههای شخصی او دانستهاند. از نمودهای این رویکرد، انتشار کتابی گروهی به زبان فرانسه با عنوان سیاهنامهی روانکاوی در سال ۲۰۰۵ است. نویسندگان این کتاب میکوشند اعتبار روانکاوی را زیر سؤال ببرند و در مقابل، رویکردهایی همچون رفتارگرایی آمریکایی، روانشناسی یونگی و نظریههای مبتنی بر عصبشناسی و روانپزشکی را برجسته سازند. بر پایهی دیدگاه آنان، نظام روانکاوی چیزی جز بازتاب فرافکنیها، تصورات شخصی، خیالپردازیها و آرزوهای سرخوردهی فروید نیست و شیوهی درمانی او نیز بر ساختگی بودن، اغراق و مغالطه استوار است. فارغ از این داوریها، تردیدی نیست که در زندگی فروید تجربهها، خاطرهها و ویژگیهای شخصیتی متعددی وجود داشتهاند که در شکلگیری اندیشههای او دربارهی جنسیت، دوران کودکی و دیگر مباحث روانکاوی نقش داشتهاند. بررسی همهی این موارد از حوصلهی این بحث بیرون است، اما میتوان به چند نمونهی مهم اشاره کرد که در پیوند با پژوهش او دربارهی داوینچی، اهمیت بیشتری دارند.
نخست آنکه، بر اساس اسناد و گزارشهایی که در دهههای اخیر، بهویژه پس از انتشار کامل نامههای فروید به ویلهلم فلیس، در دسترس قرار گرفتهاند، فروید نیز، همانند داوینچی، فرزندی نامشروع بوده است. گفته میشود یاکوب فروید، پدر او، برای پنهان کردن این واقعیت، تاریخ تولد فرزندش را چند ماه جابهجا کرده و آن را پس از ازدواج رسمی خود با آمالیا ثبت کرده است. از اینرو، توجه ویژهی فروید به سرگذشت داوینچی، که او نیز خارج از چارچوب ازدواج رسمی متولد شده بود، بیارتباط با تجربهی شخصی خودش به نظر نمیرسد.
دوم آنکه، پدر داوینچی در طول زندگی خود چهار بار ازدواج کرد و پدر فروید نیز سه همسر داشت. خود فروید تا زمان مرگ پدر از وجود همسر دوم او، ربکا، بیاطلاع بود. این شباهت در ساختار خانوادگی دو پدر، میتواند یکی دیگر از عوامل احساس همدلی و همذاتپنداری فروید با داوینچی باشد.
سومین شباهت، به رابطهی فروید با پدرش بازمیگردد. این رابطه، رابطهای دوپهلو و آمیخته از عشق و نفرت، دلبستگی و رنجش بود. همین تجربه، بعدها در تحلیل فروید از عقدهی ادیپ و نیز در بررسی موضوع پدرکشی در آثاری چون ادیپ شهریار، هملت و برادران کارامازوف بازتاب یافت. او در پیشگفتار چاپ دوم کتاب تعبیر خواب، که چهارده سال پس از مرگ پدرش نوشته شد، مرگ پدر را مهمترین فقدان زندگی خود مینامد و تأکید میکند که این کتاب، در حقیقت، بخشی از فرایند خودکاوی او در رویارویی با همین فقدان بوده است. او مینویسد:
این کتاب، گذشته از معنای علمی خود، معنایی کاملاً شخصی نیز برای من دارد. اکنون درمییابم که بخش مهمی از آن حاصل خودکاوی من و واکنشی در برابر مرگ پدرم است؛ رخدادی که بزرگترین فقدان زندگی هر انسان به شمار میرود. در کنار این دلبستگی، جنبهی دیگری از رابطهی فروید با پدر نیز اهمیت دارد. بر پایهی برخی نامههای شخصی، فروید پدر خود را فردی منحرف و دچار بیبندوباری جنسی میدانست و حتی از رفتارهای نابهنجار او نسبت به فرزندان خردسال خانواده سخن گفته است. او در نامهای به ویلهلم فلیس، پدر خود را فردی هیستریک و منحرف توصیف میکند و مینویسد که برخی ویژگیهای روانی او به فرزندانش نیز منتقل شده است. این تجربه، از دیدگاه روانکاوی، با خاطرهی کودکی داوینچی نیز قابل مقایسه است. در زندگی داوینچی، تصور فرود آمدن زغن بر گهواره و تماس دم آن با دهان کودک، به عنوان نمادی جنسی تفسیر میشود؛ اما در زندگی فروید، آنچه مطرح است، نه یک خیال یا نماد، بلکه تجربهای واقعی و دردناک در محیط خانواده است. از این منظر، هر دو زندگی، هرچند به شیوهای متفاوت، با تجربههایی روبهرو بودهاند که بعدها در تحلیلهای روانکاوانهی فروید جایگاهی اساسی پیدا کردند.
چهارمین شباهت به رفتار پدر فروید بازمیگردد. بر پایهی این روایت، او پس از کنار گذاشتن همسر دوم خود، ربکا، با آمالیا، مادر فروید، ازدواج کرد. گفته میشود ربکا پس از این جدایی یا دست به خودکشی زد یا به شکلی مرموز ناپدید شد و هیچ نشانی از سرنوشت او در دست نماند. هرچند پدر فروید کوشید این ماجرا را پنهان نگه دارد، دشوار است پذیرفت که فروید، با هوش و کنجکاوی فراوان خود، هیچ آگاهی یا گمانی دربارهی این سرگذشت نداشته باشد.
در همین زمینه، توجه فروید به نمایشنامهی روسمرسهولم اثر ایبسن نیز درخور تأمل است. یکی از شخصیتهای اصلی این نمایشنامه زنی به نام ربکا است؛ نامی که با همسر دوم پدر فروید یکسان است و سرگذشتی نسبتاً مشابه دارد. از این رو، این احتمال مطرح میشود که پرداختن فروید به این نمایشنامه، تنها از جنبهی ادبی یا روانشناختی نبوده، بلکه راهی برای بازاندیشی دربارهی سرگذشت ربکای دیگر، یعنی همسر دوم پدرش، نیز به شمار میرفته است. اگر چنین باشد، بخشی از انگیزهی فروید در تحلیل این اثر، به حساسیت او نسبت به گذشتهی پدر و رفتار او با ربکا بازمیگردد. در زندگی داوینچی نیز وضعیتی مشابه دیده میشود. پدر او، پس از برقراری رابطه با کاتارینا، ترجیح داد با دختری جوان از طبقهی اجتماعی بالاتر ازدواج کند و مادر داوینچی را به حال خود رها سازد. از این منظر، هر دو پدر، افرادی خودخواه و فاقد احساس مسئولیت نسبت به زن و فرزند معرفی میشوند و همین شباهت، میتواند یکی دیگر از عوامل علاقهی فروید به بررسی زندگی داوینچی باشد.
پنجمین وجه اشتراک، به مسئلهی همجنسگرایی مربوط میشود. نویسنده بر آن است که این موضوع، افزون بر داوینچی، تا اندازهای در زندگی شخص فروید نیز حضور داشته است. فروید همجنسگرایی را نه بیماری میدانست و نه انحرافی که نیازمند درمان باشد. او در پاسخ به پرسشی که روزنامهی اتریشی دی تسایت در سال ۱۹۰۳ دربارهی محاکمهی فردی با گرایش همجنسخواهانه از او مطرح کرد، نوشت: همجنسگرایی موضوع دادگاه نیست و من حتی یقین دارم که همجنسگرایان نباید بیمار تلقی شوند و تحت درمان قرار گیرند؛ زیرا این گرایش، خود یک بیماری نیست. از دیدگاه فروید، انتخاب مطلوب عاطفی از میان همجنس، پدیدهای است که در زندگی روانی انسان حضوری انکارناپذیر دارد و نمیتوان آن را صرفاً به گروهی خاص محدود کرد. او در سه رساله دربارهی نظریهی جنسی نیز تأکید میکند که تجربهی روانکاوی، همجنسگرایان را گروهی کاملاً متفاوت از دیگران نمیداند و گرایش به همجنس، به درجات مختلف، در حیات عاطفی انسان حضور دارد. بر این اساس، هدف روانکاوی درمان همجنسگرایی نیست، بلکه فهم منشأ و چگونگی شکلگیری آن است. فروید در میان عوامل گوناگون، دو عامل را اساسیتر میداند: نخست، گرایشهای دوجنسی که از ویژگیهای عمومی انساناند، و دوم، دلبستگی شدید کودک به مادری که عشق و محبت فراوان خود را بیوقفه نثار فرزند میکند. از نظر او، همین عامل دوم در زندگی داوینچی نقشی تعیینکننده داشت و زمینه را برای شکلگیری همجنسگرایی منفعل و دوری او از زنان فراهم ساخت. در مورد شخص فروید نیز، نویسنده به نامههایی استناد میکند که او برای ویلهلم فلیس نوشته است. در این نامهها، فروید از وجود گرایشهایی همجنسخواهانه در خود سخن میگوید؛ گرایشهایی که به باور او، هرگز به رفتار جنسی نینجامیدند، بلکه در مسیر تصعید قرار گرفتند. همین ویژگی در نامههای رد و بدل شده میان فروید و ساندور فرنزی نیز مشاهده میشود. فروید در یکی از این نامهها تصریح میکند که گرایشهای همجنسخواهانهی خود را مهار کرده و آنها را در خدمت رشد شخصیت علمی و فعالیت فکری خویش قرار داده است. در همین چارچوب، رابطهی فروید با دخترش آنا نیز قابل توجه است. آنا، در میان شش فرزند فروید، جایگاهی ممتاز داشت و نزدیکترین و محرمترین فرد زندگی او، بهویژه پس از جدایی از فلیس و یونگ، به شمار میرفت. فروید در دو دوره، آنا را تحت روانکاوی قرار داد و واپسین لحظات زندگی خود را نیز در حضور او سپری کرد. نویسنده این رابطه را ادامهی همان فرایند تصعید میداند؛ بدین معنا که دلبستگیهای عاطفی پیشین فروید، پس از پالایش، در رابطهی او با آنا جلوهای تازه یافتند. از این منظر، آنا برای فروید جایگاهی مشابه مونالیزا برای داوینچی پیدا میکند؛ یعنی حضوری که خاطرهی مادر و محبت نخستین را در شکلی متعالی بازآفرینی میکند.
ششمین شباهت، به نقش فرایند تصعید در زندگی هر دو شخصیت مربوط است. پیشتر روشن شد که در زندگی داوینچی، خواستها و امیال خام، به جای آنکه در مسیر ارضای مستقیم جنسی قرار گیرند، به سرچشمهی آفرینش هنری، پژوهش علمی و نوآوری تبدیل شدند. همین فرایند سبب شد که او، با وجود تجربههای دشوار کودکی، راه پدر خود را دنبال نکند و به شخصیتی خلاق و اندیشمند بدل شود.
در زندگی فروید نیز روندی مشابه دیده میشود. او، به جای همانندسازی با پدری که خود او را منحرف و هیستریک میدانست، مسیر دیگری برگزید و تجربههای تلخ کودکی، تعارضهای عاطفی و تأثرات عمیق خود را در قالب پژوهش، نظریهپردازی و بنیانگذاری روانکاوی متجلی ساخت. در نتیجه، نیروهایی که میتوانستند به رفتارهای ویرانگر یا تکرار الگوی پدر بینجامند، در خدمت اندیشه، دانش و شناخت انسان قرار گرفتند. بر پایهی این شباهتها، سختکوشی فروید در بررسی زندگی داوینچی را میتوان حاصل احساس همدلی و همهویتی عمیق او با این هنرمند دانست. همین دلبستگی نیز سبب شد که در تحلیل خاطرهی کودکی داوینچی، واژهی زغن را به کرکس ترجمه کند و بخش مهمی از تفسیر خود را بر همین ترجمه استوار سازد. همچنین، با وجود اندک بودن اطلاعات تاریخی دربارهی دوران کودکی داوینچی، تحلیلهایی گسترده و گاه بحثبرانگیز دربارهی شخصیت او ارائه داد؛ در حالی که خود بارها اعتراف کرده بود در زمینهی هنر و تاریخ هنر متخصص نیست. در مجموع، نویسنده نتیجه میگیرد که میان فروید و داوینچی شباهتهای معناداری وجود دارد؛ از جمله نامشروع بودن تولد، پیچیدگی رابطه با پدر، نقش تعیینکنندهی مادر، گرایشهای همجنسخواهانهی افلاطونی و حضور فرایند تصعید در زندگی هر دو. از این رو، بررسی فروید دربارهی داوینچی را میتوان افزون بر پژوهشی روانکاوانه، گونهای خودکاوی نیز دانست؛ خودکاویای که به شناخت بهتر فرایندهایی چون بازدارش، تصعید، منشأ آفرینش هنری و چگونگی شکلگیری گرایشهای عاطفی انجامیده است.
جمعبندی
آنچه در این بررسی دربارهی تحلیل فروید از زندگی عاطفی داوینچی و آثار او مطرح شد، در چند محور اصلی قابل خلاصه شدن است:
نخست آنکه، داوینچی در بزرگسالی دارای گرایشی همجنسخواهانه، منفعل و غیرفعال است؛ گرایشی که بهتدریج صورتی افلاطونی پیدا میکند و بر سراسر زندگی عاطفی او سایه میافکند. منشأ این گرایش، رابطهی عاطفی بسیار نیرومند او با مادری است که با محبت و دلبستگی فراوان، کودک را در انحصار عاطفی خود قرار میدهد و در ذهن او جایگاه پدر غایب را نیز اشغال میکند. از اینرو، در فضای خیال و تجربهی کودک، مادر سیمایی مردانه مییابد. خاطرهی فرود آمدن زغن ـ یا به تعبیر فروید، کرکس ـ بر گهواره و تماس دم آن با دهان کودک، ریشه در همین رابطهی آغازین میان مادر و فرزند دارد؛ رابطهای که از دیدگاه روانکاوی، زمینهساز همجنسخواهی منفعل و دوری داوینچی از زنان میشود.
دوم آنکه، نقاشیهای داوینچی، از مونالیزا تا آثار مربوط به مریم عذرا، باخوس و یوحنای قدیس، بازتابی از زندگی عاطفی او هستند. برجستهترین ویژگی مشترک این آثار، لبخند آرام و دلنشینی است که بر چهرهی شخصیتها نقش بسته است. این لبخند، بازآفرینی لبخند مادر داوینچی، کاتارینا، به شمار میرود و چهرههایی که با این لبخند ترسیم شدهاند، در حقیقت تکرار همان تصویر مادرانه هستند.
سوم آنکه، داوینچی افزون بر آنکه هنرمندی بزرگ بود، دانشمندی برجسته نیز به شمار میرفت و در زمینههایی چون علوم طبیعی و کالبدشناسی پژوهشهای مهمی انجام داد. در سالهای پایانی زندگی، جنبهی علمی شخصیت او بر جنبهی هنری غلبه یافت و گرایش او به پژوهش و شناخت بیش از پیش آشکار شد. از دیدگاه روانکاوی، این تحول نیز با بازدارش عاطفی دوران کودکی و استمرار آن در سراسر زندگی ارتباط دارد.
چهارم آنکه، داوینچی از همان سالهای آغازین فعالیت هنری، مجسمهسازی را کنار گذاشت و حتی بسیاری از نقاشیهای خود را نیز ناتمام رها کرد. او بارها به آثار پیشین خود بازمیگشت، آنها را اصلاح میکرد، اما در نهایت از تکمیلشان بازمیماند. این ویژگی، نتیجهی همان بازدارش روانی است که در قالب رفتارهای وسواسگونه و بازنگریهای مکرر در آثار هنری او جلوهگر میشود.
پنجم آنکه، علاقهی فراوان فروید به بررسی زندگی داوینچی را باید در احساس همدلی و همهویتی او با این هنرمند جستوجو کرد. هر دو فرزندانی نامشروع بودند، هر دو رابطهای پیچیده و دوگانه با پدر خود داشتند، هر دو تحت تأثیر مادری پرمحبت قرار گرفتند و هر دو، به گونهای، گرایشهایی همجنسخواهانه با ماهیتی افلاطونی را تجربه کردند. افزون بر این، پدر هر دو شخصیتی خودخواه، بیقید و فاقد مسئولیت اخلاقی معرفی میشود. همین شباهتها سبب شد که بررسی زندگی داوینچی برای فروید، همزمان نوعی بازنگری در زندگی خود او نیز باشد.
ششم آنکه، زندگی هر دو شخصیت نمونهای از نقش فرایند تصعید در دگرگون ساختن امیال و تعارضهای درونی است. هم داوینچی و هم فروید، به جای آنکه اسیر امیال خام یا الگوهای نامطلوب پدرانه شوند، این نیروها را در مسیر آفرینش هنری، پژوهش علمی و اندیشه به کار گرفتند. در نتیجه، تجربههای دردناک و تعارضهای عاطفی آنان به سرچشمهی خلاقیت، دانش و آفرینش فرهنگی تبدیل شد.
در نهایت، بررسی زندگی داوینچی برای فروید تنها مطالعهی زندگی یک هنرمند بزرگ نبود، بلکه گونهای خودکاوی نیز به شمار میرفت. این خودکاوی، افزون بر روشن ساختن برخی جنبههای زندگی شخصی فروید، به شناخت عمیقتر فرایندهایی چون بازدارش، تصعید، منشأ روانی آفرینش هنری و چگونگی شکلگیری گرایشهای عاطفی انجامید. از این رو، حاصل این پژوهش، صرفاً تحلیلی از زندگی داوینچی نیست، بلکه تلاشی برای فهم سازوکارهای بنیادین روان انسان نیز به شمار میآید.
تخلیص: فرزین حیرتی مقدم