
برشی از کتاب «تحلیل نقد»
نوشتهی «نورتروپ فرای» و ترجمهی «صالح حسینی»
نشر نیلوفر - 1377
مرور موردی مبحث «میتوس، بهار کمدی»
کمدی، که نمایش کمدی و سپس کمدی داستانی از آن پدید آمده است، از نظر ساختار و گونههای شخصیت، قالبی استوار و منسجم دارد. برنارد شاو گفته است که اگر نمایشنامهنویسی شیوۀ کار خود را از مولیر و شخصیتهایش را از دیکنز وام بگیرد، به عنوان نویسندهای مبتکر شناخته خواهد شد. اگر به جای آثار مولیر و دیکنز، آثار مناندر و آریستوفان خوانده میشد، این سخن نیز، دستکم به عنوان یک اصل کلی، همچنان اعتبار داشت. در آخارانیاییهای آریستوفان، که کهنترین کمدی بازماندۀ اروپایی است، شخصیت سرباز لافزن حضور دارد؛ شخصیتی که تا امروز نیز، برای نمونه در دیکتاتور بزرگ چارلی چاپلین، همچنان زنده و مؤثر باقی مانده است. شخصیتهایی مانند جاکسردالی در جونو و پیکاک شون اوکیسی نیز همان منش، ویژگی و کارکرد نمایشی طفیلیهای دو هزار و پانصد سال پیش را دارند. حتی مخاطبان نمایشهای موزیکال، کارتونها و برنامههای تلویزیونی امروز نیز هنوز به شوخیهایی میخندند که نمونههای آن در غوکان آمده و زمانی گفته شده بود که دیگر تازگی خود را از دست دادهاند.
ساختار طرح کمدی متأخر یونان، آنگونه که پلوتوس و ترنس آن را منتقل کردهاند، بیش از آنکه گونهای مستقل باشد، صورتی قالبی و فرمولوار دارد و بهویژه در شکل سنتی نمایشی خود، مبنای بیشتر کمدیها تا روزگار ما قرار گرفته است. ازاینرو، بهتر است نظریۀ ساختار کمدی را از دل نمایش استخراج کنیم و تنها به اقتضا، نمونههایی از داستان نیز بیاوریم. الگوی رایج چنین است که جوانی عاشق دختری میشود، اما با مخالفتی روبهرو میگردد؛ مخالفتی که معمولاً از سوی شخصیتی پدرگونه اعمال میشود. در نزدیکی پایان نمایش، چرخشی در طرح داستان رخ میدهد و قهرمان سرانجام به خواستۀ خود میرسد. در این الگوی ساده، چند عنصر اساسی نهفته است. نخست آنکه حرکت اصلی کمدی معمولاً گذار از یک جامعه به جامعهای دیگر است. در آغاز نمایش، شخصیتهای مانع، اختیار جامعۀ موجود را در دست دارند و تماشاگر بهتدریج درمییابد که آنان غاصباند. در پایان، همان تدبیری که قهرمان مرد و قهرمان زن را به یکدیگر میرساند، موجب شکلگیری جامعهای تازه پیرامون قهرمان میشود. لحظۀ تکوین این جامعۀ نو همان لحظهای است که گره داستان گشوده میشود؛ همان چیزی که از آن با عنوان کشف کمیک، تعرّف (anagnorisis) یا بازشناخت (cognitio) یاد میشود.
نشانۀ پدید آمدن این جامعۀ تازه، معمولاً برگزاری نوعی جشن یا آیین است که یا در پایان نمایش برگزار میشود یا فرض بر آن است که بلافاصله پس از پایان نمایش برپا خواهد شد. رایجترین نمونه، مراسم عروسی است و گاه، چنانکه در پایان هرطور که بخواهید دیده میشود، شمار عروسیها آنقدر زیاد است که به جفتشدنهای پیاپی و رقص پایانی میانجامد؛ پایانی که در نمایشهای ماسکه نیز معمول است. ضیافتی که در پایان رام کردن زن سرکش برگزار میشود، پیشینهای دارد که به کمدی دورۀ میانی یونان بازمیگردد. در نمایشنامههای پلوتوس نیز گاه از تماشاگران دعوت میشود تا در ضیافتی خیالی که پس از پایان نمایش برپا خواهد شد، شرکت کنند. در کمدی متقدم، همانند پانتومیم مسیحی آغازین، این مشارکت حتی گستردهتر بود و گاه لقمههایی از غذا به سوی تماشاگران پرتاب میشد. جامعهای که در پایان کمدی شکل میگیرد، همان جامعهای است که تماشاگر از آغاز احساس کرده است با نظم مطلوب و پسندیدۀ جهان هماهنگ است؛ ازاینرو، نوعی احساس مشارکت میان نمایش و تماشاگر پدید میآید. بازیگران تراژدی نیز، مانند بازیگران کمدی، انتظار تشویق دارند، اما دعوت مستقیم از تماشاگران برای پیوستن به جامعۀ کمیک، که در پایان کمدیهای رومی با واژۀ plaudite بیان میشد، در تراژدی جایگاهی ندارد. به بیان دیگر، گرهگشایی در کمدی با مشارکت تماشاگر کامل میشود، در حالی که در تراژدی، این گرهگشایی از جهانی رازآلود و بیرون از دسترس انسان سرچشمه میگیرد. در سینما نیز، به سبب تاریکی سالن و خو گرفتن تماشاگر با صحنههای عاشقانه، بسیاری از رخدادهای سرنوشتساز، همانند مرگ در تراژدی یونانی، بیرون از صحنه اتفاق میافتند و نمود آن، در پایان، آغوش گرفتن قهرمان مرد و قهرمان زن است. بنابراین، موانعی که بر سر راه خواستۀ قهرمان قرار میگیرند، مسیر رویدادهای کمدی را شکل میدهند و غلبه بر این موانع، همان گرهگشایی داستان است. این موانع معمولاً از سوی والدین ایجاد میشوند و از همین رو، محور بسیاری از کمدیها کشمکش میان خواست فرزند و خواست پدر است. در نتیجه، کمدینویس معمولاً نمایشنامۀ خود را برای جوانان حاضر در میان تماشاگران مینویسد و بزرگسالان هر جامعه اغلب احساس میکنند کمدی گمراهکننده است. همین نگرش، یکی از عوامل بیمهری تاریخی نسبت به نمایش بوده و منحصر به اخلاقگرایان یا مسیحیان نیست؛ چنانکه ترنس نیز در رومِ مشرک با همان مخالفت اجتماعی روبهرو بود که بن جانسن در جامعۀ مسیحی با آن مواجه شد.
هرگاه مانع خواستههای قهرمان، خودِ پدر نباشد، معمولاً شخصیتی است که همچون پدر با جامعۀ مستقر پیوند دارد؛ یعنی رقیبی که از قهرمان مسنتر و ثروتمندتر است. این شخصیت در کمدیهای پلوتوس و ترنس غالباً یا دلالی است که اختیار دختر را در دست دارد یا سربازی سرگردان که از تمکن مالی برخوردار است. رفتاری که این اشخاص بر صحنه با آن روبهرو میشوند و خشمی که متوجه آنان است، نشان میدهد که در حکم پدرخواندهاند و حتی اگر چنین نباشند نیز غاصب به شمار میآیند. ازاینرو، ادعای آنان نسبت به دختر باید شیادانه جلوه کند. در نتیجه، این شخصیتها شیادند و هرچه قدرت بیشتری داشته باشند، انتقاد از جامعهای که چنین قدرتی را به آنان بخشیده است، آشکارتر میشود. در کمدیهای پلوتوس و ترنس، این انتقاد از فساد اخلاقی فاحشهخانهها و روسپیان حرفهای فراتر نمیرود، اما در کمدیهای رنسانس، بهویژه آثار بن جانسن، تیغ انتقاد متوجه قدرت روزافزون پول و طبقۀ حاکمی میشود که بر بنیاد آن شکل گرفته است.
در کمدی، گرایش بر آن است که جامعۀ نهایی تا حد امکان افراد بیشتری را در بر گیرد. شخصیتهای مانع، بیشتر اوقات به جای آنکه طرد شوند، با جامعه سازگار میشوند یا دگرگون میگردند. البته گاهی شخصیتی که حاضر به سازش نیست، از جامعۀ کمیک بیرون رانده میشود و این اخراج حالتی شبیه آیین بز عزازیل پیدا میکند. بااینحال، انگشتنما کردن و رسوا ساختن شخصیتها بیشتر به نمایشهای رقتانگیز یا حتی تراژدی تعلق دارد. شکسپیر در تاجر ونیزی تا مرز بر هم زدن تعادل کمیک پیش میرود. اگر در اجرای نقش شایلاک اندکی اغراق شود، چنانکه گاه هنگام ایفای این نقش از سوی بازیگر اصلی گروه رخ میدهد، توازن نمایش از میان میرود و اثر به تراژدی یهودی ونیزی تبدیل میشود؛ با این تفاوت که پایان آن همچنان خوش باقی میماند. والپن نیز با هیاهوی فراوان درباره زندان، اعمال شاقه و سکوی مجازات پایان مییابد و این احساس را پدید میآورد که نجات جامعه نباید تا این اندازه دشوار و طاقتفرسا باشد. بااینهمه، والپن اثری استثنایی است؛ زیرا تقلیدی کمیک از تراژدی به شمار میآید و میزان تکبر والپن نیز با دقت سنجیده شده است. اصل دگرگونی و توبه، دربارۀ شخصیتهایی که وظیفۀ اصلی آنان سرگرم کردن تماشاگر است، آشکارتر جلوه میکند. در کمدی پلوتوس، مایلز گلوریوسوس خود را فرزند زئوس و ونوس معرفی میکند؛ کسی که با مشت فیلی را کشته و در یک روز هفت هزار نفر را از پای درآورده است. او پیوسته میکوشد خود را بزرگ جلوه دهد و همین لافزنیها نیروی محرک نمایشنامه میشود. عرف کمدی اقتضا میکند که چنین شخصیتی رسوا، مسخره، مغبون و کتکخورده از صحنه بیرون رود. بااینحال، این پرسش پیش میآید که چرا نمایشنامهنویس باید از میان همۀ شخصیتها، بیش از همه کسی را هدف قرار دهد که میخواهد خود را بزرگ نشان دهد. هنگامی که فالستاف در زنان سرخوش ویندزور به جشن پایانی دعوت میشود، مجازات کالیبان تخفیف مییابد و برای آرام کردن مالوولیو تلاش میکنند و نیز آنجلو و پارولز، با وجود رسوایی، اجازه مییابند به زندگی ادامه دهند، اصل بنیادین کمدی آشکار میشود. اهمیت سنتی طفیلی نیز از همینجا ناشی میشود؛ زیرا جامعۀ کمیک بر جذب استوار است، نه بر طرد. طفیلی کسی است که در جشن پایانی جایگاهی ندارد، اما با این حال در آن حضور دارد. واژۀ grace با همۀ بار معنایی خود، از آداب درباری آثار کاستیلیون تا لطف الهی در مسیحیت، یکی از مهمترین واژههای مضمونی در کمدیهای شکسپیر است.
حرکت رویدادهای کمدی از یک مرکز اجتماعی به مرکز اجتماعی دیگر، شباهت فراوانی با روند یک دادخواهی دارد. در دادگاه، خواهان و خوانده از یک موقعیت واحد دو تفسیر متفاوت عرضه میکنند و سرانجام یکی از این دو تفسیر واقعی و دیگری پنداری شناخته میشود. شباهت میان بلاغت کمدی و بلاغت دادگاه از روزگار باستان شناخته شده بود. رسالۀ کوتاهی با عنوان تراکتاتوس کوسلینیانوس، که پیوند نزدیکی با بوطیقای ارسطو دارد و اصول اساسی کمدی را در یک صفحه و نیم بیان میکند، بنای کمدی را بر دو جزء نظر (pistis) و دلیل (gnosis) استوار میداند. این دو تقریباً با جامعۀ غاصب و جامعۀ مطلوب متناظرند. وسایل رسیدن به جامعۀ سعادتمندتر نیز عبارتاند از سوگند، شاهد، باور یا آزمون و قانون؛ همان پنج گونۀ دلیل عینی که در بلاغت ارسطو برای دعاوی حقوقی آمده است.
در کمدیهای شکسپیر، آغاز رویدادها اغلب با قانونی ابلهانه، ستمگرانه یا نامعقول همراه است؛ مانند قانون کشتن سیراکوزیها در کمدی اشتباهات، قانون ازدواج اجباری در رویای شب نیمه تابستان، قانونی که پیوند شایلاک را تأیید میکند، یا تلاش آنجلو برای اجرای قانونی سختگیرانه و هدایت مردم به عدالت. سپس جریان کمدی یا از اجرای این قوانین سر باز میزند یا آنها را درهم میشکند. سوگندها نیز معمولاً همان توطئههایی هستند که در جامعۀ قهرمان شکل میگیرند. حضور شاهدان، مانند کسانی که پنهانی گفتوگوها را میشنوند یا افرادی که از رازی ویژه آگاهاند، همچون دایۀ سالخوردهای که نشانههای مادرزادی را به خاطر دارد، از رایجترین ابزارهایی است که به کشف و بازشناخت میانجامد. باورها یا basanoi نیز معمولاً آزمونهایی هستند که خصلت و سرشت قهرمان را میسنجند؛ زیرا خود این واژه در یونانی به معنای سنگ محک است. حتی به نظر میرسد نام باسانیو نیز پژواکی از همین واژه باشد، چراکه او باید دربارۀ ارزش فلزات داوری کند.
برای تکامل ساختار کمدی، دو مسیر اصلی وجود دارد: یکی آنکه تأکید بر شخصیتهای مانع قرار گیرد و دیگری آنکه صحنههای کشف، بازشناخت و آشتی برجسته شوند. مسیر نخست، شیوۀ معمول طنز کمیک، هزل، رئالیسم و کمدیهای هزلآمیز است و مسیر دوم، شیوۀ کمدیهای شکسپیر و دیگر گونههای کمدی رمانسی. در کمدی هزلآمیز، مسئولیت اخلاقی معمولاً بر عهدۀ شخصیتهای مانع است. قهرمان مرد و زن، در بیشتر موارد، شخصیتهایی معمولی و نه چندان جذاباند. نوجوانان در کمدیهای پلوتوس و ترنس چنان به یکدیگر شباهت دارند که، همانند دمتریوس و لیساندر، اگر هم نقیض یکدیگر باشند، در تاریکی از هم بازشناخته نمیشوند. خصلت و سرشت قهرمان غالباً حالتی خنثی دارد و همین ویژگی او را نمایندۀ آرزومندی میسازد. اما دربارۀ پدر خسیس یا ستمگر، یا رقیب لافزن، شیکپوش و دیگر شخصیتهایی که مانع پیشرفت رویدادها هستند، چنین وضعی وجود ندارد.
کمدیهای مولیر بر قاعدهای ساده و آزموده استوارند که بر اساس آن، مسئولیت اخلاقی بر عهدۀ یک شخصیت واحد قرار میگیرد؛ شخصیتی که یا پدری ستمگر است، یا خسیس، مردمگریز، ریاکار یا بیمار خیالی. این شخصیتها در ذهن میمانند و نمایشنامهها نیز نام خود را از آنان میگیرند، در حالی که شخصیتهایی چون والنتین و آنژلیک، که از چنگ آنان میگریزند، چندان در یاد نمیمانند. در زنان سرخوش ویندزور، قهرمان معمولی، یعنی فنتون، نقشی فرعی دارد و این نمایشنامه از کاسینای پلوتوس تأثیر پذیرفته است؛ زیرا در آن اثر نیز قهرمان مرد و قهرمان زن اصلاً بر صحنه ظاهر نمیشوند. در کمدی داستانی، بهویژه در آثار دیکنز، همین شیوه دنبال میشود؛ یعنی شخصیتهای برجسته پیرامون دو قهرمان معمولی، که حتی تا اندازهای کودناند، گرد میآیند. حتی تام جونز نیز، همانگونه که از نام رایج و معمولی او برمیآید، عمداً با شخصیتهای سنخی و عرفی پیوند داده شده است.
سیر کمدی معمولاً به پایان خوش میانجامد و واکنش طبیعی تماشاگر در برابر چنین پایانی این است که باید همینگونه باشد. این واکنش به داوری اخلاقی شباهت دارد، اما در حقیقت، بیش از آنکه اخلاقی به معنای محدود کلمه باشد، ماهیتی اجتماعی دارد. نقطۀ مقابل این پایان نیز نه خباثت، بلکه مضحکه است. در قلمرو کمدی، فضیلتهای مالوولیو همان اندازه مضحکاند که رذیلتهای آنجلو. مردمگریز مولیر، هرچند به سبب پایبندی به صداقت از نظر اخلاقی استوار به نظر میرسد، اما تماشاگر بهزودی درمییابد که دوست او، فیلینت، که برای حفظ حرمت دیگران با میل و رغبت دروغ میگوید، در حقیقت صادقتر و اصیلتر است. البته کمدی میتواند جنبهای اخلاقی نیز داشته باشد، اما حاصل آن غالباً نوعی ملودرام است؛ همان چیزی که میتوان آن را کمدیِ بیشوخطبعی نامید و معمولاً با لحنی ریاکارانه به پایان خوش میرسد؛ لحنی که بسیاری از کمدیها از آن پرهیز میکنند. همانگونه که تصور نمایش بدون کشمکش ممکن نیست، کشمکشی نیز که هیچگونه دشمنی در آن نباشد، قابل تصور نیست. با این همه، همانگونه که عشق، از جمله عشقبازی، با شهوت تفاوت دارد، دشمنی نیز با کینه یکسان نیست. در تراژدی، دشمنی تقریباً همیشه با کینه همراه است، اما در کمدی چنین نیست و داوری اجتماعی نسبت به شخصیت مضحک، از داوری اخلاقی نسبت به شخصیت خبیث، به هنجار کمدی نزدیکتر است.
از اینجا این پرسش پیش میآید که چه چیزی شخصیت مانع را مضحک میسازد. بن جانسن با نظریۀ مزاج به این پرسش پاسخ داده است. از نظر او، شخصیت مزاجی کسی است که، به تعبیر الکساندر پوپ، اسیر یک شهوت یا میل غالب است. نقش نمایشی او نیز بیان حالتی است که میتوان آن را اسارت آیینی نامید. طبیعت او پیوسته ذهنش را به وسوسهای معین مشغول میکند و کارکرد نمایشیاش آن است که همین وسوسۀ دائمی را بارها تکرار کند. بیمار، بهخودیخود، مزاجی نیست، اما بیمار خیالی مزاجی است، زیرا هرگز نمیتواند سلامت خود را بپذیرد و هیچگاه رفتاری انجام نمیدهد که با نقشی که برای خویش ساخته است ناسازگار باشد. شخصیت خسیس نیز نمیتواند سخنی بگوید یا کاری انجام دهد که به پنهان کردن طلا یا اندوختن پول مربوط نباشد. در زن خاموش، که نزدیکترین اثر جانسن به شیوۀ مولیر است، سراسر رویدادهای نمایش از مزاج موروس سرچشمه میگیرد؛ زیرا تصمیم او برای حذف سروصدا از زندگی، رشتهای از وقایع را پدید میآورد که از آغاز تا پایان سرشار از هیاهو است.
اصل مزاج بر این استوار است که تکرارِ غیرضروری، یعنی تقلید ادبیِ اسارت آیینی، خندهآور است. در تراژدی، که نمونۀ کلیشهای آن ادیپ شهریار است، تکرار بهطور منطقی به رویداد نهایی منتهی میشود، اما تکراری که بیش از اندازه ادامه یابد یا به جایی نرسد، به قلمرو کمدی تعلق دارد؛ زیرا خنده، تا اندازهای، عملی ارتجالی است و مانند هر عمل ارتجالی دیگری از الگویی ساده و تکرارشونده پیروی میکند. در رهروان دریا اثر سینگ، مادری پس از آنکه شوهر و پنج پسرش را در دریا از دست میدهد، سرانجام آخرین پسر خود را نیز از کف میدهد و همین امر اثری زیبا و تکاندهنده پدید میآورد. اما اگر این اثر تراژدی کاملی بود و غرق شدن هفت نفر را یکی پس از دیگری با همان شدت نمایش میداد، پیش از پایان، تماشاگر ناگزیر به خندهای ناهمدلانه روی میآورد. اصل تکرار، بهعنوان بنیاد مزاج، چه در معنایی که بن جانسن در نظر داشت و چه در معنایی که اینجا از آن مقصود است، نزد کاریکاتوریستها و سازندگان کارتون بهخوبی شناخته شده است. در کاریکاتور یا کارتون، شخصیتی در قالب طفیلی، شکمباره یا فردی سرکش تثبیت میشود و پس از آنکه این ویژگی ماهها هر روز تکرار شد، همان تکرار، خود به سرچشمۀ خنده بدل میشود. در برنامههای کمدی رادیویی نیز، شخصیتهای قدیمی برای شنوندگان سرگرمکنندهتر از تازهوارداناند. شکم بزرگ فالستاف و خیالات دونکیشوت نیز بر همین اصل استوارند. ای. ام. فورستر از خانم میکاوبر اظهار انزجار میکند، زیرا او در تمام زندگی چیزی جز این نمیگوید که از آقای میکاوبر دست برنخواهد داشت. همینجا تفاوت نویسندۀ مقید به قواعد رایج با نویسندۀ برجستهای که بیپروا از این قواعد بهره میبرد، آشکار میشود.
شخصیت مزاجی در کمدی معمولاً جایگاه و قدرت اجتماعی دارد و میتواند جامعۀ کمدی را با وسوسۀ دائمی ذهن خود هماهنگ سازد. از همین رو، پیوند نزدیکی با مضمون قانون نامعقول یا ابلهانهای دارد که رویدادهای کمدی در جهت شکستن آن حرکت میکنند. نکتۀ مهم آن است که وسوسۀ دائمی ذهن شخصیت اصلی در کهنترین کمدی طبایع، یعنی زنبوران، پروندههای حقوقی است. شایلاک نیز شیفتۀ اجرای قانون و انتقام است. در بسیاری از موارد، قانون ابلهانه چیزی جز هوس جباری اندیشناک نیست که ارادۀ خود را به صورت قانون درمیآورد؛ چنانکه در شخصیتهایی چون لیانتیز و دوک فردریک در کمدیهای شکسپیر دیده میشود که بر اساس تصمیمهای دلبخواهی یا وعدههای شتابزده عمل میکنند. در اینجا قانون جایگزین سوگند میشود و این نکته در تراکتاتوس نیز آمده است. سوگند نیز گاه صورت ناکجاآبادی ساختگی پیدا میکند؛ یعنی جامعهای مبتنی بر اسارت آیینی که به ارادۀ شخصی سودایی یا فضلفروش شکل میگیرد، مانند خلوتگزینی دانشورانه در رنجهای بیهودۀ عشق. این مضمون تا آریستوفان نیز پیش میرود؛ آنجا که در پرندگان و اکلزیازوسا اندیشههای اجتماعی افلاطون به طنز کشیده میشود. در مقابل، جامعهای که در پایان کمدی پدید میآید، نمودار نوعی هنجار اخلاقی یا جامعهای واقعاً آزاد است. آرمان چنین جامعهای تعریف یا تدوینپذیر نیست، زیرا تعریف و تدوین از ویژگیهای شخصیتهای مزاجی است که خواهان فعالیتهای قابل پیشبینیاند. آنچه در پایان کمدی آشکار میشود این است که نوعروس و نوداماد با خوشی در کنار یکدیگر زندگی خواهند کرد یا دستکم به شیوهای نسبتاً آگاهانه و دور از هوس با هم کنار خواهند آمد. از همین رو، سرشت قهرمان موفق بیتغییر باقی میماند، زیرا زندگی واقعی او از پایان نمایش آغاز میشود و ناچار باید او را شخصیتی بالقوه جالبتر از آنچه تاکنون دیدهایم تصور کنیم. در برادران ترنس، دیمیا، که پدری سختگیر است، در برابر برادرش میچیو، که شخصیتی مهربان دارد، قرار میگیرد. میچیو به سبب بردباری خود، راه را برای گرهگشایی هموار میکند و دیمیا را دگرگون میسازد. با این همه، دیمیا به او یادآوری میکند که آسانگیری او نیز تا حد زیادی ناشی از همان بردباری است و بدینگونه او را نیز از اسارت طبع رها میکند. ازاینرو، حرکت اصلی از نظر (pistis) به دلیل (gnosis)، یعنی از جامعهای که زیر سلطۀ عادت، اسارت آیینی، قانون دلبخواهی و اقتدار بزرگسالان قرار دارد، به جامعهای که در اختیار جوانان و آزادی عمل است، در بنیاد خود حرکتی از پندار به واقعیت است. پندار هر آن چیزی است که ثابت و تعریفپذیر باشد، اما واقعیت بیشتر از راه نفی شناخته میشود؛ به این معنا که هرچه واقعیت باشد، در قالب تعریفهای محدود نمیگنجد. از همینرو، مضمون آفرینش پندار و از میان بردن آن، که در قالب تغییر چهره، وسوسۀ دائمی ذهن، ریاکاری یا اصل و نسب نامعلوم جلوه میکند، یکی از بنیادیترین مضامین کمدی است.
پایان کمدی معمولاً با چرخشی در طرح داستان همراه است. در کمدیهای روم، قهرمان مؤنث که اغلب کنیز یا روسپی است، در پایان دختر مردی آبرومند از آب درمیآید و بدین ترتیب قهرمان مذکر میتواند بدون خدشهدار شدن حیثیت خود با او ازدواج کند. یکی از ویژگیهای کمدی که در طول زمان نیز تغییر چندانی نکرده، صحنۀ تعرّف است؛ صحنهای که در آن شخصیتها خویشاوندان واقعی خود را بازمیشناسند و روشن میشود شخصی که از جنس مخالف باقی مانده، خویشاوند آنان نیست و بنابراین مانعی برای ازدواج وجود ندارد. از خفیهنویس نیز برمیآید که این مضمون همچنان ذهن نمایشنامهنویسان را به خود مشغول داشته است. در پایان میجر باربارا نیز گونهای نقیضه از همین صحنۀ تعرّف دیده میشود. قهرمان این نمایشنامه استاد زبان یونانی است و همین امر شاید بر نزدیکی آن با قراردادهای کمدیهای اوریپید و مناندر دلالت داشته باشد. در این صحنه، آندرشفت قانونی را نقض میکند که بر اساس آن نمیتوانسته داماد خود را جانشین خویش سازد، زیرا پدر دامادش با خواهر همسر درگذشتۀ او در استرالیا ازدواج کرده و از این رو دامادش پسرعموی درجۀ اول او به شمار میآید. این وضعیت بسیار پیچیده به نظر میرسد، اما طرح داستانی کمدی غالباً پیچیده است؛ زیرا پیچیدگی در ذات خود حالتی ابلهانه دارد. از آنجا که مسئلۀ خصلت و سرشت بیشتر بر مدار شخصیتهای مغلوب میگردد، معمولاً طرح داستان بهگونهای سامان مییابد که ثبات شخصیت آنان از میان برود. بنابراین، در چهارچوب یک نمایشنامۀ واحد، چیزی به نام کمدی ناگزیر وجود ندارد و همین نکته آن را در تضاد کامل با تراژدی قرار میدهد. هرچند رسیدن به پایان خوش در کمدی امری ناگزیر است، نمایشنامهنویس ناچار است برای هر اثر صحنۀ تعرّفی بیافریند که با صحنۀ تعرّف آثار دیگر تفاوت داشته باشد. پایان خوش در نظر ما واقعیت محض نیست، بلکه امری دلپسند است و همین دستکاری در طرح داستان آن را ممکن میسازد. تماشاگر در تراژدی کاری جز انتظار کشیدن برای پایان محتوم ندارد، اما در پایان کمدی چیزی زاده میشود و تماشاگر خود را در تولد عضوی تازه از جامعهای پرجنبوجوش شریک احساس میکند.
همیشه چنین نیست که دستکاری در طرح داستان به دگرگونی خصلت و سرشت شخصیتها بینجامد، اما اگر چنین نیز باشد، با آداب کمدی ناسازگار نیست. تغییرهای نامحتمل، استحالههای معجزهآسا و امدادهای غیبی از عناصر جداییناپذیر کمدیاند. افزون بر این، هر تغییری که در پایان پدید میآید، بر این فرض استوار است که دیگر دگرگون نخواهد شد. هنگامی که مرد خسیس از خسّت دست میکشد، تماشاگر یقین دارد که دیگر بیدرنگ به عادت پیشین خود بازنمیگردد. در تمدنهایی که به جای تأکید بر واقعیت، بر امر دلپسند تکیه دارند و چشمانداز مذهبی را بر چشمانداز علمی ترجیح میدهند، نمایش تقریباً بهطور کامل بر پایۀ کمدی شکل میگیرد. گفتهاند که در نمایش کهن هند، پایان تراژیک را نشانۀ بدسلیقگی میدانستند. در مقابل، رماننویسانی که به رئالیسم طنزآمیز گرایش دارند، پایان دستکاریشدۀ کمدی را بدسلیقگی میشمارند.
کل میتوس کمدی، که معمولاً تنها بخشی از آن در هر اثر بازنمایی میشود، ساختاری شبیه فرم روندو یا صورت سهتایی در موسیقی دارد. در این ساختار، اعضای جامعۀ قهرمان بر اعضای جامعۀ پدر مستبد یا سنکس میشورند و بر آنان پیروز میشوند، اما جامعۀ قهرمان، جامعهای سرشار از جشن، پایکوبی و شادمانی است و معیارهای آن درست در نقطۀ مقابل معیارهای جامعۀ موجود قرار دارد. این جامعه یادآور عصر طلایی گذشته است؛ عصری که پیش از آغاز رویدادهای اصلی نمایش وجود داشته است. بدین ترتیب، نظمی استوار و متعادل، بر اثر حماقت، وسوسۀ دائمی ذهن، فراموشی، غرور، تعصب یا حوادثی که حتی شخصیتها نیز در پدید آمدنشان نقشی ندارند، از هم میپاشد و سپس دوباره برقرار میشود. در بسیاری از موارد، پیرمردی خیرخواه وجود دارد که جریان رویدادهایی را که شخصیت مزاجیِ مانع پدید آورده است، زیر نفوذ خود میگیرد و از همین رو بخش آغازین و پایانی نمایش را به یکدیگر پیوند میدهد. نمونۀ آن آقای بورچل در کشیش ویکفیلد است که عموی ناشناسِ مالک بدسرشت به شمار میآید. در نمایشنامۀ بلند هندی ساکونتالا هر سه مرحلۀ این ساختار بهطور کامل دیده میشود. در نمایشنامههای بسیار پیچیده، که ظاهراً بسیاری از آثار مناندر نیز از این دست بودهاند، این سه مرحله بهصورت فشرده عرضه میشود. با این حال، در بیشتر موارد مرحلۀ نخست بهصراحت نمایش داده نمیشود. تنها این اندازه روشن است که تماشاگر از همان آغاز، تصویری از وضعیت آرمانی در ذهن دارد و میداند که این وضعیت از آنچه در آغاز نمایش دیده میشود، مطلوبتر است و همان وضعی است که جریان رویدادها سرانجام به آن منتهی خواهد شد. از دیدگاه آیینی، این ساختار سهگانه به نبرد تابستان و زمستان شباهت دارد که در آن زمستان بخش میانی را اشغال کرده است. از دیدگاه روانشناختی نیز همانند رفع آشفتگی یا پایان یک وقفه و بازگشت دوبارۀ نیروی زندگی و حافظه است. نمایشهای ماسکۀ بن جانسن، که در میان خود نمایش ضدماسکه دارند، صورتی کاملاً سنتی یا انتزاعی از همین ساختار را عرضه میکنند.
اکنون میتوان به شخصیتهای سنخی کمدی پرداخت. در نمایش، شخصیتپردازی بر پایۀ نقش یا وظیفه استوار است. جایگاه هر شخصیت از کاری که ناچار است در نمایش انجام دهد، ناشی میشود و نقش نمایشی نیز از ساختار نمایشنامه سرچشمه میگیرد. شخصیت عملی را انجام میدهد، زیرا ساختار نمایش چنین اقتضایی دارد و ساختار نیز بر پایۀ نوع نمایش شکل میگیرد. اگر اثر کمدی باشد، گرهگشایی کمیک و فضای کمیک از عناصر ضروری آن خواهد بود. از این رو، مقصود از شخصیتهای سنخی آن نیست که شخصیتهای شبیه به واقعیت به نمونههایی کلیشهای فروکاسته شوند؛ هرچند این نیز درست است که تقابل میان شخصیت واقعی و نمونۀ کلیشهای، برداشتی نادرست است. همۀ شخصیتهای واقعنما، چه در نمایش و چه در داستان، دوام و استحکام خود را مدیون تناسب با نمونۀ کلیشهایِ نقش نمایشی خویشاند. نمونۀ کلیشهای خودِ شخصیت نیست، اما همان اندازه برای شخصیت ضرورت دارد که استخوانبندی برای بازیگری که آن نقش را ایفا میکند.
در تراکتاتوس سه نوع شخصیت کمیک معرفی شدهاند: آلازون، آیرون و بومولوس یا لوده. شخصیت چهارمی نیز، با نام آگروتیکوس یا روستایی، بعدها به این مجموعه افزوده شد. در میان این چهار شخصیت، آلازون معمولاً شخصیت فریبکار یا خودفریب است؛ آیرون شخصیتی است که کمتر از آنچه هست مینماید و از همین راه بر آلازون غلبه میکند؛ لوده با شوخی و بذلهگویی فضای کمیک را پیش میبرد و روستایی نیز شخصیتی سادهدل، زمخت و بیپیرایه است که اغلب از مناسبات جامعۀ شهری دور مانده است.
آلازون را معمولاً لافزن یا خودنما ترجمه کردهاند، اما معنای این واژه گستردهتر از این است. این شخصیت هر کسی را دربرمیگیرد که دربارۀ خود یا جایگاهش دچار پندار باشد. سرباز لافزن پلوتوس، ریاکار مولیر، خسیس، مردمگریز، دانشمند فضلفروش، عاشق سالخورده، قاضی خودپسند و حتی پدر مستبد، همگی گونههایی از آلازوناند. ویژگی مشترک همۀ آنان این است که تصویری نادرست از خود یا از جهان دارند و میکوشند آن تصویر را بر دیگران تحمیل کنند. از همین رو، آلازون تقریباً همیشه در سوی جامعۀ مانع قرار میگیرد و شکست او شرط لازم برای تحقق جامعۀ کمیک است.
در برابر او، آیرون قرار دارد؛ شخصیتی که معمولاً خود را کمتر از آنچه هست نشان میدهد. پیروزی او نه از راه قدرت آشکار، بلکه از راه زیرکی، خویشتنداری، پنهانکاری یا شناخت بهتر واقعیت حاصل میشود. این شخصیت در کمدیهای یونانی و رومی غالباً بردهای باهوش، خدمتکاری زیرک یا جوانی است که با کمک تدبیر خود بر نیروی ظاهری دشمن غلبه میکند. در آثار شکسپیر نیز شخصیتهایی از همین دست فراواناند. حتی هنگامی که قهرمان ظاهراً ساده یا بیتجربه است، معمولاً نیروی اصلی گرهگشایی از شخصیتی آیرونگونه سرچشمه میگیرد.
لوده یا بومولوس نیز جایگاه ویژهای در کمدی دارد. کارکرد اصلی او سرگرم کردن تماشاگر است، اما این سرگرمی صرفاً جنبۀ فرعی ندارد، بلکه بخشی از ساختار کمدی را تشکیل میدهد. شوخیهای او فضای نمایش را از خشکی بیرون میآورد و پیوند میان تماشاگر و جامعۀ کمیک را استوارتر میسازد. در بسیاری از نمایشنامههای شکسپیر، دلقکها یا بذلهگویان چنین نقشی دارند و حتی گاه حقیقت را روشنتر از شخصیتهای خردمند بیان میکنند.
شخصیت روستایی یا آگروتیکوس نیز معمولاً انسانی ساده، بیتکلف و دور از ظرافتهای زندگی شهری است. سادگی او گاه سبب خنده میشود و گاه وسیلهای برای آشکار شدن تصنع و ریاکاری دیگران. این شخصیت نه به اندازۀ آلازون دچار خودفریبی است و نه به اندازۀ آیرون آگاه و حسابگر، بلکه بیشتر نمایندۀ زندگی طبیعی و بیپیرایه است.
این چهار شخصیت سنخی، با وجود تفاوتهای بسیار، همگی از نقشهایی سرچشمه میگیرند که ساختار کمدی به آنها واگذار کرده است. از همین رو، ممکن است یک شخصیت واحد در نمایشنامهای معین، بیش از یکی از این ویژگیها را در خود جمع کند یا در جریان رویدادها از یک نقش به نقش دیگر نزدیک شود. بااینحال، تقابل بنیادی میان آلازون و آیرون تقریباً در همۀ کمدیها باقی میماند؛ زیرا حرکت اصلی کمدی همواره بر شکست پندار و پیروزی شناخت استوار است.
نقش آیرون در کمدی معمولاً با قهرمان مرد یا شخصیتی که گرهگشایی را امکانپذیر میکند، پیوند دارد؛ هرچند این دو همیشه یکسان نیستند. گاه خدمتکاری زیرک، دوستی وفادار یا شخصیتی فرعی، با آنکه در مرکز رویدادها قرار ندارد، همان کسی است که با تدبیر خود نقشههای آلازون را بر هم میزند. از همین رو، آیرون بیش از آنکه با قدرت ظاهری شناخته شود، با تواناییاش در تشخیص واقعیت و بهرهگیری از آن شناخته میشود. در مقابل، آلازون همواره در جهانی خیالی زندگی میکند. او نهتنها دیگران، بلکه خود را نیز میفریبد. گاه ثروت، گاه قدرت، گاه دانش، گاه تقوا و گاه حتی عشق، وسیلهای برای خودفریبی او میشود. ازاینرو، شکست او صرفاً شکست یک فرد نیست، بلکه فروریختن جهانی است که بر پندار استوار شده است. هرچه این پندار گستردهتر باشد، پیروزی جامعۀ کمیک نیز چشمگیرتر خواهد بود.
از همین دیدگاه، بسیاری از شخصیتهای بزرگ کمدی را میتوان گونههای مختلف آلازون دانست. تفاوت میان آنان نه در اصل شخصیت، بلکه در نوع پنداری است که بر آن استوارند. یکی خود را دلاور میپندارد، دیگری خردمند، آن یکی پارسا، دیگری عاشقی دلربا یا داوری عادل؛ اما همۀ این تصویرها سرانجام در برابر واقعیت فرو میریزند. در برابر آنان، آیرون معمولاً نیازی به اثبات برتری خود ندارد؛ زیرا پیروزی او در این است که واقعیت، بیآنکه خود را به نمایش بگذارد، آشکار شود. به همین سبب، طنز در کمدی غالباً متوجه آلازون است، نه آیرون. آیرون ممکن است شوخ، خاموش، محتاط یا حتی ظاهراً ناتوان باشد، اما ساختار نمایش به سود او عمل میکند؛ زیرا با پیشرفت رویدادها، فاصله میان واقعیت و پندار آشکارتر میشود و همین فاصله سرچشمۀ خنده است. هرچه آلازون با اطمینان بیشتری بر پندار خود پافشاری کند، سقوط او خندهآورتر خواهد بود.
لوده نیز، گذشته از نقش سرگرمکنندۀ خود، گاه همان کسی است که حقیقت را در پوشش شوخی بیان میکند. آزادی او در شوخی، امکانی فراهم میآورد تا سخنانی را بر زبان آورد که دیگر شخصیتها نمیتوانند یا جرئت گفتن آن را ندارند. ازاینرو، دلقک در بسیاری از کمدیهای شکسپیر، تنها شخصیتی است که میتواند بیهراس با پادشاه، اشراف یا دیگر صاحبان قدرت سخن بگوید و حقیقت را با زبانی طنزآمیز آشکار سازد.
روستایی نیز، با آنکه معمولاً شخصیتی فرعی است، نقشی فراتر از ایجاد خنده دارد. او با سادگی و بیپیرایگی خود، تصنع جامعۀ پیرامون را نمایان میکند. ناآشنایی او با آداب و رسوم رسمی، گاه سبب میشود حقیقتی را آشکار کند که شخصیتهای متمدن، درست به سبب آشنایی بیش از حد با همان آداب، دیگر قادر به دیدن آن نیستند.
در نتیجه، شخصیتهای سنخی کمدی نه الگوهایی خشک و تغییرناپذیر، بلکه نیروهایی نمایشیاند که هر یک وظیفهای معین در پیشبرد ساختار کمدی بر عهده دارند. آلازون نیروی مقاومت و مانع را نمایندگی میکند، آیرون عامل گرهگشایی است، لوده فضای جشن و خنده را زنده نگه میدارد و روستایی با سادگی خود، تصنع و خودفریبی دیگران را آشکار میسازد. از تعامل این نیروهاست که جهان کمیک شکل میگیرد و سرانجام به برقراری جامعهای تازه و هماهنگ میانجامد.
رابطۀ میان آلازون و آیرون تنها به تقابل دو شخصیت محدود نمیشود، بلکه یکی از بنیادیترین الگوهای ساختاری کمدی را شکل میدهد. آلازون نمایندۀ پندار، خودفریبی و اقتدار ظاهری است، در حالی که آیرون نمایندۀ واقعیت، فروتنی و شناخت است. ازاینرو، کشمکش اصلی کمدی غالباً نه میان خیر و شر، بلکه میان پندار و واقعیت جریان دارد. پیروزی آیرون نیز بیش از آنکه حاصل نیروی جسمانی یا برتری اجتماعی باشد، نتیجۀ شناخت درست موقعیت و بهرهگیری از ضعفهای آلازون است. همین تقابل سبب میشود که بسیاری از شخصیتهای کمیک، در ظاهر ناتوانتر از دشمنان خود به نظر برسند. جوانی بیپول در برابر پیرمردی ثروتمند، خدمتکاری در برابر ارباب، زنی در برابر مردی صاحبقدرت یا شخصیتی گمنام در برابر فردی بانفوذ قرار میگیرد. اما در پایان روشن میشود که قدرت واقعی در اختیار کسی بوده است که از آغاز، واقعیت را بهتر میشناخته است.
در بسیاری از کمدیها، شخصیتی وجود دارد که نه کاملاً در شمار آیرون قرار میگیرد و نه آلازون، بلکه نقش میانجی را بر عهده دارد. این شخصیت، با فراهم کردن امکان دیدار، رساندن پیام، پنهان کردن راز یا ایجاد سوءتفاهم، مسیر رویدادها را به سوی گرهگشایی هدایت میکند. خدمتکاران زیرک، ندیمهها، دوستان وفادار و حتی برخی دلقکها از همین گروهاند. اهمیت آنان در آن است که بدون حضورشان، جامعۀ کمیک نمیتواند شکل بگیرد.
از سوی دیگر، شخصیتهای مزاحم نیز درجات گوناگونی دارند. برخی، مانند پدر سختگیر یا رقیب سالخورده، تنها مانعی اجتماعیاند و با از میان رفتن مانع، نقش آنان پایان مییابد. برخی دیگر، مانند ریاکار، مردمگریز یا خسیس، چنان در اسارت طبع و وسوسۀ ذهنی خود گرفتارند که همۀ رفتارشان از همان ویژگی سرچشمه میگیرد. این گروه، بیش از دیگران، موضوع طنز و تمسخر قرار میگیرند، زیرا ناتوانی آنان در رهایی از یک خصلت ثابت، سرچشمۀ اصلی خنده است. از همین رو، شخصیتهای کمیک بیش از آنکه از راه تحول درونی شناخته شوند، از راه نقش نمایشی خود شناخته میشوند. آنچه اهمیت دارد، جایگاهی است که هر شخصیت در ساختار کمدی اشغال میکند، نه میزان شباهتش به انسانهای واقعی. اگر شخصیتی در نقش آلازون ظاهر شود، هر اندازه هم که از نظر روانشناختی پیچیده باشد، سرانجام باید با شکست پندار خود روبهرو شود. اگر در جایگاه آیرون قرار گیرد، باید راه را برای پیروزی جامعۀ کمیک هموار سازد. بدین ترتیب، شخصیتپردازی در کمدی تابع ساختار است و ساختار نیز بر پایۀ حرکت از جامعۀ مانع به جامعۀ مطلوب شکل میگیرد. پس بسیاری از شخصیتهایی که در نگاه نخست کاملاً متفاوت به نظر میرسند، از دیدگاه ساختاری یک نقش واحد را ایفا میکنند. سرباز لافزن، قاضی خودپسند، پیرمرد خسیس، ریاکار، دانشمند فضلفروش و عاشق سالخورده، همگی صورتهای گوناگون یک الگوی مشترکاند. همانگونه که خدمتکار زیرک، دوست وفادار، قهرمان جوان یا حتی قهرمان زن نیز میتوانند صورتهای متفاوت آیرون باشند. تفاوت میان این شخصیتها بیشتر به فضای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی هر اثر مربوط میشود، نه به نقش بنیادینی که در ساختار کمدی بر عهده دارند.
در کمدی، همانگونه که شخصیتهای سنخی نقشی ساختاری دارند، موقعیتهای سنخی نیز بخشی از سازمان درونی اثر را تشکیل میدهند. این موقعیتها، هرچند در ظاهر بسیار متنوعاند، اغلب بر چند الگوی محدود استوارند؛ الگوهایی مانند پنهان شدن، تغییر هویت، جابهجایی شخصیتها، اشتباه گرفتن افراد، شنیدن گفتوگوها از پشت پرده یا در، نامههای گمشده یا جابهجا شده و صحنههای بازشناخت. این عناصر نه صرفاً برای ایجاد خنده، بلکه برای پیشبرد حرکت نمایش از جامعۀ مانع به جامعۀ مطلوب به کار میروند. در بسیاری از کمدیها، گرهافکنی بر سوءتفاهم استوار است و گرهگشایی نیز هنگامی رخ میدهد که سوءتفاهم از میان برود. ازاینرو، شناخت و بازشناخت از بنیادیترین عناصر کمدی به شمار میآیند. شخصیتها نهتنها یکدیگر، بلکه گاه خود را نیز بهتر میشناسند و همین شناخت تازه، راه را برای شکلگیری نظم جدید هموار میکند.
عنصر تغییر چهره نیز از رایجترین شگردهای کمدی است. شخصیتی لباس دیگری را میپوشد، هویت خود را پنهان میکند یا در جایگاه فرد دیگری ظاهر میشود. چنین دگرگونیهایی، هرچند در نگاه نخست نامحتمل به نظر میرسند، در منطق کمدی پذیرفتنیاند، زیرا هدف آنها آشکار ساختن حقیقت است، نه پنهان کردن آن. حقیقت در کمدی غالباً از راه پندار و خطا آشکار میشود.
تصادف نیز در کمدی جایگاهی اساسی دارد. شخصیتی درست در لحظۀ لازم وارد صحنه میشود، نامهای به دست فرد مناسب میرسد، شاهدی ناگهان ظاهر میشود یا نشانهای که سالها پنهان مانده است، حقیقت را آشکار میکند. اینگونه تصادفها، برخلاف آنچه در رئالیسم انتظار میرود، نقص ساختاری به شمار نمیآیند، زیرا جهان کمدی جهانی است که در آن رویدادها سرانجام به سوی نظم مطلوب هدایت میشوند. از این دیدگاه، کمدی بیش از آنکه بازنمایی مستقیم زندگی روزمره باشد، تصویری از نظمی آرمانی است؛ نظمی که در آن موانع کنار میروند، سوءتفاهمها برطرف میشوند، هویتهای واقعی آشکار میگردند و جامعهای تازه بر پایۀ آزادی، آشتی و پیوند شکل میگیرد. به همین سبب، پایان کمدی همواره حالتی جشنگونه دارد؛ زیرا نه فقط سرنوشت چند شخصیت، بلکه نظم یک جامعه دگرگون شده است. در اینجا هم شخصیتهای سنخی و هم موقعیتهای سنخی در خدمت یک هدف مشترک قرار میگیرند؛ هدفی که همان گذار از جهانی آکنده از پندار، مانع و محدودیت، به جهانی استوار بر شناخت، آزادی و هماهنگی است. هر اندازه این گذار کاملتر و طبیعیتر صورت گیرد، ساختار کمدی نیز استوارتر و موفقتر خواهد بود.
لازم است اندکی بیشتر به شخصیت آیرون پرداخته شود. سرآمد این گروه، خود قهرمان است. قهرمان از آن رو آیرونگونه است که، همانگونه که پیشتر گفته شد، تا حد امکان خفیف جلوه داده میشود و از نظر خصلت و سرشت، شخصیتی خنثی و شکلنیافته دارد. شخصیت مهم دیگر در این گروه، قهرمان مؤنث است که او نیز اغلب به همین شیوه خفیف جلوه داده میشود. در کمدی متقدم، هرگاه دختری قهرمان مذکر را در مسیر پیروزی همراهی میکند، معمولاً تنها یکی از ارکان صحنه است و در اصطلاح، شخصیتی خاموش و بیسخن به شمار میآید. صورت دشوارتر صحنۀ تعرّف زمانی پدید میآید که قهرمان مؤنث با جامهای مبدل ظاهر شود یا به شیوهای دیگر گرهگشایی کمیک را ممکن سازد؛ در نتیجه روشن میشود کسی که قهرمان در جستوجوی او بوده، همان کسی است که خود در جستوجوی قهرمان بوده است. شکسپیر نیز به این مضمون، یعنی خود را کوچک میکند تا پیروز شود، علاقهای ویژه داشت، زیرا این مضمون بیشتر به میتوس رمانس تعلق دارد.
یکی دیگر از شخصیتهای مهم آیرون، کسی است که بار توطئهچینی را بر دوش میکشد و نقشههای او به پیروزی قهرمان میانجامد. یکی از نمونههای سنّتی این شخصیت، پراسپرو است که بعدها در قالب روانکاو در مهمانی کوکتل نیز جلوهای تازه یافت. کیمیاگر مرموز در این غانم سوزاندنی نیست نیز، که پدر قهرمان مؤنث است، در همین سنت جای میگیرد. این قاعده به کمدی محدود نمیشود. پولونیوس، که بسیاری از زیانهای آموزش ادبی را آشکار میکند، سه بار میکوشد نقش آیرون را در هیئت پدری که از موضع خود عقبنشینی میکند، ایفا کند و یک بار نیز در این کار راه افراط میپیماید. طرح داستانی فرعی در هملت و شاه لیر نیز چیزی جز صورتی طنزآمیز از مضامین کلیشهای کمدی نیست. داستان گلاستر همان مضمون آشنای کمدی را بازمیآفریند؛ پدر ظالم و سادهلوحی که پسری حیلهگر و بیادب او را میفریبد.
اکنون نوبت به سنخ لودهها میرسد؛ شخصیتهایی که وظیفۀ اصلی آنان تقویت فضای جشن و شادی است و نقشی در پیشبرد سیر وقایع ندارند. برخلاف کمدی روم، در کمدیهای دورۀ رنسانس گونههای گوناگونی از این شخصیتها دیده میشود؛ از جمله ابله حرفهای، دلقک، پادو، آوازخوان و شخصیتهای گذری که عادتهای کمیک شناختهشدهای دارند یا با لهجهای غلیظ سخن میگویند.
در بسیاری از موارد، آگروتیکوس را نیز میتوان دهاتی ترجمه کرد؛ نمونههای آن اربابان و شخصیتهای مشابهی هستند که در فضای شهری نمایش، مایۀ سرگرمی میشوند. این گروه بر خلاف منغّصکنندگان عیش، جشن را بر هم نمیزنند، بلکه حدود و دامنۀ آن را مشخص میکنند. در کمدی شبانی، فضیلتهای آرمانیشدۀ زندگی روستایی را گاه شخصیتی ساده عرضه میکند که سخنگوی آرمان شبانی است؛ مانند کورین در هرطور که بخواهید. نقش کورین همان نقشی است که روب یا هیسید در بسیاری از کمدیهای شهری بر عهده دارند، با این تفاوت که گرایش اخلاقی این نقش وارونه شده است. بار دیگر روشن میشود که در ادبیات، ساختار نمایشی عنصر ثابت است و گرایش اخلاقی عنصر متغیر.
در کمدیهای بسیار طنزآمیز، گاه شخصیتی از سنخی دیگر نقش منغّصکنندۀ عیش را بر عهده میگیرد. هرچه کمدی طنزآمیزتر باشد، جامعه نیز ابلهانهتر جلوه میکند و چهبسا شخصیتی در برابر این جامعۀ مضحک قرار گیرد که بتوان او را آدم بیتکلف نامید. اگر این شخصیت جامعه را محکوم نکند، دستکم در برابر آن قرار میگیرد. او سخت پایبند نوعی هنجار اخلاقی است و تماشاگر با او همدلی میکند. منلی، با آنکه نامش برای این سنخ مناسب است، نمونۀ چندان خوبی نیست؛ کلیانت در تارتوف نمونهای مناسبتر به شمار میآید. چنین شخصیتی زمانی کارآمد است که لحن اثر چنان طنزآمیز باشد که برداشت تماشاگر از هنجار اجتماعی را دچار تزلزل کند. این شخصیت تا اندازهای با همآوازان در تراژدی همانندی دارد، زیرا حضورش نیز کارکردی مشابه دارد.
هرگاه لحن از طنز به تلخی گرایش پیدا کند، ممکن است این شخصیت دیگر در جامعه نگنجد یا به ملامتگری تبدیل شود؛ زیرا گاه از نظر اخلاقی از دیگر افراد جامعه برتر است، چنانکه در نمایشنامۀ ملامتگر اثر مارستون تا اندازهای چنین وضعی دیده میشود. البته این امکان نیز وجود دارد که بر اثر حسادت چنان برانگیخته شود که چیزی بیش از چهرهای دیگر از شرارت همان جامعه نباشد؛ مانند ترسایتز و تا اندازهای ایپمانتوس. در تراژدی، شفقت و ترس، یعنی عواطف مربوط به جذب و دفع اخلاقی، برانگیخته و سپس کنار گذاشته میشوند. در کمدی نیز، هرچند داوری اجتماعی و حتی اخلاقی بیش از تراژدی کارکرد ساختاری دارد، به نظر میرسد عواطف متناظر با آن، یعنی همدلی و تمسخر، برانگیخته میشوند و سپس به همان شیوه کنار میروند. گسترۀ کمدی از تلخترین گونههای طنز تا رؤیاییترین و دلانگیزترین گونههای رمانس را دربرمیگیرد، اما الگوهای ساختاری و شخصیتپردازی آن در سراسر این گستره یکسان باقی میماند. همین وحدت ساختاری، در میان همۀ دگرگونیهای لحن و گرایش، در کمدیهای آریستوفان بهروشنی دیده میشود.
در میان همۀ گونههای ادبی، کمدی بیش از هر نوع دیگر بر ساختارهای ثابت و الگوهای تکرارشونده استوار است. تفاوت آثار، بیشتر در شیوۀ پرداخت، لحن، میزان طنز، کیفیت شخصیتپردازی و پیچیدگی طرح داستان است، نه در چارچوب بنیادی آن. ازاینرو، ممکن است دو نمایشنامه از نظر فضای عاطفی یا سبک نگارش کاملاً متفاوت باشند، اما از لحاظ ساختار کمیک بر الگویی واحد استوار باشند. همین امر سبب میشود که تاریخ کمدی را بتوان تاریخ دگرگونی یک ساختار دانست، نه تاریخ پیدایش ساختارهای کاملاً تازه. از آریستوفان و مناندر تا پلوتوس، ترنس، مولیر، شکسپیر، بن جانسن و دیکنز، همواره با صورتی تازه از همان الگوی بنیادی روبهرو هستیم. شخصیتها تغییر میکنند، موقعیتها پیچیدهتر میشوند، طنز اجتماعی جای طنز فردی را میگیرد یا برعکس، اما حرکت اصلی همچنان از جامعۀ بسته و مانع به جامعۀ آزاد و هماهنگ ادامه مییابد. به همین دلیل، در بررسی کمدی، بیش از آنکه به شباهتهای ظاهری میان آثار توجه شود، باید به روابط ساختاری آنها پرداخت. ممکن است سرباز لافزن، ریاکار، خسیس، عاشق سالخورده و دانشمند فضلفروش هیچ شباهت ظاهری به یکدیگر نداشته باشند، اما همگی یک کارکرد ساختاری واحد دارند و صورتهای گوناگون آلازون به شمار میآیند. به همین ترتیب، قهرمان جوان، خدمتکار زیرک، دوست وفادار یا شخصیتی که نقشههای گرهگشایی را سامان میدهد، همگی صورتهای متفاوت آیرون هستند. از این منظر، کمدی نه تقلیدی از زندگی روزمره، بلکه بازنمایی الگویی بنیادین از زندگی اجتماعی است؛ الگویی که در آن نظم موجود، هرچند در آغاز مقتدر به نظر میرسد، بر اثر خودفریبی، تصلب، عادت یا سوءتفاهم، مشروعیت خود را از دست میدهد و جای خود را به نظمی تازه میدهد که بر آزادی، آشتی، شناخت و پیوند استوار است. جشن پایانی، ازدواج، ضیافت، رقص یا هر آیین مشابه، نمود بیرونی همین دگرگونی است و از تحقق جامعۀ کمیک خبر میدهد.
پایان خوش در کمدی صرفاً راهحلی برای گرههای داستان نیست، بلکه نشانۀ استقرار دوبارۀ نظمی است که از آغاز، مطلوب و سزاوار به نظر میرسیده است. اگر این نظم برقرار نشود، ساختار کمدی کامل نخواهد شد؛ زیرا هدف اصلی آن، نه صرفاً خنداندن، بلکه رساندن جامعه از وضعیت نابسامان به وضعیتی هماهنگ و جشنآمیز است. بنابراین، هرچند گونههای کمدی از هزل و طنز تا کمدی رمانس، کمدی اخلاقی، کمدی شخصیت، کمدی موقعیت و دیگر شاخهها تفاوتهای فراوانی با یکدیگر دارند، همگی بر مجموعهای از روابط ساختاری مشترک استوارند. این روابط، در کنار شخصیتهای سنخی، موقعیتهای سنخی، صحنههای تعرّف، شکست آلازون، پیروزی آیرون و شکلگیری جامعۀ تازه، شالودۀ میتوس کمدی را تشکیل میدهند و سبب میشوند که این گونه، با وجود همۀ دگرگونیهای تاریخی، هویت خود را حفظ کند.
نکتۀ اساسی آن است که همۀ این الگوهای ساختاری را نباید قواعدی خشک و تغییرناپذیر دانست. آنچه در کمدی تکرار میشود، صورتهای بنیادین روابط نمایشی است، نه جزئیات رویدادها. هر نمایشنامهنویس این روابط را با نیازهای اثر خود سازگار میکند و از همین رو، حتی اگر دو نمایشنامه بر یک الگوی واحد استوار باشند، ممکن است از نظر لحن، شخصیتپردازی، فضای اجتماعی و کیفیت طنز کاملاً متفاوت جلوه کنند. کمدی، بیش از هر چیز، هنری است که روابط انسانی را در قالب جامعه بررسی میکند. از اینرو، شخصیتها هرگز بهطور کامل جدا از محیط اجتماعی خود فهمیده نمیشوند. پدر مستبد، رقیب سالخورده، قاضی، ریاکار، خسیس یا دانشمند فضلفروش، همگی نمایندگان نیروهایی هستند که میکوشند نظم موجود را حفظ کنند. در برابر آنان، جوانان، خدمتکاران زیرک، دلقکها، دوستان وفادار و دیگر شخصیتهای آیرونگونه قرار دارند که حرکت به سوی نظم تازه را امکانپذیر میسازند.
پیروزی نهایی قهرمان، پیروزی فردی صرف نیست، بلکه پیروزی جامعهای تازه بر جامعهای کهنه است. ازدواج نیز در کمدی تنها پیوند دو فرد نیست، بلکه نماد تشکیل نظمی اجتماعی است که بر تفاهم، آزادی و هماهنگی استوار شده است. به همین دلیل، جشن پایانی، رقص، ضیافت یا دیگر آیینهای شادی، نه زینتی بر پایان نمایش، بلکه بخشی از منطق درونی آن به شمار میآیند.
کمدی، در ژرفترین معنای خود، جهانی را تصویر میکند که در آن پندار جای خود را به شناخت میدهد، سوءتفاهمها برطرف میشوند، هویتهای واقعی آشکار میگردند و موانعی که از خودفریبی، عادت، قدرت یا قانونهای نابخردانه پدید آمدهاند، از میان میروند. در چنین جهانی، جامعۀ تازه نه با زور، بلکه از راه بازشناخت، آشتی و پذیرش متقابل شکل میگیرد. شخصیتهای سنخی، موقعیتهای سنخی و طرحهای داستانی تکرارشونده، نه نشانهای از فقر تخیل، بلکه ابزارهایی برای بیان ساختاری واحدند که در طول تاریخ ادبیات، بارها در قالبهای گوناگون بازآفرینی شده است. همین استمرار سبب میشود که بتوان میان کمدیهای یونان باستان، روم، رنسانس و آثار متأخر، با وجود همۀ تفاوتهای تاریخی و فرهنگی، پیوندی ساختاری برقرار کرد و آنها را جلوههای گوناگون یک میتوس واحد دانست.
تخلیص: فرزین حیرتی مقدم