
ادبیات، واقعیت و مناسبات قدرت؛ از نقد مارکسیستی تا تحلیل گفتمان
محصول فرهنگی و ضرورت خوانش چندسویه
یکی از مسائل اساسی در مواجهه با آثار ادبی و محصولات فرهنگی، توجه به زمینههایی است که این آثار در آنها شکل میگیرند. هیچ اثر فرهنگی را نمیتوان صرفاً بر اساس ویژگیهای ظاهری و ساختار درونی آن بررسی کرد؛ زیرا شکلگیری و معنای آن با مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و تاریخی پیوند دارد. ازاینرو، شناخت یک اثر مستلزم توجه همزمان به ساختار درونی و شرایط بیرونی آن است.
محصول فرهنگی صرفاً به معنای یک متن ادبی یا اثر هنری نیست، بلکه مجموعهای از نشانهها، استعارهها، تقابلها و معانی را در بر میگیرد که در بستر جامعه تولید و بازتولید میشوند. این محصولات، خواه در قالب ادبیات و خواه در قالب دیگر صورتهای فرهنگی ظاهر شوند، از شرایط زمانهی خود تأثیر میپذیرند و بهنوبهی خود در شکلگیری نگرشها و ارزشهای اجتماعی نقش دارند.
در این میان، اندیشهی مارکس و سنت فکری مارکسیستی اهمیت ویژهای دارد. بااینحال، مواجهه با این اندیشه نباید به خوانشی تکبعدی و تقلیلگرایانه محدود شود. گاه از مارکس گزارههایی استخراج میشود که بر اساس آنها، فرهنگ و اندیشه صرفاً بازتابی از اقتصاد و زیربناهای اقتصادی تلقی میشوند و همهی پدیدههای اجتماعی از همین زاویه توضیح داده میشوند. اگرچه رابطهی اقتصاد و فرهنگ در اندیشهی مارکس جایگاهی اساسی دارد، نمیتوان تمام ظرفیتهای فکری او را به چنین برداشتی فروکاست.
اهمیت یک اثر نظری را میتوان از خلال مواجهههای مکرر و از منظرهای گوناگون بهتر دریافت. مطالعهی مستمر یک اثر واحد، بهویژه اثری همچون سرمایه، ممکن است در هر دوره و با تغییر زاویهی نگاه، وجوه تازهای از آن را آشکار کند. همچنین، خوانش یک اثر از منظر رشتههای مختلف علوم انسانی، اجتماعی، سیاسی و هنری میتواند امکانهای تفسیری متفاوتی را پیش روی خواننده قرار دهد. بنابراین، هیچ متن نظری را نباید به یک برداشت ثابت و نهایی محدود کرد.
این ضرورت در مطالعهی ادبیات نیز اهمیت دارد. متن ادبی را نمیتوان تنها از منظر زیباییشناختی بررسی کرد و در همان حال، نمیتوان تمام ارزش آن را نیز به محتوای اجتماعی و سیاسیاش فروکاست. آنچه اهمیت دارد، شناخت رابطهی میان صورت و محتوا و بررسی چگونگی تأثیر زمینههای اجتماعی و تاریخی بر شکلگیری اثر است.
نسبت متن ادبی با زمینههای تاریخی و اجتماعی
در مواجهه با یک متن، یکی از مسائل مهم، تعیین نسبت میان عوامل درونمتنی و برونمتنی است. برخی رویکردها، از جمله صورتگرایی، توجه اصلی خود را بر ساختار و ویژگیهای درونی متن متمرکز میکنند. در این شیوه، عناصر سازندهی متن، روابط میان اجزا، زبان، فرم و شگردهای ادبی اهمیت محوری دارند. در مقابل، رویکردهایی وجود دارند که برای شناخت اثر، بر زمینههای اجتماعی، تاریخی و اقتصادی تأکید میکنند و معتقدند معنای متن را نمیتوان بدون بررسی شرایط شکلگیری آن بهدرستی دریافت.
این دو شیوهی مواجهه با متن، در واقع دو جهت متفاوت در تحلیل ادبی را نشان میدهند. در یک سو، متن و ساختار درونی آن در مرکز توجه قرار میگیرد و در سوی دیگر، مناسبات و شرایطی بررسی میشود که بیرون از متن قرار دارند، اما در پیدایش و شکلگیری آن نقش ایفا کردهاند.
هیچ پدیدهای در خلأ شکل نمیگیرد. هر رفتار، رویداد یا اثر فرهنگی در بستر و زمینهای مشخص پدید میآید. حتی یک گفتوگوی ساده نیز از شرایطی مستقل نیست؛ گوینده و شنونده در موقعیتی معین قرار دارند و ارتباط میان آنها تحت تأثیر مجموعهای از عوامل محیطی و اجتماعی شکل میگیرد. بنابراین، توجه به زمینه و بستر وقوع پدیدهها، یکی از ضرورتهای اساسی تحلیل است.
در سنت مارکسیستی نیز این مسئله اهمیت فراوانی دارد. اندیشهی متفکرانی که پس از مارکس به بسط و بازخوانی آثار او پرداختند، از جمله گرامشی، زمینهی توجه بیشتر به رابطهی میان متن و ساختارهای اجتماعی را فراهم کرد. در این نگرش، اثر ادبی را میتوان بهمثابه سطحی برای مشاهده و بررسی مناسبات جامعه در نظر گرفت؛ سطحی که در آن روابط طبقاتی، شرایط تاریخی و صورتهای مختلف زندگی اجتماعی بازتاب مییابند.
بااینحال، این بازتاب را نباید رابطهای مکانیکی و مستقیم تلقی کرد. اثر ادبی نسخهای ساده و بیواسطه از جامعه نیست. شرایط اقتصادی و اجتماعی از مسیرهای گوناگون بر شکلگیری اثر تأثیر میگذارند و این تأثیر در ساختار، زبان، شخصیتها و جهان روایی آن آشکار میشود. ازاینرو، برای فهم یک متن، باید هم به محتوای آن توجه کرد و هم به شرایطی که امکان شکلگیری چنین محتوایی را فراهم آوردهاند.
نقد تقلیلگرایی در خوانش مارکسیستی
یکی از برداشتهای رایج از اندیشهی مارکس، تأکید یکجانبه بر تقدم عوامل اقتصادی و تقلیل تمام پدیدههای فرهنگی به زیربنای اقتصادی است. چنین برداشتی ممکن است این تصور را ایجاد کند که معنا و محتوای آثار فرهنگی از پیش و بهصورت قطعی بهوسیلهی شرایط اقتصادی تعیین شدهاند و سایر عوامل اهمیت چندانی ندارند.
اما بررسی دقیقتر رابطهی میان اثر و زمینهی اجتماعی نشان میدهد که عوامل اقتصادی، تاریخی، فرهنگی و اجتماعی در پیوند با یکدیگر عمل میکنند. اثر ادبی در شرایطی مشخص شکل میگیرد و نمیتوان آن را بدون توجه به مجموعهی این شرایط بررسی کرد. به بیان دیگر، مسئله صرفاً یافتن یک علت اقتصادی برای پیدایش اثر نیست، بلکه شناخت شبکهای از روابط و مناسباتی است که در شکلگیری آن دخالت دارند.
برای مثال، پیدایش شاهنامهی فردوسی را نمیتوان صرفاً به توانایی فردی شاعر محدود کرد. در شکلگیری چنین اثری، مجموعهای از شرایط تاریخی، فرهنگی و اجتماعی دخیل بودهاند. مسئلهی زبان، وضعیت فرهنگی جامعه و شرایط تاریخی آن دوره، همگی در فراهمشدن زمینهی پیدایش چنین اثری اهمیت داشتهاند. شاهنامه از این منظر، تنها حاصل خلاقیت فردی فردوسی نیست، بلکه با مجموعهای از شرایطی پیوند دارد که در آن زبان و فرهنگ ایرانی در مسیری خاص قرار گرفته بودند.
همین مسئله را میتوان دربارهی حافظ و دیگر شاعران نیز بررسی کرد. برای شناخت آثار آنان، باید به شرایط تاریخی و اجتماعی زمانهشان توجه داشت. موقعیت تاریخی، روابط اجتماعی، شیوههای زندگی و مناسبات فرهنگی، همگی در شکلگیری جهان ادبی این آثار نقش دارند. بنابراین، بررسی یک اثر ادبی بدون توجه به بستر تاریخی آن، بخشی از عوامل مؤثر در پیدایش اثر را نادیده میگیرد.
از سوی دیگر، نباید به این نتیجه رسید که شناخت زمینههای بیرونی، ما را از بررسی ساختار و ویژگیهای درونی اثر بینیاز میکند. مسئله، جایگزینکردن یک نوع تحلیل با نوع دیگر نیست؛ بلکه باید نسبت میان آنها را شناخت. متن در یک زمینهی تاریخی و اجتماعی شکل میگیرد، اما این زمینه از طریق ساختار و صورت ادبی اثر به ظهور میرسد.
رئالیسم و بازنمایی واقعیت اجتماعی
در بحث از رابطهی ادبیات و جامعه، مفهوم رئالیسم جایگاه ویژهای دارد. رئالیسم صرفاً به معنای بازنمایی ظاهری جهان یا توصیف رویدادهایی نیست که در زندگی روزمره اتفاق میافتند؛ بلکه مسئلهی اصلی آن، چگونگی مواجهه با واقعیت و بازنمایی شرایط عینی زندگی انسانهاست.
در برخی برداشتهای مارکسیستی، آثار رئالیستی به دلیل تواناییشان در بازنمایی مناسبات اجتماعی و شرایط تاریخی اهمیت فراوانی پیدا میکنند. در این نگاه، اثر ادبی میتواند تصویری از جامعه، روابط طبقاتی، رنجها، دشواریها و بحرانهای یک دوره ارائه دهد. به همین دلیل، آثار نویسندگانی همچون بالزاک از منظر مارکس اهمیت ویژهای دارند. آثار بالزاک تصویری از جامعهی فرانسه و تحولات تاریخی و اجتماعی آن، بهویژه در فاصلهی سالهای ۱۸۱۵ تا ۱۸۴۸، به دست میدهند.
اهمیت چنین آثاری در این است که از خلال داستانها و شخصیتها میتوان مناسبات یک جامعه و شرایط زندگی انسانها را مشاهده کرد. اثر ادبی به این ترتیب، به سطحی برای شناخت واقعیت اجتماعی تبدیل میشود؛ واقعیتی که ممکن است در گزارشهای رسمی یا روایتهای متعارف تاریخی بهصورت کامل آشکار نشده باشد.
بااینحال، بازنمایی واقعیت به معنای ارائهی تصویری خنثی و بیطرف از جهان نیست. حتی در نقاشی، عکاسی یا روایت ادبی نیز انتخاب زاویه و محدودهی بازنمایی اهمیت دارد. یک نقاشی ممکن است بخشی از واقعیت را در مرکز تصویر قرار دهد و بخشهای دیگر را به حاشیه ببرد. عکاس نیز از میان مجموعهای از عناصر موجود، قاب مشخصی را انتخاب میکند. در نتیجه، آنچه مخاطب مشاهده میکند، واقعیتی است که از زاویهای معین بازنمایی شده است.
در ادبیات نیز همین مسئله وجود دارد. نویسنده از میان واقعیتهای پیرامون خود، بخشهایی را انتخاب میکند، به برخی شخصیتها و رویدادها اهمیت بیشتری میدهد و بعضی عناصر را در حاشیه قرار میدهد. بنابراین، حتی اگر اثر ادبی داعیهی بازنمایی واقعیت داشته باشد، این بازنمایی همواره از منظر و زاویهای مشخص صورت میگیرد.
از این منظر، رئالیسم را نمیتوان صرفاً با ثبت جزئیات ظاهری جهان برابر دانست. مسئلهی اصلی، شناخت واقعیتی است که در پس صورتهای ظاهری زندگی قرار دارد. رنج، فقر، فساد، مشکلات اجتماعی و مناسبات قدرت نیز بخشی از واقعیتاند و نمیتوان آنها را از تصویر جامعه حذف کرد. اثری که صرفاً جنبههای مطلوب و آرمانی زندگی را به نمایش بگذارد، بخشی از واقعیت را نادیده گرفته است.
در آثار رئالیستی، بازنمایی زندگی انسانها باید با شرایط واقعی آنان پیوند داشته باشد. به همین دلیل، نمایش رنجها و تناقضهای اجتماعی نیز بخشی از مواجههی ادبی با واقعیت است. ادبیات از این طریق میتواند ابعادی از زندگی اجتماعی را آشکار کند که در روایتهای رسمی و تصویرهای آرمانی کمتر دیده میشوند.
ادبیات و شناخت تاریخ زندگی اجتماعی
تاریخنگاری بهتنهایی نمیتواند تمام ابعاد زندگی انسانها را در یک دورهی تاریخی آشکار کند. گزارشهای تاریخی معمولاً بر رخدادهای مهم، شخصیتهای شناختهشده و تحولات سیاسی و اجتماعی تمرکز دارند؛ اما بسیاری از تجربههای روزمره، رنجهای فردی و مناسبات پنهان زندگی اجتماعی ممکن است در حاشیهی این گزارشها باقی بمانند.
از این جهت، ادبیات میتواند امکان دیگری برای شناخت تاریخ فراهم کند. یک رمان یا داستان ممکن است شرایطی از زندگی انسانها را به تصویر بکشد که در روایتهای رسمی تاریخ کمتر به آنها توجه شده است. آثار ادبی از خلال شخصیتها، گفتوگوها، مکانها و موقعیتهای روایی، تجربههایی را بازنمایی میکنند که شناخت آنها برای درک زندگی اجتماعی ضروری است.
البته این به معنای آن نیست که هر اثر ادبی را باید سندی قطعی و بیواسطه برای شناخت گذشته تلقی کرد. ادبیات نیز از منظر و شرایط خاصی شکل میگیرد و در آن انتخاب و بازنمایی وجود دارد. بااینحال، میتواند زمینهای برای مواجهه با ابعادی از واقعیت تاریخی فراهم کند که در منابع دیگر کمتر مجال ظهور یافتهاند.
همچنین، شناخت تاریخ همواره با نوعی ناآگاهی نسبت به بخشهایی از گذشته همراه است. هر بار که به یک رخداد تاریخی بازمیگردیم، ممکن است با ابعادی مواجه شویم که پیشتر از آنها اطلاع نداشتهایم. برداشت ما از تاریخ نیز میتواند متأثر از موقعیت کنونی و پیشفرضهای خودمان باشد. بنابراین، مواجهه با تاریخ نیازمند توجه به محدودیتهای شناخت و پرهیز از تصور دستیابی به روایتی کاملاً جامع و نهایی است.
ادبیات، لذت و مسئلهی آموزش
یکی دیگر از مسائل مهم در بررسی آثار ادبی، نسبت میان لذت ادبی و کارکرد آموزشی آنهاست. گاه از ادبیات انتظار میرود که بهطور مستقیم آموزهای اخلاقی یا اجتماعی را منتقل کند و خواننده را به نتیجهای از پیش تعیینشده برساند. چنین انتظاری میتواند به تقلیل اثر ادبی به وسیلهای برای آموزش مستقیم منجر شود.
درحالیکه ادبیات میتواند در کنار ایجاد لذت و سرگرمی، امکان کشف جهانهای تازه و مواجهه با تجربههای متفاوت را نیز فراهم کند. خواننده با ورود به جهان یک رمان، صرفاً با مجموعهای از حوادث و شخصیتها روبهرو نمیشود، بلکه با افقهای تازهای از تجربه، اندیشه و شناخت مواجه میگردد. اثر ادبی میتواند زاویهی دید او را تغییر دهد و امکانهایی از زندگی را پیش رویش قرار دهد که پیش از آن کمتر به آنها توجه داشته است.
برای روشنشدن این مسئله میتوان به داستان پینوکیو و ماجرای ورود او به شهر بازی اشاره کرد؛ شهری که در ظاهر مکانی برای لذت و سرگرمی است، اما کودکانی که به آن وارد میشوند، در نهایت به خر تبدیل میشوند. مواجهه با چنین روایتی ممکن است زمینهی برداشتهای اخلاقی مختلفی را فراهم کند. بااینحال، نمیتوان اثر را صرفاً به یک نتیجهگیری اخلاقی از پیش تعیینشده محدود کرد و تمام ظرفیتهای روایی آن را در همان پیام خلاصه دانست.
در واقع، میان وجود لایهای آموزشی در متن و تبدیلکردن اثر به ابزاری برای تعلیم مستقیم تفاوت وجود دارد. هر اثر ادبی، بهواسطهی نوع نگاه و جهانی که میسازد، میتواند واجد نوعی دلالت و معنا باشد؛ اما این امر الزاماً به معنای آن نیست که نویسنده باید مخاطب را همچون دانشآموزی ناآگاه در نظر بگیرد و مفاهیم موردنظر خود را بهصورت مستقیم به او بیاموزد.
رمان باید به خواننده امکان مشارکت در کشف معنا را بدهد. خواننده در مواجهه با شخصیتها، موقعیتها و تحولات داستانی، به درک و دریافت خاص خود میرسد. این تجربه، بخشی از ماهیت ادبیات است. بنابراین، کارکرد ادبیات را نباید با آموزش مستقیم و بیان صریح نتیجههای اخلاقی یکی دانست.
در این زمینه، یکی از آسیبهای نقد ادبی و مواجهه با آثار فرهنگی، انتظار دائمی برای یافتن پیام سیاسی و اجتماعی صریح است. گاه ارزش یک اثر تنها با میزان تعهد آشکار آن به مسائل اجتماعی و سیاسی سنجیده میشود و آثاری که چنین پیامی را بهصراحت بیان نمیکنند، فاقد ارزش اجتماعی تلقی میشوند. این شیوهی ارزشگذاری، خود نوعی محدودکردن امکانهای ادبیات است.
شعر اجتماعی و صورتبندی ارزش ادبی
همین نوع نگاه را میتوان در مواجهه با شعر نیز مشاهده کرد. گاه میان شعر اجتماعی و شعر غیر اجتماعی تقابلی قطعی ایجاد میشود و تنها آثاری ارزشمند تلقی میشوند که مستقیماً به مسائل سیاسی و اجتماعی بپردازند. در این تقسیمبندی، بخش بزرگی از ادبیات کلاسیک به دلیل پرداختن به موضوعاتی همچون عشق، شراب و تجربههای فردی، از دایرهی ادبیات اجتماعی خارج میشود.
اما چنین تفکیکی از چند جهت مسئلهساز است. نخست آنکه جامعه را نمیتوان صرفاً به موضوعاتی محدود کرد که مستقیماً به سیاست یا مسائل عمومی اشاره دارند. تجربههای فردی، روابط انسانی، عواطف و شیوههای زیست نیز در بستر جامعه شکل میگیرند و از شرایط اجتماعی تأثیر میپذیرند. بنابراین، حضور عشق یا تجربهی فردی در یک شعر، بهخودیخود به معنای گسست آن از شرایط اجتماعی نیست.
از سوی دیگر، شعر اجتماعی نیز لزوماً به معنای شعری نیست که پیام سیاسی مشخصی را بهصورت مستقیم بیان کند. شرایط تاریخی و اجتماعی میتوانند در زبان، تصویرها، انتخاب واژگان و جهان عاطفی شاعر حضور داشته باشند، بیآنکه اثر به بیانیهای سیاسی تبدیل شود.
در دورههای مختلف، شعر و ادبیات در میان مردم نیز نقشهای متفاوتی ایفا کردهاند. برای مثال، در جامعهای که بخش بزرگی از مردم از سواد خواندن و نوشتن برخوردار نبودند، شعرخوانی در فضاهایی همچون قهوهخانهها میتوانست زمینهای برای انتقال معنا و تجربههای جمعی فراهم کند. فرد باسواد با خواندن شعر برای دیگران، امکان مواجههی آنان را با مفاهیم و مضمونهای ادبی فراهم میکرد. در چنین شرایطی، شعر میتوانست در زندگی عمومی و تجربهی اجتماعی مردم حضور داشته باشد، حتی اگر موضوع آن مستقیماً یک مسئلهی سیاسی نبود.
ازاینرو، ارزش اجتماعی یک اثر را نمیتوان تنها بر اساس مضمون آشکار آن تعیین کرد. باید به شرایط تولید، شیوهی دریافت، بستر تاریخی و جایگاه آن در زندگی جمعی نیز توجه داشت. آنچه در یک دوره دارای معنای اجتماعی خاصی است، ممکن است در دورهای دیگر معنایی متفاوت پیدا کند؛ زیرا شرایط دریافت و مناسبات فرهنگی تغییر میکنند.
گفتمان و تولید حقیقت
برای بررسی دقیقتر رابطهی میان ادبیات، جامعه و مناسبات قدرت، باید به مفهوم گفتمان توجه کرد. گفتمان را نمیتوان صرفاً مجموعهای از سخنان یا گزارههای پراکنده دانست؛ بلکه با نظامی از معانی، ارزشها و قواعد مواجه هستیم که تعیین میکنند چه چیزی در یک جامعه پذیرفتنی، طبیعی، معتبر یا حقیقت تلقی شود.
در این چارچوب، حقیقت را نمیتوان همواره امری ثابت، مستقل و خارج از شرایط تاریخی و اجتماعی در نظر گرفت. آنچه در یک دوره بهعنوان حقیقت پذیرفته میشود، ممکن است حاصل مجموعهای از مناسبات و سازوکارهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی باشد. گزارههایی که در طول تاریخ بارها تکرار میشوند، بهتدریج بدیهی و طبیعی به نظر میرسند و در نهایت به بخشی از تصور عمومی جامعه تبدیل میشوند.
به این ترتیب، گفتمان تنها دربارهی جهان سخن نمیگوید، بلکه در شکلدادن به تصور ما از جهان نیز نقش دارد. گفتمانها برخی پدیدهها را برجسته میکنند، برخی دیگر را به حاشیه میرانند و برای افراد و گروهها جایگاههای مشخصی تعریف میکنند. آنچه در چنین فرایندی اهمیت دارد، صرفاً محتوای یک گزاره نیست، بلکه شرایطی است که به آن اعتبار و قدرت میبخشد.
برای مثال، هنگامی که در یک گفتوگو گفته میشود هر انسان عاقلی این مسئله را میداند، گوینده تنها در حال بیان یک نظر شخصی نیست. این عبارت، نوعی مرزبندی میان کسانی ایجاد میکند که با آن گزاره موافقاند و افرادی که از پذیرش آن خودداری میکنند. در چنین وضعیتی، مخالفت با گزاره نه بهعنوان اختلاف نظر، بلکه بهمنزلهی فقدان عقل یا آگاهی معرفی میشود.
عبارتهایی از این دست، بخشی از سازوکارهای تثبیت گفتماناند. تکرار آنها موجب میشود برخی برداشتها طبیعی و بدیهی جلوه کنند و امکان پرسشگری دربارهی آنها کاهش یابد. ازاینرو، تحلیل گفتمان مستلزم آن است که به گزارههای ظاهراً بدیهی نیز با نگاه انتقادی نگریسته شود.
در این معنا، هیچ روایت یا بازنماییای را نمیتوان کاملاً معصوم و بیطرف دانست. انتخاب موضوع، شیوهی بیان، زاویهی نگاه و حتی واژگانی که برای توصیف یک پدیده به کار میروند، در شکلگیری معنای آن نقش دارند. زبان تنها وسیلهای برای انتقال پیام نیست، بلکه در ساختن جهان ادراکی انسان و تعیین نسبت او با پیرامونش نیز مؤثر است.
زبان و نظامهای بازنمایی
در برداشتهای ابتدایی از زبان، آن را عمدتاً وسیلهای برای برقراری ارتباط و انتقال پیام میان افراد میدانستند. بر اساس این تصور، گوینده پیامی را در قالب زبان بیان میکند و شنونده آن را دریافت میکند. اما با گسترش مطالعات زبانشناختی و نظریههای مربوط به معنا، این تصور مورد پرسش قرار گرفت.
مسئله دیگر صرفاً این نبود که زبان چه چیزی را بیان میکند، بلکه این پرسش نیز مطرح شد که زبان چه چیزهایی را قادر است بیان کند و چه محدودیتهایی در برابر بیان برخی مفاهیم ایجاد میکند. از این منظر، باید خود زبان را نیز بهعنوان نظامی بررسی کرد که در شکلدادن به معنا و سازماندهی جهان پیرامون نقش دارد.
زبان صرفاً واسطهای خنثی برای انتقال پیام نیست. واژهها و تعبیرها میتوانند برای پدیدهها ارزش تعیین کنند، آنها را در جایگاههای متفاوت قرار دهند و شیوهی نگاه ما به خودمان و دیگران را شکل دهند. به همین دلیل، نظام بازنمایی با مناسبات قدرت پیوندی نزدیک دارد.
هنگامی که یک گزاره در جامعه بارها تکرار میشود، بهتدریج از سطح یک عبارت معمولی فراتر میرود و به بخشی از تصور عمومی تبدیل میشود. چنین گزارهای میتواند بر ارزشگذاریها، قضاوتها و رفتارهای اجتماعی تأثیر بگذارد. برای مثال، تکرار برخی داوریها دربارهی تواناییها و ویژگیهای گروههای مختلف اجتماعی، به تثبیت تصورات قالبی و شکلگیری مرزبندیهای فرهنگی منجر میشود.
بنابراین، زبان در کنار انتقال معنا، در تولید معنا نیز نقش دارد. واژگان و تعابیر زبانی میتوانند هنجارها را بازتولید کنند و برای افراد، گروهها و پدیدهها جایگاهی از پیش تعیینشده بسازند. از این منظر، بررسی زبان و شیوههای بازنمایی آن برای فهم مناسبات قدرت ضروری است.
خطاب و شکلگیری سوژه
یکی از مباحث مهم در بررسی رابطهی زبان و قدرت، مسئلهی شکلگیری سوژه از طریق خطاب است. در این نگاه، فرد صرفاً با ویژگیهای طبیعی و زیستی خود وارد جامعه نمیشود، بلکه در جریان مناسبات اجتماعی، از طریق خطابها، نامگذاریها و انتظارات فرهنگی در جایگاههای مشخصی قرار میگیرد.
در نظریهی آلتوسر، خطاب نقش مهمی در شکلگیری سوژه دارد. هنگامی که فردی مورد خطاب قرار میگیرد و به این خطاب پاسخ میدهد، در موقعیتی مشخص قرار میگیرد و نسبت خود را با نظام معنایی و اجتماعی پیرامونش میپذیرد. برای مثال، هنگامی که پلیس فردی را صدا میزند و او با شنیدن خطاب برمیگردد، این واکنش تنها یک حرکت ساده نیست؛ بلکه فرد در موقعیتی قرار میگیرد که نسبت او با اقتدار و نظم اجتماعی معنا پیدا میکند.
این فرایند را میتوان در روابط روزمره نیز مشاهده کرد. خطابهایی همچون پدر، دختر یا دیگر نامگذاریهای اجتماعی، صرفاً به معرفی یک فرد محدود نمیشوند. هر یک از این عنوانها مجموعهای از انتظارها، وظایف و ویژگیهای فرهنگی را با خود همراه دارند. فردی که با چنین عنوانی شناخته میشود، در معرض مجموعهای از انتظارات اجتماعی قرار میگیرد و ممکن است بهتدریج آنها را در رفتار و نگرش خود بازتولید کند.
این مسئله در بحث جنسیت اهمیت بیشتری پیدا میکند. جنسیت را نمیتوان صرفاً با ویژگیهای زیستی توضیح داد؛ زیرا هویت جنسیتی در بستر مجموعهای از قواعد، ارزشها و انتظارهای اجتماعی شکل میگیرد. جامعه برای زنان و مردان نقشها و رفتارهای معینی تعریف میکند و این نقشها از طریق آموزش، زبان، خانواده و نهادهای اجتماعی به افراد منتقل میشوند.
در این چارچوب، جنسیت امری صرفاً طبیعی و ثابت نیست، بلکه در جریان تکرار رفتارها و هنجارهای اجتماعی تثبیت میشود. فرد از خلال اعمال و رفتارهایی که جامعه آنها را متناسب با جنسیتش تعریف کرده است، در موقعیتی جنسیتی قرار میگیرد. بنابراین، جنسیت را میتوان فرایندی اجرایی و تکرارشونده دانست که در بستر مناسبات فرهنگی و اجتماعی شکل میگیرد.
اهمیت این مسئله در آن است که امکان پرسشگری دربارهی نقشها و هنجارهای پذیرفتهشده را فراهم میکند. هنگامی که فرد متوجه میشود برخی از ویژگیهایی که طبیعی و تغییرناپذیر تصور میشدهاند، در واقع حاصل تکرار و تثبیت قواعد اجتماعی هستند، امکان فاصلهگرفتن و بازاندیشی در آنها نیز پدید میآید.
قدرت و سازوکارهای پنهان آن
در برداشت سنتی از قدرت، معمولاً یک مرکز مشخص برای آن در نظر گرفته میشود؛ پادشاه، حاکم یا شخصی که در رأس هرم سیاسی قرار دارد و قدرت را در اختیار گرفته است. در چنین تصویری، قدرت از بالا به پایین اعمال میشود و دیگران در برابر آن قرار میگیرند.
اما در نگرش فوکو، قدرت را نمیتوان تنها به یک مرکز یا شخص محدود کرد. قدرت در قالب فرایندی گسترده و مستمر در جامعه جریان دارد و از طریق نهادها، روابط و سازوکارهای گوناگون اعمال میشود. از این منظر، قدرت تنها در اختیار حاکم یا حکومت نیست، بلکه در مناسبات روزمره، ساختارهای اجتماعی و روابط میان افراد نیز حضور دارد.
در جامعهی مدرن، قدرت از مسیر نهادهایی همچون مدرسه، بیمارستان، زندان و رسانهها اعمال و بازتولید میشود. این نهادها صرفاً مکانهایی برای ارائهی خدمات یا انجام فعالیتهای مشخص نیستند، بلکه در سازماندهی رفتارها، نظارت بر افراد و شکلدادن به هنجارهای اجتماعی نقش دارند.
یکی از نمونههای روشن این تحول را میتوان در بررسی شیوههای مجازات در تاریخ مشاهده کرد. در آغاز کتاب مراقبت و تنبیه، فوکو به نمونهای از مجازات بدنی و عمومی اشاره میکند که در آن بدن محکوم در برابر دیدگان مردم شکنجه میشود. دستها و پاهای محکوم را به چهار جهت میبندند و با کشیدن آنها به وسیلهی اسبها، بدن او را از هم میدرند.
چنین مجازاتی تنها وسیلهای برای تنبیه یک فرد نیست، بلکه نوعی نمایش عمومی قدرت نیز به شمار میرود. بدن مجرم در برابر نگاه مردم قرار میگیرد و مجازات او به ابزاری برای ایجاد ترس و هشدار تبدیل میشود. هدف این است که دیگران نیز با مشاهدهی این صحنه، پیامد سرپیچی از قدرت را درک کنند.
بااینحال، در الگوی جدید قدرت، شیوهی اعمال مجازات و نظارت تغییر میکند. قدرت دیگر ضرورتاً از طریق نمایش خشونت آشکار بر بدن افراد اعمال نمیشود، بلکه از راه سازوکارهای نظارتی و انضباطی در زندگی روزمره نفوذ میکند. این شکل از قدرت میکوشد رفتار افراد را تنظیم کند، آنها را در معرض مشاهده قرار دهد و از طریق نظارت مستمر، هنجارهای مطلوب خود را تثبیت کند.
از این منظر، قدرت تنها در لحظهی مجازات حضور ندارد، بلکه در تمام فرایندهایی جریان دارد که رفتار افراد را شکل میدهند و امکان انحراف از قواعد را محدود میکنند. مدرسه، دانشگاه، بیمارستان و دیگر نهادهای اجتماعی، هر یک به شیوهای در این فرایند مشارکت دارند.
نظارت مستمر و معماری قدرت
یکی از نمونههای مهم سازوکارهای انضباطی، نظام نظارت مستمر است. در این شیوه، فرد همواره در معرض امکان مشاهدهشدن قرار دارد و نمیداند در چه زمانی تحت نظارت است. همین احتمال نظارت، او را به تنظیم رفتار خود وامیدارد.
نمونهی روشن این شیوه را میتوان در الگوی زندانهای مبتنی بر نظارت مرکزی مشاهده کرد؛ ساختاری که در آن، یک فضای مرکزی امکان مشاهدهی بخشهای مختلف زندان را فراهم میکند. در چنین الگویی، ناظر میتواند زندانیان را از یک نقطه زیر نظر داشته باشد، درحالیکه زندانیان نمیدانند در هر لحظه تحت مشاهده هستند یا خیر.
اهمیت چنین ساختاری تنها در امکان نظارت فیزیکی نیست، بلکه در تأثیری است که این نظارت بر رفتار افراد میگذارد. هنگامی که فرد احتمال میدهد همواره دیده میشود، حتی در غیاب ناظر نیز رفتارش را بر اساس قواعد و محدودیتهای موجود تنظیم میکند. به این ترتیب، قدرت بدون نیاز به حضور دائمی و مستقیم مأموران، در رفتار فرد استمرار پیدا میکند.
این منطق را میتوان در ساختار بسیاری از نهادهای اجتماعی نیز مشاهده کرد. معماری فضاها، نحوهی قرارگرفتن افراد و امکان نظارت بر فعالیتهای آنان، همگی میتوانند در اعمال قدرت نقش داشته باشند. بنابراین، ساختمانها و فضاهای اجتماعی را نیز باید از منظر مناسبات قدرت بررسی کرد.
ساختار کلاس درس نمونهای از همین وضعیت است. نحوهی چیدمان کلاس، جایگاه استاد و دانشجویان و امکان مشاهدهی رفتار افراد، همگی میتوانند در شکلگیری رابطهای نظارتی تأثیرگذار باشند. افزون بر این، نظارت تنها به فضای فیزیکی کلاس محدود نیست و از طریق سازوکارهای اداری و آموزشی نیز ادامه پیدا میکند.
برای مثال، حضور و غیاب دانشجویان ممکن است از طریق زنجیرهای از گزارشها و ابلاغهای اداری پیگیری شود. اطلاعات مربوط به حضور دانشجو از بخشهای مختلف آموزشی عبور میکند و در نهایت به مسئولان مربوط میرسد. به این ترتیب، یک فرایند بهظاهر ساده مانند بررسی حضور در کلاس، میتواند بخشی از نظام گستردهتر نظارت و کنترل باشد.
این نظارت همیشه به شکل آشکار صورت نمیگیرد. گاهی افراد بدون آنکه از جزئیات سازوکار نظارتی آگاه باشند، در معرض آن قرار میگیرند. حضور یک فرد در محیط، رفتوآمد او و حتی ارتباطاتش ممکن است به دادههایی برای بررسی و ارزیابی تبدیل شود.
در نتیجه، قدرت تنها از طریق دستور و فرمان مستقیم عمل نمیکند، بلکه با ایجاد سازوکارهایی که افراد را در معرض مشاهده و ارزیابی قرار میدهند، رفتار آنان را نیز تنظیم میکند.
مدرسه و بازتولید نظم اجتماعی
مدرسه یکی از مهمترین نهادهایی است که در شکلگیری و بازتولید نظم اجتماعی نقش دارد. این نهاد تنها وظیفهی انتقال دانش را بر عهده ندارد، بلکه از طریق قواعد، برنامهها، شیوههای ارزشیابی، پوشش و روابط میان دانشآموزان و معلمان، مجموعهای از هنجارها و ارزشها را نیز تثبیت میکند.
لباس متحدالشکل دانشآموزان نمونهای از این سازوکارهاست. یونیفورم مدرسه تنها پوششی برای یکسانسازی ظاهر دانشآموزان نیست، بلکه نوعی نشانهی هویتی نیز به شمار میرود که وابستگی فرد به یک نهاد مشخص را آشکار میکند. از طریق این پوشش، دانشآموز در فضای عمومی نیز قابل شناسایی میشود و ارتباط او با مدرسه از محیط آموزشی فراتر میرود.
به این ترتیب، یونیفورم میتواند نقش نوعی کدگذاری را ایفا کند. فرد با پوشیدن آن، نهتنها بهعنوان یک دانشآموز شناخته میشود، بلکه در معرض نوعی نظارت اجتماعی نیز قرار میگیرد. فروشنده، مغازهدار، مأمور انتظامی و دیگر افراد جامعه میتوانند از طریق همین نشانه، جایگاه نهادی فرد را تشخیص دهند.
در اینجا، نظارت دیگر فقط به مدیر و معلم محدود نیست؛ بلکه محیط عمومی نیز به بخشی از شبکهی شناسایی و کنترل تبدیل میشود. مدرسه با استفاده از قواعد و نشانههای ظاهری، هویت دانشآموز را تعریف میکند و این هویت در فضای اجتماعی نیز بازتولید میشود.
این وضعیت نشان میدهد که سازوکارهای قدرت در نهادهای آموزشی، تنها از طریق آموزش رسمی و محتوای کتابهای درسی عمل نمیکنند. شیوهی پوشش، نظم مکانی، روابط اداری و قواعد رفتاری نیز در تولید و تثبیت هویت اجتماعی افراد نقش دارند.
ارزشگذاری اجتماعی و بازتولید سلسلهمراتب
نظامهای گفتمانی تنها رفتار افراد را تنظیم نمیکنند، بلکه در تعیین ارزش و اعتبار اجتماعی گروهها، رشتهها و مشاغل نیز نقش دارند. جامعه از طریق تکرار گزارهها و قضاوتهای مشخص، برخی فعالیتها را ارزشمندتر و برخی دیگر را کماهمیتتر معرفی میکند. این ارزشگذاریها بهتدریج به بخشی از تصور عمومی تبدیل میشوند و حتی افراد نیز ممکن است آنها را دربارهی خود و دیگران بازتولید کنند.
یکی از نمونههای روشن این مسئله، جایگاه رشتههای علوم انسانی در مقایسه با رشتههایی همچون پزشکی و مهندسی است. در بسیاری از ارزیابیهای اجتماعی، موفقیت تحصیلی و شغلی با ورود به رشتههای پزشکی و مهندسی پیوند میخورد، درحالیکه رشتههای علوم انسانی در مرتبهای پایینتر قرار میگیرند. این سلسلهمراتب تنها در گفتار روزمره دیده نمیشود، بلکه میتواند در سیاستگذاریهای آموزشی و نحوهی تخصیص امکانات نیز بازتاب پیدا کند.
برای مثال، میزان توجه و بودجهای که به دانشکدههای مختلف اختصاص مییابد، میتواند نشاندهندهی نوع ارزشگذاری رسمی نسبت به رشتهها باشد. هنگامی که سهم علوم انسانی از امکانات آموزشی و پژوهشی کمتر است، این وضعیت به تقویت همان تصور عمومی کمک میکند که این حوزهها اهمیت و کارکرد کمتری دارند.
این نگاه در زندگی روزمره نیز به شکلهای گوناگون ظاهر میشود. دانشآموزان و دانشجویانی که رشتههای علوم انسانی را انتخاب میکنند، ممکن است با توصیهها و سرزنشهایی مواجه شوند که انتخاب آنان را نامناسب جلوه میدهد. در چنین شرایطی، انتخاب یک رشته صرفاً تصمیمی فردی نیست، بلکه با فشارهای اجتماعی و انتظارات محیط پیرامون همراه میشود.
این فشار گفتمانی حتی میتواند بر تصور افراد از هویت علمی و حرفهای خودشان تأثیر بگذارد. گاهی فردی که در حوزهی ادبیات فارسی یا مطالعات فرهنگی تحصیل میکند، در مواجهه با دیگران ناچار میشود دربارهی ارزش و اعتبار رشتهی خود توضیح دهد؛ گویی انتخاب او از ابتدا نیازمند توجیه است. این وضعیت نشان میدهد که ارزشگذاریهای اجتماعی چگونه در زبان و روابط روزمره بازتولید میشوند.
ازاینرو، پاییندانستن جایگاه علوم انسانی را نباید صرفاً به چند قضاوت فردی یا سلیقهی شخصی محدود کرد. این مسئله در ارتباط با مجموعهای از ساختارهای فرهنگی، آموزشی و اقتصادی شکل میگیرد و از طریق نهادهای مختلف استمرار پیدا میکند.
روایتهای ادبی و بازتولید ارزشهای اجتماعی
بازتاب این ارزشگذاریها را میتوان در آثار ادبی و روایتهای داستانی نیز مشاهده کرد. داستانهای مربوط به زندگی روزمره، مدرسه و خانواده، گاهی بهتر از تحلیلهای مستقیم اجتماعی نشان میدهند که چگونه هنجارهای عمومی در رفتار شخصیتها و مناسبات میان آنان حضور دارند.
در برخی از داستانهای قصههای مجید، برای مثال، مدرسه و خانواده بهعنوان دو فضای مهم شکلگیری ارزشها و قضاوتهای اجتماعی به تصویر کشیده میشوند. در یکی از موقعیتهای داستانی، از دانشآموزان خواسته میشود دربارهی موفقترین شغل بنویسند. در چنین فضایی، مشاغلی همچون پزشکی، معلمی و مهندسی بهعنوان نمونههای پذیرفتهشدهی موفقیت مطرح میشوند و پاسخهایی که خارج از این چارچوب قرار میگیرند، با واکنش منفی روبهرو میشوند.
این موقعیت نشان میدهد که چگونه یک تصور اجتماعی دربارهی موفقیت، از طریق مدرسه به دانشآموزان منتقل میشود. مدرسه تنها دربارهی مشاغل اطلاعات ارائه نمیکند، بلکه سلسلهمراتبی از ارزشها را نیز به آنان میآموزد. دانشآموز بهتدریج درمییابد که جامعه چه نوع زندگی و چه جایگاهی را موفقیت میداند و چه انتخابهایی را کمارزش تلقی میکند.
در نمونههای دیگری از این داستانها، علاقهی شخصیت اصلی به کتاب و ادبیات نیز با واکنشهایی همراه میشود که نشاندهندهی همین ارزشگذاریهای اجتماعی است. دانشآموزی که به خواندن آثار ادبی و نویسندگانی چون هدایت علاقهمند است، ممکن است به دلیل تفاوت علایق و رفتارهایش با تصویری که محیط آموزشی از یک دانشآموز مطلوب ارائه میدهد، مورد تمسخر یا سرزنش قرار گیرد.
در چنین موقعیتهایی، خانواده و مدرسه نیز در بازتولید هنجارهای مسلط نقش دارند. شخصیتهایی همچون بیبی، ناظم و مدیر مدرسه، هر یک به شکلی در انتقال و تثبیت این ارزشها مشارکت میکنند. بنابراین، داستان صرفاً روایت تجربهی فردی یک دانشآموز نیست، بلکه میتواند تصویری از ساختار اجتماعی و مناسبات قدرت در محیط آموزشی ارائه دهد.
اهمیت چنین روایتهایی در این است که سازوکارهای اجتماعی را در موقعیتهای ملموس و روزمره آشکار میکنند. مفاهیمی همچون قدرت، ارزشگذاری و انضباط، در قالب روابط شخصیتها و رویدادهای داستانی نمود پیدا میکنند و خواننده میتواند تأثیر آنها را در زندگی عادی افراد مشاهده کند.
تفاوتهای فرهنگی و شکنندگی ارزشهای اجتماعی
ارزشها و هنجارهای اجتماعی در همهی جوامع و مناطق به یک شکل ظاهر نمیشوند. آنچه در یک محیط طبیعی و پذیرفتهشده تلقی میشود، ممکن است در محیطی دیگر نامتعارف یا حتی غیرقابلقبول باشد. این تفاوت نشان میدهد که بسیاری از ارزشها و رفتارهایی که طبیعی و بدیهی تصور میشوند، در واقع تحت تأثیر شرایط فرهنگی و اجتماعی شکل گرفتهاند.
تجربهی زندگی در شهرهای مختلف میتواند این تفاوتها را آشکار کند. برای مثال، برخی شهرها از نظر برنامههای فرهنگی، نشستهای ادبی، کنسرتها و فعالیتهای فکری، زمینههای بیشتری برای مشارکت شهروندان فراهم میکنند. در چنین محیطهایی، حتی افرادی که فعالیت حرفهای فرهنگی ندارند نیز ممکن است خود را در معرض تجربههای فرهنگی قرار دهند و به حضور در برنامههای ادبی و هنری علاقهمند باشند.
در مقابل، در محیطهایی دیگر ممکن است چنین فعالیتهایی کمتر در زندگی عمومی حضور داشته باشند و مشارکت در آنها به گروههای محدودتری اختصاص پیدا کند. این تفاوتها را نمیتوان صرفاً به ویژگیهای فردی مردم نسبت داد؛ زیرا محیط اجتماعی، امکانات فرهنگی و عادتهای جمعی در شکلگیری رفتار افراد نقش دارند.
از این منظر، ارزشهای اجتماعی اموری ثابت و تغییرناپذیر نیستند. آنچه در یک منطقه بهعنوان رفتاری عادی شناخته میشود، ممکن است در جغرافیایی دیگر معنایی متفاوت پیدا کند. همین تفاوتها نشان میدهد که بسیاری از تصورات ما دربارهی طبیعیبودن رفتارها، حاصل شرایط تاریخی و فرهنگی خاصی هستند.
البته گفتمانها هر اندازه نیز قدرتمند باشند، همواره ثابت و تغییرناپذیر باقی نمیمانند. امکان تغییر در آنها وجود دارد و تغییرات اجتماعی میتوانند زمینهی تضعیف یا دگرگونی ارزشهای مسلط را فراهم کنند. این تغییر لزوماً از طریق حرکتهای بزرگ و ناگهانی رخ نمیدهد، بلکه گاه مجموعهای از کنشهای کوچک و پراکنده میتواند بهتدریج زمینهی دگرگونی را فراهم آورد.
داستان، محیط و ساختهشدن واقعیت
رابطهی میان محیط اجتماعی و شکلگیری روایت، یکی دیگر از وجوه مهم ادبیات است. داستان تنها مجموعهای از حوادث و شخصیتها نیست، بلکه درون محیطی مشخص شکل میگیرد که در آن مناسبات اجتماعی، قواعد فرهنگی و روابط قدرت حضور دارند. ازاینرو، شناخت محیط داستانی میتواند در فهم معنا و ساختار روایت اهمیت داشته باشد.
در هنر رمان نیز محیط صرفاً پسزمینهای برای وقوع حوادث نیست. فضای اجتماعی و فرهنگی میتواند در شکلگیری موقعیتهای داستانی و سرنوشت شخصیتها نقش داشته باشد. شخصیتها در محیطی زندگی میکنند که بر امکانهای انتخاب، رفتار و حتی تصور آنان از واقعیت تأثیر میگذارد.
در برخی روایتها، یک رویداد ساده ممکن است در اثر بازنماییهای بعدی، معنایی کاملاً متفاوت پیدا کند. آنچه در ابتدا صرفاً یک سفر یا بازگشت عادی بوده است، ممکن است در روزنامه یا روایت عمومی بهعنوان نشانهای از خیانت، مخالفت سیاسی یا گریز از کشور معرفی شود. در چنین وضعیتی، فرد ناچار میشود با روایتی مواجه شود که دیگران دربارهی او ساختهاند؛ روایتی که ممکن است با تجربهی واقعی او تفاوت داشته باشد.
حتی اگر فرد برای توضیح ماجرا و اصلاح برداشت عمومی تلاش کند، ممکن است روایت تثبیتشده همچنان قدرت بیشتری داشته باشد. به این ترتیب، یک واقعهی واقعی از طریق نظام بازنمایی و تفسیر اجتماعی، به صورتی متفاوت معنا پیدا میکند و هویت فرد نیز تحت تأثیر همان معنای تازه قرار میگیرد.
این مسئله نشان میدهد که میان وقوع یک رویداد و روایتی که از آن ساخته میشود، فاصله وجود دارد. واقعیت اجتماعی صرفاً مجموعهای از اتفاقات نیست؛ بلکه نحوهی روایت، تفسیر و بازنمایی آنها نیز در شکلگیری معنای عمومیشان نقش دارد.
بنابراین، برای شناخت پدیدههای اجتماعی باید به سازوکارهایی توجه کرد که از طریق آنها، برخی روایتها اعتبار پیدا میکنند و بهعنوان حقیقت پذیرفته میشوند. در چنین شرایطی، ادبیات و هنر میتوانند امکان مشاهدهی این سازوکارها را فراهم کنند و نشان دهند که چگونه روایتها، هویتها و برداشتهای عمومی در بستر روابط قدرت ساخته و تثبیت میشوند.
فرزین حیرتی مقدم