
از فرم و ساختار تا بازخوانی تاریخ ادبیات
در این جستار، بحث اصلی ما بر تمایز میان فرم و ساختار و نسبت آنها با فرمالیسم، ساختارگرایی و سبکشناسی متمرکز است. در کنار این مباحث، جایگاه زمینههای تاریخی و اجتماعی در فهم آثار ادبی و نقش نظام زبان در تولید معنا نیز بررسی میشود. مسئلهی محوری آن است که برای شناخت یک اثر، آیا باید به ویژگیهای ظاهری و صورت بیان آن توجه کرد، یا باید مناسبات درونی و الگوهایی را شناخت که اجزای اثر را در ارتباط با یکدیگر قرار میدهند؟
اثر هنری و زمینههای تاریخی تولید معنا
یکی از مسائل مهم در بررسی آثار هنری، نسبت میان اثر و شرایط تاریخی، اجتماعی و فرهنگیِ شکلگیری آن است. در بعضی رویکردهای زیباییشناختی، توجه اصلی به خود اثر و تجربهی زیباییشناختی مخاطب معطوف میشود؛ بهگونهای که عوامل بیرونی، مانند شرایط اقتصادی و سیاسی یا موقعیت تاریخی پدیدآورنده، در تحلیل اثر نقش تعیینکنندهای ندارند. در مقابل، رویکردهایی وجود دارند که اثر را جدا از زمانه و مناسباتی که در آن شکل گرفته است، قابل فهم نمیدانند.
در توضیح این تفاوت، میتوانیم به دیدگاه کانت و هگل اشاره کنیم. در اندیشهی کانت، داوری زیباییشناختی بیش از هر چیز به تجربهی دریافت و صورت اثر مربوط است و از ملاحظات بیرونی فاصله میگیرد. در برابر، نگاه هگلی اثر هنری را در پیوند با زمانه و شرایط تاریخی آن بررسی میکند. از این منظر، پدیدآورنده در خلأ زندگی و آفرینش نمیکند؛ او در جغرافیایی مشخص و در متن مجموعهای از مناسبات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی قرار دارد. همین شرایط در شکلگیری اثر و معنایی که از آن دریافت میشود، نقش دارند.
از این دیدگاه، اثر را میتوان محصول روح و شرایط تاریخی زمانهی خود دانست. برای فهم آن، تنها بررسی واژگان، صورت ادبی یا برداشت مخاطب کافی نیست؛ باید به موقعیت تاریخی و اجتماعیِ تولید اثر نیز توجه کرد. اهمیت این مسئله زمانی آشکارتر میشود که یک اثر در دورههای گوناگون خوانده میشود و هر دوره، با توجه به تجربهها و افق فکری خود، امکانهای تازهای از آن را آشکار میکند.
در همین چارچوب، مسئلهی ترجمه نیز قابل طرح است. اگر ارزش اثر را صرفاً در ویژگیهای زبانی و ظرافتهای صوری آن جستوجو کنیم، ترجمه ممکن است بخشی از این ویژگیها را از میان ببرد. بازیهای زبانی، تناسب آواها و ظرافتهایی که در زبان اصلی پدید آمدهاند، لزوماً در زبان مقصد بازتولید نمیشوند. اما در رویکردی که بر انتقال مفهوم و محتوای تاریخی اثر تأکید دارد، این تفاوتها لزوماً به معنای از دست رفتن تمام ارزش اثر نیستند؛ زیرا آنچه اهمیت مییابد، انتقال معنایی است که اثر در بستر تاریخی خود پدید آورده است.
تمایز میان فرم و ساختار
فرم و ساختار دو مفهوم نزدیک به یکدیگرند، اما نباید آنها را مترادف دانست. برای روشنشدن تفاوتشان میتوان از بدن انسان مثال زد. استخوانبندی و اجزایی که بدن را تشکیل میدهند، مجموعهای از مواد و روابط سازندهاند؛ اما آنچه در نهایت بهصورت یک بدن معین دیده میشود، حاصل ترکیب و آرایش همان اجزاست. در این مثال، ساختار به مجموعهی اجزا و مناسباتی اشاره دارد که امکان شکلگیری بدن را فراهم میکنند، درحالیکه فرم به صورت مشخص و قابل مشاهدهای مربوط است که از آن ترکیب پدید میآید.
البته این تمایز را نباید به معنای استقلال کامل فرم از ساختار گرفت. فرم بدون ساختار شکل نمیگیرد و ساختار نیز در اثر هنری از طریق صورتبندی مشخصی آشکار میشود. میتوان گفت ساختار مجموعهای از روابط و قواعد سازماندهنده است و فرم شیوهای است که این روابط در یک اثر معین پیدا میکنند.
مثال ساختمان نیز میتواند این تفاوت را روشنتر کند. ساختمان از اجزای گوناگونی مانند اتاقها، راهروها، آشپزخانه و دیگر فضاها تشکیل میشود. صرف وجود این اجزا برای شکلگیری ساختمان کافی نیست؛ نسبت و ارتباط آنها با یکدیگر است که نظام درونی بنا را پدید میآورد. این نظام را میتوان ساختار ساختمان دانست. در مقابل، نمای بیرونی، شکل ظاهری، مصالح، رنگها و آرایههای بنا در صورت یا فرم آن نقش دارند.
در این مثال، ساختار بیشتر به مناسبات درونی و سازمانبندی اجزا مربوط است، درحالیکه فرم نمود بیرونی و محسوس آن سازمانبندی به شمار میآید. بااینحال، فرم تنها به تزئینات ظاهری محدود نیست؛ زیرا چگونگی آرایش اجزا و صورتبندی کلی بنا نیز در شکلگیری آن مؤثر است.
مثال ساعت نیز همین تمایز را نشان میدهد. هنگامی که از ظاهر یک ساعت سخن میگوییم، ممکن است به گرد یا مربعی بودن صفحه، تناسب اندازهها یا جلوهی بصری آن اشاره کنیم. این ویژگیها به فرم ساعت مربوطاند. اما وقتی از خوشساخت بودن آن صحبت میکنیم، معمولاً مجموعهی اجزا، نحوهی اتصال آنها و کیفیت کارکردشان را در نظر داریم. بنابراین، در کاربرد روزمره نیز گاهی واژههای فرم و ساختار بهجای یکدیگر به کار میروند، درحالیکه هرکدام بر جنبهای متفاوت دلالت دارند.
در هنر و ادبیات نیز میتوان همین تفاوت را دنبال کرد. یک قالب شعری، مانند غزل، مجموعهای از ویژگیها و قواعد نسبتاً مشترک دارد که آن را از قالبهای دیگر متمایز میکند. شاعران بسیاری میتوانند از این قالب استفاده کنند، اما اثر هر شاعر صورت و تشخص خاص خود را دارد. ازاینرو، قالب و مناسبات تکرارشوندهی آن را میتوان در سطح ساختار بررسی کرد، درحالیکه نحوهی تحقق آن در شعر شاعری مشخص، به فرم و فردیت اثر مربوط میشود.
برای مثال، سعدی و عطار ممکن است از قالب غزل استفاده کنند، اما این اشتراک به معنای یکسان بودن فرم آثار آنها نیست. قالب مشترک، زمینهای برای مقایسه فراهم میآورد؛ بااینحال، تفاوت در انتخاب واژگان، نحوهی ترکیب اجزا، شیوهی بیان و روابطی که میان عناصر شعر برقرار میشود، به آثار هرکدام تشخصی جداگانه میبخشد.
ساختارهای تکرارشونده و فردیت فرم
یکی از تفاوتهای مهم فرم و ساختار در میزان تکرارپذیری آنهاست. ساختار میتواند در چندین اثر یا مجموعهای از آثار حضور داشته باشد و الگوی مشترکی را میان آنها شکل دهد. در مقابل، فرم هر اثر میتواند ویژگیهای خاص و تکرارنشدنی خود را داشته باشد. به همین دلیل، ممکن است آثار مختلف از ساختاری نسبتاً مشابه برخوردار باشند، اما فرمهای متفاوتی پیدا کنند.
این مسئله را میتوان در مجموعهای از داستانهای کوتاه بررسی کرد که شخصیتهای مشترکی در آنها حضور دارند. ممکن است هر داستان بهتنهایی رویدادی مستقل را روایت کند، اما تکرار شخصیتها و دنبالکردن سرگذشت آنها در داستانهای مختلف، پیوندی فراتر از استقلال ظاهری هر داستان ایجاد میکند. در چنین مجموعهای، شخصیتها و روابط میان آنها بهتدریج شبکهای میسازند که داستانها را به یکدیگر مرتبط میکند.
در این حالت، خواننده با مجموعهای از روایتهای جداگانه روبهرو نیست، بلکه میتواند الگوی مشترکی را در سراسر اثر تشخیص دهد. این الگو، ساختاری است که از پیوند میان عناصر و تکرار آنها در موقعیتهای مختلف شکل میگیرد. در عین حال، هر داستان میتواند صورت و فرم خاص خود را داشته باشد و رویدادها و روابط شخصیتها را به شیوهای متفاوت سازمان دهد.
بنابراین، فرم و ساختار را باید در ارتباط با یکدیگر بررسی کرد، اما نباید تفاوت کارکردی آنها را نادیده گرفت. ساختار به الگوی نسبتاً پایدار روابط و مناسبات اشاره دارد؛ فرم، نحوهی تحقق و ظهور آن الگو در یک اثر مشخص است. همین تمایز امکان میدهد هم عناصر مشترک میان آثار را بشناسیم و هم فردیت هر اثر را حفظ کنیم.
فرمالیسم و ساختارگرایی؛ دو شیوهی مواجهه با اثر
فرمالیسم و ساختارگرایی، با وجود برخی اشتراکها، از زاویهای یکسان به اثر ادبی نگاه نمیکنند. هر دو به ویژگیهای درونی اثر اهمیت میدهند و در پی آناند که تحلیل را از داوریهای صرفاً ذوقی یا برداشتهای پراکنده فراتر ببرند؛ اما موضوع و مقیاس بررسی آنها یکسان نیست.
در رویکرد فرمالیستی، توجه عمدتاً به خود اثر و چگونگی سازمانیافتن عناصر آن معطوف است. پرسش اصلی این است که اثر با چه تمهیدات و تکنیکهایی ساخته شده و اجزای آن چگونه در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. در این شیوه، ویژگیهای زبانی، آرایش واژگان، انتخابهای صوری و شگردهایی که به اثر تشخص میبخشند، اهمیت ویژهای دارند. به بیان دیگر، فرمالیسم میکوشد سازوکارهای ادبی و ویژگیهایی را بررسی کند که یک اثر را به اثری مشخص و متمایز تبدیل کردهاند.
ساختارگرایی، در مقابل، تنها به ویژگیهای یک اثر محدود نمیماند و میکوشد نظام روابطی را شناسایی کند که عناصر اثر درون آن معنا پیدا میکنند. این روابط ممکن است در یک اثر، در مجموعهای از آثار یا حتی در یک حوزهی ادبی گستردهتر قابل بررسی باشند. ازاینرو، مقایسه در این رویکرد اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا شناخت ساختار غالباً به بررسی نسبت عناصر با یکدیگر و مقایسهی صورتهای گوناگون تحقق آنها نیاز دارد.
برای مثال، در بررسی غزلهای حافظ میتوان یک غزل را بهصورت مستقل خواند و به انتخابهای واژگانی، ترکیبها و شگردهای خاص آن توجه کرد. این شیوه به تحلیل ویژگیهای صوری و فردیت همان غزل نزدیک است. اما اگر آن را با دیگر غزلهای حافظ یا آثار شاعران دیگر مقایسه کنیم، میتوانیم به الگوها و روابطی برسیم که در سطحی گستردهتر تکرار میشوند. در اینجا موضوع بررسی از یک اثر منفرد فراتر میرود و به نظامی از مناسبات تبدیل میشود که آثار مختلف را به هم پیوند میدهد.
در صورتبندی مطرحشده از این دو رویکرد، فرمالیسم بیش از هر چیز در پی دستیابی به خوانشی دقیق از خود اثر و عناصر آن است؛ درحالیکه ساختارگرایی امکان میدهد چندین خوانش و صورت متفاوت را در یک نظام مقایسهای بررسی کنیم. این تفاوت به معنای آن نیست که فرمالیسم از هرگونه مقایسه بیبهره است یا ساختارگرایی به فردیت اثر بیاعتناست؛ مسئله، تفاوت در نقطهی تمرکز و شیوهی سازماندهی تحلیل است.
میتوان گفت فرمالیسم عمدتاً میخواهد نشان دهد یک اثر چگونه ساخته شده است و چه ویژگیهایی آن را از دیگر آثار متمایز میکند. ساختارگرایی بیشتر در پی کشف الگوها و مناسباتی است که به عناصر اثر معنا میدهند و امکان مقایسهی آن را با نمونههای دیگر فراهم میآورند.
ساختار، فرم و تکنیک اثر هنری
در تحلیل اثر هنری، تکنیک نیز اهمیت دارد؛ زیرا فرم تنها از کنار هم قرارگرفتن سادهی عناصر پدید نمیآید، بلکه شیوهی استفاده از آنها و چگونگی سازماندهیشان در ساخت اثر نقش تعیینکننده دارد. دو اثر ممکن است از عناصر یا ساختارهای مشابهی برخوردار باشند، اما به دلیل تفاوت در تکنیک، فرمهای متفاوتی پیدا کنند.
ازاینرو، در بررسی یک اثر باید پرسید چه عناصری در آن حضور دارند، چه نسبتی با یکدیگر برقرار میکنند و نویسنده یا هنرمند با چه شیوهای آنها را به کار گرفته است. صرف شناسایی عناصر کافی نیست؛ چگونگی انتخاب و ترکیب آنها نیز باید بررسی شود.
این نکته را میتوان در موسیقی نیز مشاهده کرد. یک قطعه ممکن است از نظر فرم، ضربآهنگ یا الگوی شنیداری مشخصی داشته باشد؛ اما برای شناخت ساختار آن، باید به روابط میان نتها، ترتیب قرارگرفتن آنها و مناسباتی توجه کرد که از طریق همنشینی و انتخاب شکل میگیرند. آنچه شنونده در نهایت دریافت میکند، صورت محسوس و شنیداری اثر است؛ اما این صورت بر پایهی نظامی از روابط درونی ساخته شده است.
در نتیجه، فرم و ساختار دو سطح جدا از هم نیستند که بتوان یکی را بدون دیگری شناخت. فرم نمود و تحقق بیرونی مناسباتی است که در سطح ساختار شکل گرفتهاند. در عین حال، ساختار نیز در هر اثر از طریق سازمانیافتگی و صورتبندی مشخصی آشکار میشود.
نسبت فرمالیسم، ساختارگرایی و تاریخگرایی
در مقایسهی فرمالیسم و ساختارگرایی، باید به مسئلهی تاریخ نیز توجه کرد. تحلیل فرمالیستی ممکن است برای شناخت یک اثر، آن را در درجهی نخست بر اساس ویژگیهای درونی و صوری خودش بررسی کند. در این حالت، اثر بهعنوان پدیدهای مستقل موضوع مطالعه قرار میگیرد و ویژگیهای اختصاصی آن اهمیت مییابند.
ساختارگرایی نیز به روابط درونی اثر توجه دارد، اما این روابط را میتواند در نسبت با آثار دیگر و نظامهای گستردهتر بررسی کند. از این نظر، تحلیل ساختارگرایانه لزوماً به نفی تاریخ نمیانجامد. برعکس، میتوان ساختارها را در دورههای مختلف مقایسه کرد و تغییرات یا استمرارهای آنها را شناخت. نکتهی مهم آن است که اثر صرفاً بر اساس تاریخ تولید یا تعلق آن به یک دوره تعریف نشود، بلکه ویژگیها و مناسباتی که در آن شکل گرفتهاند نیز مورد بررسی قرار گیرند.
در این میان، رویکردهایی که بر ساختار متمرکزند، میکوشند روابط و الگوهای تکرارشونده را کشف کنند؛ درحالیکه توجه به فرم، امکان شناخت تفاوتهای مشخص و فردیت هر اثر را فراهم میآورد. این دو زاویه میتوانند در کنار یکدیگر به کار روند، زیرا شناخت یک اثر هم به بررسی ویژگیهای خاص آن نیاز دارد و هم به شناخت نظامی که این ویژگیها درون آن معنا پیدا میکنند.
زبانشناسی سوسور و مبانی ساختارگرایی
یکی از سرچشمههای مهم ساختارگرایی، زبانشناسی فردینان دو سوسور است. اهمیت اندیشهی سوسور در این بحث، از آن جهت است که زبان را نه مجموعهای از واژههای مستقل، بلکه نظامی از روابط و تفاوتها در نظر میگیرد. در این نگاه، معنای عناصر زبانی تنها از ویژگیهای مستقل آنها حاصل نمیشود، بلکه به جایگاهشان در نظام زبان و نسبتشان با عناصر دیگر وابسته است.
یکی از مفاهیم مهم در این رویکرد، همزمانی است. در بررسی همزمانی، زبان در یک مقطع مشخص مطالعه میشود؛ یعنی بهجای آنکه تنها دگرگونی تاریخی یک واژه یا ساخت زبانی در دورههای گوناگون بررسی شود، روابط و تفاوتهای آن با عناصر دیگر در همان مقطع زمانی مورد توجه قرار میگیرد.
برای مثال، ممکن است واژهای در دورهای معنای خاصی داشته باشد و در دورهای دیگر دچار تغییر معنایی شود. بررسی تاریخی این تحول، به مطالعهی دگرگونی زبان در طول زمان مربوط است. اما در رویکرد همزمانی، پرسش اصلی این است که همان واژه در یک دورهی مشخص چه نسبتی با واژههای دیگر دارد و چه تفاوتهایی آن را از آنها متمایز میکند.
از این منظر، زبان نظامی از تفاوتهاست و همین تفاوتها در تولید معنا نقش دارند. اگر واژهها صرفاً به دلیل شباهتهایشان کنار هم قرار میگرفتند، بخش مهمی از ظرفیت معنایی زبان نادیده میماند. آنچه به عناصر زبانی جایگاه و ارزش میدهد، روابط و تمایزهایی است که درون نظام زبان میان آنها برقرار است.
در نظریهی نشانهشناختی سوسور، نشانه از دو وجه تشکیل میشود: دال و مدلول. دال، صورت آوایی یا نوشتاری نشانه است و مدلول، مفهومی است که از طریق آن به ذهن میآید. برای نمونه، هنگامی که واژهی «میز» را میشنویم، صورتی آوایی در ذهن ما شکل میگیرد و در پیوند با آن، مفهومی از میز پدیدار میشود. این مفهوم ممکن است از نظر ویژگیهای جزئی در ذهن افراد متفاوت باشد؛ یک نفر میز چوبی را تصور کند و دیگری میز فلزی یا نوع دیگری از آن را. بااینحال، در سطح زبان، واژه در چارچوبی قراردادی عمل میکند که امکان ارتباط میان گویندگان را فراهم میآورد.
رابطهی دال و مدلول، بر پایهی قرارداد شکل میگیرد و از پیوندی طبیعی و تغییرناپذیر میان صورت واژه و مفهوم آن ناشی نمیشود. به همین دلیل، در زبانهای مختلف میتوان برای یک مفهوم صورتهای آوایی متفاوتی یافت. آنچه اهمیت دارد، نظام قراردادی و روابطی است که نشانهها درون آن معنا پیدا میکنند.
این نکته نشان میدهد که معنا در زبان، امری ثابت و مستقل از مناسبات نیست. ارزش هر واژه تا اندازهای از تفاوت آن با واژههای دیگر و جایگاهی که در نظام زبانی اشغال میکند، به دست میآید.
روابط همنشینی و جانشینی در زبان
دو رابطهی مهم در تحلیل ساختار زبان، همنشینی و جانشینیاند. رابطهی همنشینی به ارتباط عناصری مربوط است که در کنار یکدیگر قرار میگیرند و زنجیرهای زبانی میسازند. رابطهی جانشینی نیز به امکان انتخاب یک عنصر بهجای عنصر دیگر در یک جایگاه مشخص مربوط میشود.
انتخاب هر واژه در جمله اهمیت دارد؛ زیرا واژههای نزدیک به یکدیگر الزاماً بار معنایی و عاطفی یکسانی ندارند. ممکن است چند واژه از نظر کلی به یک حوزهی معنایی تعلق داشته باشند، اما هرکدام فضای متفاوتی ایجاد کنند. برای مثال، واژههایی مانند «ترس»، «خوف» و «هراس» را میتوان از یک حوزهی معنایی دانست، اما انتخاب هرکدام در جمله ممکن است لحن و تأثیر متفاوتی پدید آورد.
در شعر نیز این انتخابها اهمیت بیشتری پیدا میکنند. گاهی شاعر واژههایی را در کنار هم قرار میدهد که با وجود تفاوت معنایی، در یک حوزهی تصویری یا فکری مشترک عمل میکنند. ممکن است در شعر حافظ واژههایی مانند «صوفی»، «شیخ»، «فقیه» و «مرید» در کنار یکدیگر قرار گیرند و فضایی معنایی بسازند که با جایگزینی واژههای دیگر به همان شکل پدید نمیآید.
ازاینرو، تحلیل ساختاری تنها به شناسایی واژههای موجود در متن محدود نیست؛ باید دید چرا نویسنده یا شاعر یک واژه را برگزیده و چه گزینههای دیگری میتوانستهاند در جایگاه آن قرار گیرند. این انتخابها، در کنار روابط همنشینی میان واژهها، شبکهای از مناسبات معنایی میسازند که در شکلگیری فضای کلی اثر مؤثر است.
بنابراین، معنا از یکسو به نحوهی قرارگرفتن عناصر در کنار یکدیگر و از سوی دیگر به تفاوت آنها با عناصر جایگزین وابسته است. این دو رابطه، بخشی از سازوکار درونی زبان را آشکار میکنند و به همین دلیل در تحلیل ساختارگرایانهی متن اهمیت دارند.
ساختارگرایی و گسترش آن به حوزههای گوناگون
ساختارگرایی بهتدریج از محدودهی زبانشناسی فراتر رفت و در حوزههای مختلف علوم انسانی و هنر به کار گرفته شد. گسترش این رویکرد را میتوان با توجه به نیاز علوم انسانی به یافتن الگوهایی منسجم برای توضیح پدیدههای پراکنده فهمید. در حوزههای مختلف، از ادبیات و جامعهشناسی تا سینما و دیگر عرصههای فرهنگی، این پرسش مطرح شد که آیا میتوان مجموعهای از عناصر را در قالب نظامی از روابط بررسی کرد و به قواعد و الگوهای شکلدهندهی آن دست یافت؟
در چنین رویکردی، پدیدهها بهصورت اجزای منفرد و جدا از یکدیگر مطالعه نمیشوند. موضوع اصلی، مناسباتی است که میان اجزا برقرار میشود و از مجموع آنها کلیتی معنادار پدید میآورد. این کلیت الزاماً به معنای یکپارچگی ساده و هماهنگی همهی عناصر نیست؛ چهبسا تفاوتها و تقابلهای درونی نیز در شکلگیری آن نقش داشته باشند.
برای روشنشدن موضوع، میتوان خانهای را در نظر گرفت که از اتاق خواب، آشپزخانه، نشیمن و دیگر فضاها تشکیل شده است. هرکدام از این بخشها کارکرد مستقلی دارند، اما خانه تنها مجموعهای از اتاقهای جداگانه نیست. نسبت و جایگاه هر بخش در ارتباط با بخشهای دیگر است که ساختار خانه را شکل میدهد. اگر یکی از فضاها حذف شود یا جایگاه آن تغییر کند، مناسبات درونی خانه نیز دگرگون خواهد شد.
در عین حال، خانهها میتوانند ساختاری نسبتاً مشابه و فرمهایی متفاوت داشته باشند. یک خانه ممکن است نمایی ساده داشته باشد و خانهای دیگر با آرایهها و عناصر بصری متفاوت طراحی شود. تفاوت نمای بیرونی به معنای تفاوت کامل در ساختار نیست؛ همانطور که اشتراک در بعضی مناسبات درونی نیز موجب یکسانشدن فرم دو بنا نمیشود.
این مثال نشان میدهد که ساختارگرایی بیش از هر چیز به کشف نظام روابط توجه دارد. اجزا بهواسطهی جایگاهشان در این نظام معنا پیدا میکنند و تغییر در روابط آنها میتواند کل مجموعه را دگرگون کند.
بازاندیشی در سبکشناسی و تاریخ ادبیات
تمایز میان فرم و ساختار و توجه به روابط درونی آثار، در سبکشناسی و تاریخ ادبیات نیز اهمیت دارد. در شیوههای رایج تقسیمبندی سبکها، گاهی ملاک اصلی، دورهی تاریخی یا جغرافیای ادبی است. برای نمونه، آثار بر اساس انتساب به سبک خراسانی، عراقی، آذربایجانی یا هندی دستهبندی میشوند؛ یا تقسیمبندیها بر پایهی قرنها و دورههای زمانی صورت میگیرند.
این دستهبندیها میتوانند در ساماندادن اطلاعات ادبی سودمند باشند، اما بهتنهایی برای شناخت تفاوتهای واقعی آثار کافی نیستند. اینکه دو شاعر در یک دورهی تاریخی زندگی کردهاند، در یک جغرافیا زیستهاند یا از قالب شعری مشابهی استفاده کردهاند، لزوماً به معنای برخورداری آنها از سبک یکسان نیست. برای مثال، صرف قرارگرفتن حافظ، سعدی و مولوی در یک دستهبندی کلی، تفاوتهای بنیادین آثار آنان را توضیح نمیدهد.
سبکشناسی باید بتواند ویژگیهایی را شناسایی کند که هر شاعر یا نویسنده را از دیگران متمایز میکنند. این ویژگیها ممکن است در انتخاب واژگان، روابط معنایی، شیوهی تصویرسازی، سازمانبندی اثر یا الگوهای تکرارشوندهی زبانی آشکار شوند. به همین دلیل، بررسی شباهتهای کلی نباید جایگزین شناخت تمایزهای جزئی و تعیینکننده شود.
در این نگاه، مقایسهی آثار اهمیت فراوانی دارد. برای شناخت سبک یک شاعر، باید آثار او را با آثار دیگر شاعران و حتی با نمونههای دیگر شعر خود او مقایسه کرد. تنها از طریق این مقایسه است که میتوان دریافت کدام ویژگیها عمومی و مشترکاند و کدام ویژگیها به فردیت شاعر مربوط میشوند.
این مسئله در تاریخنگاری ادبی نیز مطرح است. تاریخ ادبیات نباید صرفاً به ثبت زندگینامهی شاعران، تاریخ تولد و وفات آنان، محل زندگی، آثار منتشرشده و حامیان سیاسی یا درباری محدود شود. این اطلاعات اهمیت دارند، اما برای توضیح چگونگی شکلگیری یک اثر و جایگاه آن در تاریخ ادبیات کافی نیستند.
تاریخ ادبیات باید به شرایطی توجه کند که اثر درون آنها پدید آمده است. مناسبات اجتماعی، وضعیت اقتصادی، فضای سیاسی، جریانهای فکری و شرایط فرهنگی، همگی میتوانند در شکلگیری اثر نقش داشته باشند. ازاینرو، مطالعهی تاریخ ادبیات به بررسی گستردهتری نیاز دارد که اثر را در نسبت با جهان زیست پدیدآورنده و شرایط زمانهی او قرار دهد.
البته این سخن به معنای نادیدهگرفتن ارزش پژوهشهای پیشین نیست. پژوهشگرانی مانند صفا و زرینکوب در دورهی خود آثار مهمی در تاریخ ادبیات پدید آوردهاند و باید جایگاه تاریخی کار آنان را در نظر گرفت. اما هر پژوهش در زمینهی معرفتی و امکانات زمانهی خود شکل میگیرد و ممکن است با ظهور دادهها، اسناد و روشهای تازه، نیازمند بازنگری باشد. بنابراین، ارزیابی پژوهشهای گذشته باید با توجه به زمانه و امکانات آنها انجام شود، بیآنکه دستاوردهایشان از نظر دور بماند.
از این منظر، تاریخ ادبیات امری کاملاً ثابت و تغییرناپذیر نیست. حتی خود مفهوم تاریخ نیز میتواند بر اساس استعارهها و الگوهای متفاوتی فهم شود؛ ممکن است آن را همچون رودخانهای در حال حرکت یا همچون مجموعهای از رخدادهای پراکنده تصور کنیم. هرکدام از این تصویرها بر نوع خاصی از فهم تاریخ دلالت دارد. بنابراین، تاریخنگار ادبی باید روشن کند که با چه تصوری از تاریخ به سراغ آثار میرود و چه عواملی را در بازسازی گذشته مؤثر میداند.
در نتیجه، تاریخ ادبیات امروز باید از ثبت صرف اطلاعات زندگینامهای فراتر رود و به ساختارهای تاریخی و اجتماعیای توجه کند که در شکلگیری آثار نقش داشتهاند. چنین رویکردی امکان میدهد تفاوتهای ادبی را دقیقتر بشناسیم و از دستهبندیهای کلی و صرفاً زمانی یا جغرافیایی فاصله بگیریم.
تجسّم مفاهیم انتزاعی و نقش تصویر
بحث ساختار و معنا به مسئلهی دیگری نیز راه میبرد: چگونگی فهم مفاهیم انتزاعی از طریق صورتهای محسوس. انسان با بسیاری از مفاهیم مجرد سروکار دارد، اما برای درک و تجربهی آنها معمولاً به نوعی صورتبندی یا تجسّم نیاز پیدا میکند. مفاهیمی مانند دوستی، محبت و حضور، اگرچه در ذات خود محسوس و جسمانی نیستند، در تجربهی انسانی از طریق نشانهها و رفتارهای بیرونی قابل دریافت میشوند.
برای مثال، ممکن است دو نفر یکدیگر را دوست داشته باشند و هر دو نیز از این محبت آگاه باشند؛ اما این رابطه اغلب از طریق رفتارها و نشانههایی بیرونی آشکار میشود. بیان محبت، صبوری، توجه و کنشهای متقابل میتوانند مفهومی را که در ابتدا انتزاعی است، در تجربهای محسوس و قابل فهم متجلی کنند.
در اینجا باید میان خود مفهوم و صورت محسوس آن تفاوت گذاشت. صورت محسوس، عین مفهوم نیست، بلکه امکانی برای درک و دریافت آن فراهم میکند. تجربهی افراد نیز میتواند در شکلگیری این صورتبندی مؤثر باشد؛ ازاینرو، یک مفهوم واحد ممکن است در ذهن اشخاص مختلف با تصویرها و تجربههای متفاوتی همراه شود.
نمونهی دیگر، نسبت مفهوم امر قدسی با مکانهایی است که برای آن جایگاه ویژهای قائل میشویم. در تجربهی دینی، خانهی خدا میتواند صورت محسوس و مجسمی از مفهومی انتزاعی باشد. آنچه بهصورت مکانی مشخص در برابر انسان قرار میگیرد، امکان تجربه و دریافت معنایی را فراهم میکند که صرفاً با توضیح نظری و انتزاعی به همان شکل قابل لمس نیست.
در این چارچوب، تصویرسازی و تجسّم را میتوان یکی از راههای انتقال مفاهیم انتزاعی دانست. تصویر، مفهومی را به صورتی محسوس نزدیک میکند و زمینهای برای ارتباط انسان با آن فراهم میآورد. البته این تصویرها لزوماً برای همهی افراد یکسان نیستند؛ زیرا تجربههای زیسته و نظامهای ذهنی افراد در شکلگیری آنها نقش دارند.
از همینرو، فهم مفاهیم را نمیتوان از زمینهای که در آن تجربه میشوند جدا کرد. مفهوم در ارتباط با تجربه، زبان و نشانهها صورتبندی میشود و این فرایند میتواند در افراد و موقعیتهای مختلف نتایج متفاوتی داشته باشد.
جمعبندی؛ شناخت اثر از راه روابط و تمایزها
مباحث فرم، ساختار، فرمالیسم و ساختارگرایی، با وجود تفاوتهایشان، همگی به شیوهی شناخت و تحلیل اثر هنری و ادبی مربوطاند. فرم به صورت مشخص و قابل دریافت اثر اشاره دارد و ساختار، نظام روابطی را در بر میگیرد که اجزای اثر درون آن سازمان مییابند. فرمالیسم بیشتر به ویژگیهای درونی و شیوهی ساختهشدن اثر توجه میکند؛ ساختارگرایی میکوشد مناسبات و الگوهایی را آشکار کند که معنا را در سطحی گستردهتر شکل میدهند.
پیوند ساختارگرایی با زبانشناسی سوسور نیز از همین توجه به روابط و تفاوتها ناشی میشود. در این رویکرد، عناصر زبانی بهصورت مستقل معنا ندارند، بلکه ارزش آنها در ارتباط با عناصر دیگر و جایگاهی که در نظام زبان اشغال میکنند، مشخص میشود. روابط همنشینی و جانشینی نیز نشان میدهند که انتخاب و ترکیب واژهها چگونه در تولید معنا و شکلگیری فضای اثر نقش دارند.
این دیدگاه در سبکشناسی و تاریخ ادبیات نیز پیامدهای مهمی دارد. برای شناخت یک شاعر یا اثر، نمیتوان تنها به دورهی تاریخی، جغرافیا یا قالب ادبی بسنده کرد؛ بلکه باید تفاوتهای فردی و مناسباتی را بررسی کرد که به اثر تشخص میبخشند. تاریخ ادبیات نیز زمانی میتواند تصویری دقیقتر از گذشته ارائه دهد که آثار را در پیوند با شرایط تاریخی، اجتماعی و فرهنگیِ تولید آنها مطالعه کند.
در نهایت، شناخت اثر ادبی نیازمند توجه همزمان به صورت محسوس آن و روابطی است که در درونش جریان دارند. نه فرم را میتوان از ساختار جدا کرد و نه ساختار را بدون توجه به چگونگی ظهور آن در اثر شناخت. تحلیل دقیق زمانی امکانپذیر میشود که ویژگیهای خاص اثر، الگوهای مشترک و زمینههای شکلگیری آن در کنار یکدیگر بررسی شوند.
گردآورنده: فرزین حیرتی مقدم