ویرگول
ورودثبت نام
فرزین حیرتی مقدم
فرزین حیرتی مقدم📚کارشناس ارشد ادبیات 🔍 منتقد ادبی ✍🏻شاعر و نویسنده 🎙گوینده
فرزین حیرتی مقدم
فرزین حیرتی مقدم
خواندن ۳۲ دقیقه·۲ ماه پیش

آسیب‌شناسی نقد نظریه‌محور؛ بررسی خوانش لکانی شعر «زمستان»

از نمادشناسی تا خوانش لکانی؛ تأملی درباره نسبت نظریه و شعر زمستان از مهدی اخوان ثالث

نظریه لکان و ضرورت شناخت دستگاه مفهومی آن

استفاده از نظریه‌های فلسفی، جامعه‌شناختی و روان‌کاوانه در نقد ادبی، مستلزم شناخت دقیق مبانی و دستگاه مفهومی آن‌هاست. متفکران بزرگ در حوزه‌هایی مانند جامعه‌شناسی، فلسفه، سیاست، اقتصاد و روان‌کاوی، معمولاً نظام اصطلاح‌شناختی خاصی دارند که مفاهیم آن در ارتباط با یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. از این‌رو، نمی‌توان چند اصطلاح را از یک نظام فکری جدا کرد و بدون توجه به جایگاه و دلالت آن‌ها، در تحلیل یک اثر ادبی به کار گرفت. نظریه ژاک لکان نیز از این قاعده مستثنا نیست. اندیشه او از جهات مختلف با روان‌کاوی فروید پیوند دارد، اما در عین حال تفاوت‌های اساسی میان این دو متفکر وجود دارد. هر دو به مسئله ناخودآگاه توجه دارند، اما لکان با تأکید بر نقش زبان، ناخودآگاه را به ساختار زبان پیوند می‌دهد و معتقد است ناخودآگاه ساختاری شبیه زبان دارد. این تأکید بر زبان، نقطه‌ای اساسی در فاصله گرفتن لکان از برخی مبانی فرویدی است. در اندیشه لکان، مفاهیمی مانند سوژه، میل، فقدان و غیاب نیز دلالت‌هایی متفاوت از آنچه در دستگاه فکری فروید دارند پیدا می‌کنند. لکان علاوه بر فروید، از زبان‌شناسی سوسور، فلسفه هگل و دیدگاه‌های نظری دیگر نیز تأثیر پذیرفته است. بنابراین، هرچند می‌توان او را در برخی زمینه‌ها ادامه‌دهنده مسیر فروید دانست، در بخش‌هایی نیز با او فاصله می‌گیرد. این فاصله البته به معنای گسستی کامل نیست، بلکه حاصل بازخوانی و صورت‌بندی دوباره مفاهیم روان‌کاوانه در چارچوبی متفاوت است. اهمیت این تمایز زمانی آشکار می‌شود که بخواهیم از نظریه لکان برای خواندن یک اثر ادبی استفاده کنیم. آشنایی با چند مفهوم مشهور او، به‌تنهایی برای ارائه یک تحلیل لکانی کفایت نمی‌کند. مفاهیم لکان درون شبکه‌ای از روابط نظری قرار گرفته‌اند و تنها با شناخت این روابط می‌توان از آن‌ها در تحلیل متن بهره برد.

کلیشه‌شدن مفاهیم لکانی در نقد ادبی

در بسیاری از نقدهایی که با تکیه بر نظریه لکان نوشته می‌شوند، ابتدا توضیحاتی درباره اندیشه او ارائه می‌شود و سپس مفاهیمی مانند مرحله آینه، فقدان، میل و ابژه مفقود به بحث گذاشته می‌شوند. با این حال، در بخش قابل‌توجهی از این نوشته‌ها، تمرکز اصلی به سه مفهوم ساحت خیالی، ساحت نمادین و حیث واقع محدود می‌شود. تکرار این الگو به‌تدریج به نوعی کلیشه در نقد ادبی نظریه‌محور تبدیل شده است. در چنین وضعیتی، گویی کافی است برای تحلیل یک شعر یا داستان، این سه مفهوم معرفی شوند و سپس بخش‌هایی از اثر با آن‌ها تطبیق داده شوند. در حالی که دستگاه مفهومی لکان بسیار گسترده‌تر است و اصطلاحاتی مانند مرحله آینه، فقدان، نام پدر، دیگری بزرگ، دیگری کوچک، میل و ژوئیسانس نیز در آن جایگاه دارند. مشکل صرفاً محدودکردن بحث به چند اصطلاح نیست؛ مسئله اصلی آن است که این مفاهیم گاه بدون درنظرگرفتن تفاوت‌هایشان به کار می‌روند و به برچسب‌هایی برای نام‌گذاری تصاویر و وضعیت‌های موجود در اثر ادبی تبدیل می‌شوند. حال آنکه هر یک از این مفاهیم معنای مشخصی دارد و نمی‌توان هر نوع تصویر، اندوه، تنهایی یا گسست ارتباطی را به‌سادگی ذیل یکی از آن‌ها قرار داد.

برای درک اهمیت این موضوع، لازم است ابتدا مهم‌ترین مفاهیم لکان و نسبت میان آن‌ها روشن شود.

ساحت خیالی و شکل‌گیری ادراک سوژه

ساحت خیالی یا Imaginary Order  مفهومی است که لکان برای توصیف یکی از مراحل شکل‌گیری روانی سوژه به کار می‌برد. این ساحت با وضعیت روانی نوزاد و نحوه شناخت او از جایگاه خویش در ارتباط با مادر و جهان پیرامون پیوند دارد. در آغاز زندگی، نوزاد هنوز ادراک روشنی از خودبودگی و تمایز میان خود و دیگری ندارد. مرز مشخصی میان او و جهان پیرامون شکل نگرفته است و نمی‌توان از ادراک کامل سوژگی در او سخن گفت. کودک در وضعیتی قرار دارد که هنوز خود را به‌عنوان موجودی مستقل و متمایز از مادر تجربه نمی‌کند. به‌تدریج، از طریق تجربه‌هایی مانند تغذیه، نوازش، مراقبت و تعامل با مادر، نوعی اطمینان روانی در کودک شکل می‌گیرد. مادر منبع اصلی آسایش، امنیت و پاسخ‌گویی به نیازهای اوست و رابطه کودک با او در این مرحله نقشی تعیین‌کننده دارد. در این دوره، کودک هنوز قادر نیست جهان را بر اساس قواعد زبان سازمان‌دهی کند. زبان، به‌عنوان نظامی از نشانه‌ها و قواعد، هنوز به شکلی که در جهان بزرگسالان وجود دارد، در تجربه او جای نگرفته است. ازاین‌رو، ادراک کودک بیشتر بر اساس تصاویر و ایماژها شکل می‌گیرد. اصطلاح ساحت خیالی نیز به همین وضعیت اشاره دارد؛ وضعیتی که در آن تصویر و خیال، نقش اصلی را در سازمان‌یافتن ادراک کودک ایفا می‌کنند. در این مرحله، کودک همچنان نوعی احساس یکی‌بودگی با مادر دارد و هنوز درک کاملی از استقلال خود و وجود دیگری به دست نیاورده است. او خود را به‌طور کامل از مادر و محیط پیرامون جدا نمی‌بیند. یکی دیگر از ویژگی‌های این دوره، ادراک پاره‌پاره کودک از بدن خویش است. بدن هنوز برای او به شکل یک کلیت منسجم تجربه نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از تجربه‌ها و دریافت‌های پراکنده است. کودک هنوز به تصویری یکپارچه از وجود خود نرسیده است.

مرحله آینه و شکل‌گیری وحدت

طرح وضعیت کودک در ساحت خیالی، مبتنی بر مفروضات نظری لکان درباره نحوه شکل‌گیری ادراک سوژه است. در اینجا با پرسشی اساسی روبه‌رو می‌شویم! این که لکان بر چه مبنایی معتقد است کودک در آغاز زندگی، بدن خود را به شکلی پاره‌پاره تجربه می‌کند و هنوز به ادراکی یکپارچه از خویشتن نرسیده است؟ پاسخ لکان را باید در مفهوم مرحله آینه جست‌وجو کرد. به اعتقاد او، تجربه گسیختگی و پراکندگی کودک از بدن خویش، با ورود به این مرحله دستخوش تغییر می‌شود. کودک در مواجهه با تصویر خود در آینه، به‌تدریج به ادراکی یکپارچه از بدنش می‌رسد و استقلال آن را از جهان پیرامون تشخیص می‌دهد. لکان وقوع این مرحله را تقریباً میان شش‌ماهگی تا هجده‌ماهگی قرار می‌دهد. کودک در این دوره، هنگامی که با تصویر خود در آینه مواجه می‌شود، به‌تدریج درمی‌یابد که تصویر مقابل او متعلق به خودش است. به این ترتیب، نوعی شناخت از خود شکل می‌گیرد؛ شناختی که می‌توان آن را در گزاره من، من هستم خلاصه کرد. کودک درمی‌یابد که مادر نیست، دیوار نیست، اشیای اطراف نیست و با جهان پیرامون تفاوت دارد. این تجربه به شکل‌گیری نوعی وحدت می‌انجامد. کودک به‌جای تجربه پراکنده و پاره‌پاره پیشین، تصویری کلی و منسجم از بدن خود به دست می‌آورد. این یکپارچگی یا Unity به او امکان می‌دهد خود را به‌عنوان موجودی مستقل تجربه کند. فرایند مواجهه کودک با تصویر آینه را می‌توان در سه گام توضیح داد. در گام نخست، کودک که ممکن است در آغوش مادر قرار داشته باشد، هنوز قادر نیست تصویر خود را در آینه تشخیص دهد و حتی ممکن است آن را با مادر یا موجودی دیگر اشتباه بگیرد. در گام دوم، درمی‌یابد که آنچه در آینه می‌بیند، یک تصویر است و نه انسانی واقعی که در برابر او قرار گرفته باشد. در گام سوم، تشخیص می‌دهد که آن تصویر، بازتاب وجود خود اوست. رفتار کودکان و حتی حیوانات کوچک در برابر آینه نیز می‌تواند نمونه‌هایی از این فرایند را نشان دهد. آن‌ها ممکن است در ابتدا تصور کنند موجود دیگری در مقابلشان قرار گرفته است، پشت آینه را بررسی کنند یا واکنش‌هایی نشان دهند که از ناآشنایی با تصویر حکایت دارد. اما به‌تدریج ممکن است دریابند که تصویر مقابل، متعلق به خودشان است. این لحظه برای کودک با نوعی شعف و هیجان همراه است. او ممکن است به مادر نگاه کند، واکنش او را بسنجد و از تأیید دیگری لذت ببرد. تصویر یکپارچه‌ای که در آینه مشاهده می‌کند، برخلاف تجربه قبلی او از بدن که پراکنده و پاره‌پاره بود، احساس کلیت را در وی ایجاد می‌کند. در اینجا مفهوم گشتالت اهمیت پیدا می‌کند. گشتالت واژه‌ای آلمانی به معنای یک کلیت سازمان‌یافته است. کودک با مشاهده تصویر کامل خود، درمی‌یابد که چیزی فراتر از مجموعه‌ای از اجزای پراکنده است. به این ترتیب، تصور یکپارچگی از خویشتن شکل می‌گیرد. در این فرایند، ادراک سوژه از تمایز میان خود و دیگری نیز گسترش پیدا می‌کند. کودک درمی‌یابد که خود، مادر، اشیای پیرامون و دیگر عناصر جهان، موجوداتی متمایز از یکدیگرند. با این حال، این احساس وحدت به معنای دستیابی به استقلال و تمامیت واقعی نیست و در ادامه با مسئله فقدان و وابستگی به دیگری مواجه می‌شود.

فقدان و وابستگی به دیگری

احساس سوژگی که در مرحله آینه برای کودک شکل می‌گیرد، احساسی کامل و نهایی نیست. کودک هرچند تصویری یکپارچه از بدن خویش به دست آورده، همچنان به مادر وابسته است و برای ادامه زندگی به تغذیه، مراقبت، نوازش و توجه او نیاز دارد. در واقع، کودک در مرحله آینه به تصوری از وحدت و تمامیت می‌رسد، اما این تصور به‌تدریج با محدودیت‌های خود روبه‌رو می‌شود. او درمی‌یابد که به‌تنهایی قادر به تأمین نیازهایش نیست و رابطه‌اش با مادر همچنان ادامه دارد. میل او به مادر نیز از همین وابستگی سرچشمه می‌گیرد. مادر برای کودک منبع آسایش، غذا، امنیت و پاسخ‌گویی به نیازهاست. بنابراین، رابطه با مادر در شکل‌گیری میل و تجربه فقدان نقشی اساسی دارد. کودک از یک سو خود را به‌عنوان موجودی متمایز تجربه می‌کند و از سوی دیگر، همچنان به دیگری وابسته است. از این منظر، مرحله آینه و ساحت خیالی بیشتر با رابطه کودک و مادر پیوند دارند. این رابطه هنوز در حوزه‌ای پیشازبانی و تصویری قرار دارد و نظام زبان و ساختارهای اجتماعی به شکلی که در مراحل بعدی ظاهر می‌شوند، در آن حضور ندارند. اما این وضعیت پایدار نمی‌ماند. کودک به‌تدریج از رابطه اولیه خود با مادر فاصله می‌گیرد و با ورود به ساحت نمادین، وارد نظمی گسترده‌تر می‌شود؛ نظمی که زبان، قانون و ساختارهای اجتماعی در آن نقش تعیین‌کننده دارند.

ساحت نمادین و ورود به نظم اجتماعی

ساحت نمادین نقطه‌ای است که در آن زبان وارد فرایند شکل‌گیری سوژه می‌شود. برخلاف ساحت خیالی که بیشتر با تصاویر و تجربه‌های پیشازبانی ارتباط دارد، ساحت نمادین بر پایه زبان، نشانه‌ها، قوانین و نظم اجتماعی شکل می‌گیرد. ورود کودک به این ساحت با جدایی تدریجی او از مادر همراه است. برای مثال، فرایند از شیر گرفتن را می‌توان یکی از نمودهای این جدایی دانست. کودک در آغاز مادر را به‌گونه‌ای تجربه می‌کند که گویی کاملاً در اختیار اوست، اما به‌تدریج درمی‌یابد که چنین رابطه‌ای نمی‌تواند برای همیشه ادامه پیدا کند. جدایی از مادر، تصور اولیه کودک از یکی‌بودگی را دستخوش تغییر می‌کند و میل او را تشدید می‌کند. در ساحت خیالی، کودک بیشتر از طریق تصاویر و ایماژها با جهان مواجه می‌شود؛ اما در ساحت نمادین، زبان به عنصر اصلی سازمان‌دهنده تجربه تبدیل می‌شود. کودک به‌تدریج وارد جهان نشانه‌ها، قوانین، هنجارها و مناسبات اجتماعی می‌شود. در این مرحله، رابطه کودک با مادر جای خود را به نظمی می‌دهد که لکان آن را با مفهوم نام پدر توضیح می‌دهد. البته منظور از نام پدر، الزاماً شخص پدر واقعی نیست. این مفهوم به ساختاری اشاره دارد که نماینده قانون، هنجارها و محدودیت‌های اجتماعی است؛ ساختاری که مانع استمرار رابطه اولیه و بی‌واسطه کودک با مادر می‌شود و او را وارد نظم اجتماعی می‌کند. نام پدر می‌تواند در شکل‌ها و قالب‌های مختلف ظاهر شود و نباید آن را صرفاً به شخص پدر محدود کرد. هر ساختار یا نظامی که قانون و محدودیت ایجاد کند و فرد را به پذیرش نظم اجتماعی فرابخواند، می‌تواند در این چارچوب مورد توجه قرار گیرد. کودک با ورود به ساحت نمادین، وارد جهانی می‌شود که در آن دیگر تنها رابطه‌ای دوطرفه میان او و مادر وجود ندارد. زبان، فرهنگ، اخلاق، قانون و دیگر ساختارهای اجتماعی نیز در این جهان حضور دارند. او باید جایگاه خود را در میان این عناصر پیدا کند و محدودیت‌های ناشی از آن‌ها را بپذیرد. به همین دلیل، ساحت نمادین را می‌توان ساحت نظم، نظام و زبان دانست؛ ساحتی که در آن سوژه از طریق پذیرش قواعد و ساختارهای اجتماعی شکل می‌گیرد.

زبان، قانون و اختگی نمادین

در اندیشه لکان، زبان صرفاً ابزاری برای بیان افکار و احساسات نیست، بلکه در شکل‌گیری سوژه نقشی بنیادین دارد. به تعبیر او، این زبان است که بر سوژه تسلط پیدا می‌کند و او را مطابق قانونمندی‌های خود شکل می‌دهد. در اینجا بار دیگر با یکی از تقابل‌های اساسی در اندیشه لکان مواجه می‌شویم که در آن، تقابل حضور و غیاب، برخورداری و فقدان. کودک از وضعیت اولیه ساحت خیالی، یعنی احساس یکی‌بودگی با مادر، جدا می‌شود و وارد نظمی می‌گردد که بر پایه تفاوت‌ها، محدودیت‌ها و فقدان‌ها شکل گرفته است. میل کودک به مادر نمی‌تواند بدون محدودیت ادامه پیدا کند. ساختار نام پدر و الزامات نظم نمادین، او را به پذیرش قانونی فرامی‌خوانند که میل اولیه‌اش را محدود می‌کند. لکان این فرایند را اختگی نمادین می‌نامد. اختگی در اندیشه لکان با مفهوم اختگی در نظریه فروید یکسان نیست. منظور از اختگی نمادین، صرفاً یک تجربه جسمانی نیست، بلکه به پذیرش محدودیت‌ها و آگاهی از این واقعیت اشاره دارد که سوژه نمی‌تواند به تمام خواسته‌ها و امیال خود دست یابد. او باید بپذیرد که در چارچوب نظمی اجتماعی و زبانی زندگی می‌کند که محدودیت‌های خاص خود را دارد. سوژه در این فرایند به آنچه لکان مدلول فالیک می‌نامد تن می‌دهد؛ یعنی پذیرش ساختارهای قدرت، قوانین اجتماعی و نظم نمادین. به این ترتیب، فرد از وضعیت اولیه وابستگی فاصله می‌گیرد و درون شبکه‌ای از روابط و مناسبات اجتماعی قرار می‌گیرد. ساحت نمادین در نتیجه ساحتی زبانی و بازنمایی‌کننده است. سوژگی یا Subjectivity در این حوزه به‌تدریج شکل می‌گیرد و فرد به‌عنوان موجودی دارای ذهنیت، ادراک و جایگاه مستقل در نظم اجتماعی پدیدار می‌شود. بااین‌حال، شکل‌گیری سوژه در این فرایند بدون سرکوب و محدودیت نیست. امیال ممنوع، آرزوهای دست‌نیافتنی، فقدان‌ها و تجربه‌هایی که امکان تحقق یا بیان کامل ندارند، وارد زندگی روانی فرد می‌شوند. بنابراین، سوژه‌ای که در نظم نمادین شکل می‌گیرد، همواره با محدودیت‌ها و فقدان‌هایی روبه‌روست که بخشی از ساختار وجودی او را تشکیل می‌دهند.

حیث واقع و تمایز آن از واقعیت

در کنار ساحت خیالی و ساحت نمادین، سومین مفهوم اساسی در دستگاه فکری لکان حیث واقع یا امر واقع است. برای درک این مفهوم، باید میان حیث واقع و واقعیت تمایز قائل شد. واقعیت معمولاً به جهان بیرونی و آنچه در تجربه روزمره با آن مواجه می‌شویم اشاره دارد؛ اما حیث واقع در اندیشه لکان معنایی متفاوت دارد. امر واقع چیزی نیست که بتوان آن را به‌طور کامل در دسترس قرار داد یا تمام ابعاد آن را از طریق زبان و نظم نمادین بیان کرد. حیث واقع به آن چیزی اشاره دارد که در تجربه روانی حضور دارد، اما نمی‌تواند به‌طور کامل در نظام زبان و نشانه‌ها جای گیرد. این حوزه، امری دست‌نیافتنی است که همواره از بازنمایی کامل می‌گریزد. ازاین‌رو، نمی‌توان هر آنچه را در جهان بیرونی تلخ، سخت، ناخوشایند یا دست‌نیافتنی است، امر واقع نامید. همچنین هر تجربه فقدان یا هر وضعیت دشوار روانی لزوماً مصداق حیث واقع نیست. این مفاهیم در دستگاه نظری لکان دلالت‌های مشخصی دارند و استفاده از آن‌ها مستلزم توجه به همین دلالت‌هاست.

شعر زمستان و مسئله خوانش نظری

شعر زمستان مهدی اخوان ثالث از مشهورترین آثار شعر معاصر فارسی است. این شعر در طول سال‌ها موضوع تفسیرها و خوانش‌های متعددی قرار گرفته و به دلیل فضای خاص، تصاویر ماندگار و مضامین اجتماعی و انسانی خود، ظرفیت‌های گوناگونی برای نقد و بررسی دارد.

شعر با این ابیات آغاز می‌شود:

سلامت را نمی‌خواهند پاسخ گفت

سرها در گریبان است

کسی سر بر نمی‌آرد کرد پاسخ گفتن و دیدار یاران را

نگه جز پیش پا را دید نتواند

که ره تاریک و لغزان است

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها در مواجهه با این شعر، نحوه پیوند دادن مفاهیم نظری به عناصر و ساختارهای آن است. سال‌هاست که درباره زمستان گفته می‌شود زمستان نماد جامعه‌ای سرد، فضای خفقان، گسست روابط انسانی و شرایط اجتماعی نامطلوب است. همچنین سرها در گریبان، نشانه بی‌تفاوتی انسان‌ها دانسته شده‌اند؛ پاسخ ندادن به سلام، نمادی از گسست ارتباط میان افراد تلقی شده و تاریکی و لغزندگی راه نیز به وضعیت دشوار و ناامیدکننده جامعه نسبت داده شده است. این تفسیرها در حوزه نمادشناسی شعر قرار می‌گیرند و پیش از ورود نظریه‌های جدید نیز مطرح بوده‌اند. بنابراین، هنگامی که قرار است شعر از منظر لکان خوانده شود، پرسش مهمی پیش می‌آیداین است که این رویکرد چه چیزی به فهم شعر اضافه می‌کند که در خوانش‌های پیشین وجود نداشته است؟ اگر پیش از آشنایی با نظریه لکان کسی این شعر را تحلیل می‌کرد، احتمالاً از کشمکش میان فرد و جامعه، سردی روابط انسانی، تنهایی و شرایط تاریخی سخن می‌گفت. حال اگر در همان تحلیل واژه‌هایی مانند سوژه، ساحت خیالی، ساحت نمادین، فقدان و امر واقع وارد شوند، باید مشخص شود که این مفاهیم چه امکان تازه‌ای برای فهم اثر فراهم می‌کنند. صرف اینکه گفته شود راوی شعر سوژه‌ای گرفتار گسیختگی است، کافی نیست. باید نشان داد این گسیختگی دقیقاً در کدام بخش شعر حضور دارد و چگونه در ساختار زبان یا رابطه راوی با دیگری شکل می‌گیرد. همچنین اگر گفته شود شعر بیانگر فقدانی لکانی است، باید روشن شود که این فقدان در کدام بخش از اثر و به چه صورتی عمل می‌کند. فقدان در اندیشه لکان صرفاً به معنای از دست دادن چیزی یا تجربه ناراحتی نیست. به همین ترتیب، هر نوع احساس تنهایی یا اندوه را نمی‌توان به‌سادگی گسیختگی سوژه یا بحران او در معنای لکانی دانست. مسئله درباره ساحت خیالی نیز به همین شکل است. ممکن است در یک شعر تصاویر نوستالژیک وجود داشته باشد و شاعر از طریق آن‌ها بخواهد از رنج وضعیت موجود فاصله بگیرد، اما صرف وجود تصاویر و خیال‌پردازی به معنای حضور ساحت خیالی لکانی نیست. ساحت خیالی در اندیشه لکان مرحله‌ای مشخص در شکل‌گیری سوژه است که با رابطه کودک، تصویر، بدن و دیگری ارتباط دارد. بنابراین، نمی‌توان هر تصویر شاعرانه یا هر نوع خیال‌پردازی را ذیل این مفهوم قرار داد.

سوژه و مسئله انطباق مفاهیم نظری با متن

یکی از مهم‌ترین مسائل در خواندن لکانی شعر زمستان، چگونگی انطباق مفاهیم نظری با شواهد موجود در متن است. برای مثال، عبارت‌هایی مانند سلامت را نمی‌خواهند پاسخ گفت و سرها در گریبان است در وهله نخست وضعیتی اجتماعی و انسانی را ترسیم می‌کنند. اما اگر قرار باشد این عبارت‌ها از منظر لکان تحلیل شوند، باید ارتباط آن‌ها با مفاهیمی مانند سوژه، فقدان، دیگری، ساحت نمادین یا امر واقع مشخص شود. گاهی در تحلیل‌های نظری، ابتدا تفسیری از پیش موجود انتخاب می‌شود و سپس مفاهیم یک نظریه برای توضیح همان تفسیر به کار می‌روند. در چنین شرایطی، نظریه نقش چندانی در کشف لایه‌های تازه اثر ندارد و صرفاً زبان بیان تفسیر را تغییر می‌دهد. برای نمونه، ممکن است گفته شود راوی شعر سوژه‌ای است که در جامعه مدرن دچار ازخودبیگانگی شده است. اما این گزاره به‌تنهایی چیزی درباره ساختار سوژه لکانی به دست نمی‌دهد. باید پرسید این سوژه دقیقاً در کدام بخش شعر قرار دارد، چگونه شکل می‌گیرد و چه نشانه‌هایی در متن وجود دارد که بتوان از طریق آن‌ها جایگاه سوژه را در نسبت با زبان و دیگری بررسی کرد. همین مسئله درباره فقدان نیز صدق می‌کند. اگر گفته شود شعر درباره فقدان است، باید مشخص شود این فقدان چگونه در ساختار اثر حضور دارد. آیا هر نوع محرومیت اجتماعی، عاطفی یا تاریخی را می‌توان فقدان لکانی نامید؟ روشن است که پاسخ به این پرسش منفی است؛ زیرا فقدان در اندیشه لکان مفهومی ساختاری است و صرفاً به تجربه از دست دادن یک چیز محدود نمی‌شود. در نتیجه، ارزش یک خوانش لکانی به میزان استفاده از اصطلاحات این نظریه وابسته نیست، بلکه به توانایی آن در نشان‌دادن سازوکارهایی بستگی دارد که از طریق آن‌ها سوژه، میل، دیگری و فقدان در متن شکل می‌گیرند.

دیگری کوچک و دیگری بزرگ در ساختار شعر

دو مفهوم دیگری کوچک و دیگری بزرگ از جمله اصطلاحات مهم در دستگاه فکری لکان هستند که تمایز میان آن‌ها در تحلیل ادبی اهمیت دارد. دیگری کوچک بیشتر به رابطه شخصی و خیالی مربوط می‌شود؛ برای مثال، رابطه کودک و مادر. در مقابل، دیگری بزرگ به حوزه زبان، قانون، جامعه و نظم نمادین تعلق دارد. از این منظر، مادر را می‌توان در چارچوب دیگری کوچک و جامعه و نظام اجتماعی را در جایگاه دیگری بزرگ بررسی کرد. با توجه به این تمایز، در خواندن شعر زمستان باید پرسید دیگری بزرگ دقیقاً در کجای اثر حضور دارد و چه نقشی در شکل‌گیری جایگاه راوی ایفا می‌کند. اگر شعر قرار است از منظر نظم نمادین، قانون یا ساختار اجتماعی تحلیل شود، لازم است نشانه‌های این نظم در متن مشخص شوند. همچنین اگر راوی در برابر یک نظم اجتماعی مقاومت می‌کند و اثری که از او باقی می‌ماند نوعی پادگفتمان می‌سازد، باید این مقاومت به‌طور دقیق توضیح داده شود. پادگفتمان‌بودن یک اثر صرفاً با مخالفت شاعر با شرایط موجود یا بیان نارضایتی او اثبات نمی‌شود. ابتدا باید گفتمان مسلط مشخص شود و سپس نشان داده شود که متن از چه راهی در برابر آن قرار می‌گیرد و چه سازوکاری برای ایجاد گسست یا مقاومت به کار می‌گیرد.

در شعر می‌خوانیم:

نه از رومم نه از زنگم

همان بی‌رنگ بی‌رنگم

این بخش را می‌توان از منظر هویت، تعلق و نسبت فرد با الگوهای اجتماعی بررسی کرد. در خوانش‌های معمول نیز ممکن است این عبارت به کنار گذاشتن هویت‌های مشخص، قرار نگرفتن در قالب‌های رایج و نوعی بی‌جایی یا بی‌تعلقی تعبیر شود. اما اگر بخواهیم آن را با مفاهیم لکان توضیح دهیم، باید فراتر برویم. صرف اینکه گفته شود سوژه از پذیرش الگوهای اجتماعی سر باز می‌زند، هنوز تحلیل لکانی محسوب نمی‌شود. باید نشان داد این امتناع چه نسبتی با زبان، نظم نمادین و جایگاه سوژه در برابر دیگری دارد. نظریه زمانی در نقد ادبی ارزش پیدا می‌کند که امکان مشاهده چیزی را فراهم کند که در خوانش‌های پیشین پنهان مانده است. اگر نظریه بتواند لایه‌ای تازه از یک شخصیت، روایت یا تصویر را آشکار کند، استفاده از آن موفقیت‌آمیز خواهد بود. اما اگر همان سخنان پیشین تنها با اصطلاحات جدید بازگو شوند، نظریه به پوششی ظاهری برای تفسیرهای قدیمی تبدیل می‌شود.

زبان استعاری و مسئله نسبت آن با روان‌کاوی

یکی دیگر از مسائل مهم در تحلیل شعر زمستان، توجه به زبان استعاری و نسبت آن با وضعیت روانی سوژه است. زبان شعر اساساً بر پایه تصویرسازی، استعاره و مجاز شکل می‌گیرد و شاعر برای انتقال تجربه‌های خود از امکانات گوناگون زبان بهره می‌گیرد. از این‌رو، نمی‌توان صرف استفاده از استعاره و مجاز را نشانه روان‌پریشی، ناتوانی در بیان مستقیم تجربه یا وضعیتی خاص در دستگاه روان‌کاوی دانست. استعاری سخن گفتن، بخشی از ماهیت زبان شعر است و به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای نتیجه‌گیری درباره وضعیت روانی شاعر یا راوی قرار گیرد.

برای مثال، در شعر آمده است:

نفس کز گرمگاه سینه می‌آید

چنان ابر سیاهی است

در پیش چشمم دیوار است

این تصاویر از نظر ادبی ظرفیت تحلیل دارند، اما صرفاً به دلیل استعاری‌بودن نمی‌توان آن‌ها را نشانه امر واقع یا فروپاشی سوژه دانست. برای چنین تحلیلی باید نشان داد این تصاویر چه نقشی در ساختار روانی سوژه ایفا می‌کنند و چگونه با مفاهیم مورد نظر ارتباط پیدا می‌کنند. همین مسئله درباره تعبیرهایی مانند دشنام پست آفرینش و سنگ تیپاخورده رنجور نیز وجود دارد. این عبارت‌ها بخشی از نظام تصویری شعر هستند و باید در بافت کلی اثر بررسی شوند. نمی‌توان صرفاً به دلیل پیچیدگی یا خاص‌بودن یک تصویر، آن را مستقیماً به یکی از مفاهیم روان‌کاوانه نسبت داد. برای مثال، اگر قرار باشد گفته شود استعاره در این شعر نشان‌دهنده ناتوانی سوژه از بیان مستقیم تجربه است، باید شواهدی ارائه شود که چنین برداشتی را تأیید کنند. آیا سوژه واقعاً از امکان بیان تجربه خود در زبان محروم شده است؟ آیا استعاره‌ها نشانه ناتوانی زبان نمادین در بازنمایی تجربه‌اند یا صرفاً از سازوکارهای معمول زبان شاعرانه پیروی می‌کنند؟ این پرسش‌ها اهمیت دارند؛ زیرا زبان را نمی‌توان صرفاً به دلیل استعاری‌بودن، زبانی بحران‌زده یا فروپاشیده تلقی کرد.

استعاره و مسئله فروپاشی زبان

زبان راوی در شعر زمستان از انسجام برخوردار است. او تجربه خود را روایت می‌کند، تصاویر متعددی می‌سازد و مخاطب قرار می‌دهد. ازاین‌رو، نمی‌توان هر استعاره‌ای را نشانه بحران زبان یا ناتوانی سوژه در سخن گفتن دانست. در عبارت نفس کز گرمگاه سینه می‌آید، شاعر تجربه‌ای را به تصویری استعاری تبدیل می‌کند. این تبدیل، بخشی از سازوکار زبان شعر است و به‌خودی‌خود نشان‌دهنده آن نیست که سوژه از امکان سخن گفتن مستقیم محروم شده است. البته استعاره‌ها می‌توانند در یک خوانش روان‌کاوانه اهمیت ویژه‌ای پیدا کنند، اما این اهمیت باید از طریق بررسی نقش آن‌ها در ساختار اثر روشن شود. باید دید که تصاویر چگونه در شکل‌گیری سوژه، رابطه او با دیگری یا نحوه مواجهه‌اش با فقدان و زبان دخالت می‌کنند.

بنابراین، مسئله اصلی صرف وجود استعاره نیست، بلکه کارکرد آن در متن است. استعاره زمانی می‌تواند به یک موضوع روان‌کاوانه تبدیل شود که بتوان ارتباط مشخصی میان آن و سازوکارهای روانی مورد نظر برقرار کرد. در غیر این صورت، تحلیل استعاری اثر همچنان می‌تواند یک تحلیل ادبی معتبر باشد، اما لزوماً تحلیلی لکانی نخواهد بود.

تجربه شهر مدرن و محدودیت‌های خوانش زیملی

در کنار نظریه لکان، اندیشه گئورگ زیمل و مفهوم شهر مدرن نیز می‌توانند در تحلیل آثار ادبی مورد استفاده قرار گیرند. بااین‌حال، در اینجا نیز مسئله اصلی همان نسبت میان نظریه و شواهد متنی است. اگر قرار باشد شعری به‌عنوان بازتاب تجربه انسان در شهر مدرن خوانده شود، باید نشانه‌هایی از زندگی شهری، آپارتمان، فناوری، مناسبات خاص شهرنشینی یا روابط اجتماعی شکل‌گرفته در جامعه مدرن در آن وجود داشته باشد. در شعر زمستان، نشانه‌های مشخصی از این دست به‌آسانی مشاهده نمی‌شود. تنهایی، بیگانگی و سردی روابط انسانی، الزاماً ویژگی انحصاری زندگی در کلان‌شهر مدرن نیستند. این تجربه‌ها در موقعیت‌های تاریخی و اجتماعی گوناگون نیز وجود داشته‌اند؛ بنابراین، صرف حضور آن‌ها برای پیوند دادن شعر با نظریه زیمل کافی نیست. همچنین اگر گفته شود انسان‌ها در جامعه مدرن به چرخ‌دنده‌هایی در یک ماشین اجتماعی تبدیل شده‌اند، باید عناصر مشخصی از شعر را نشان داد که چنین برداشتی را پشتیبانی می‌کنند. در غیر این صورت، این گزاره بیشتر بازتاب یک توضیح نظری درباره جامعه مدرن است تا نتیجه‌ای که مستقیماً از خواندن شعر به دست آمده باشد. استفاده از نظریه‌های اجتماعی نیز مانند نظریه‌های روان‌کاوانه باید بر شواهد متن استوار باشد. نظریه نمی‌تواند جای خالی عناصر غایب در اثر را با مفروضات خود پر کند. هر تفسیری باید نسبت خود را با ساختار واقعی متن حفظ کند.

خطاب‌ها و جایگاه دیگری در شعر زمستان

در شعر زمستان، خطاب‌هایی مانند می‌فروش، حریفا، میزبانا و میهمان اهمیت خاصی دارند. این خطاب‌ها امکان بررسی رابطه میان گوینده و مخاطب را فراهم می‌کنند و می‌توانند از منظر جایگاه دیگری در ساختار شعر مورد توجه قرار گیرند.

در بخشی از شعر می‌خوانیم:

حریفا! میزبانا! میهمان سال و ماهت پشت در چون موج می‌لرزد.

این خطاب‌ها تنها عناصر زبانی برای پیشبرد شعر نیستند، بلکه می‌توان آن‌ها را در ارتباط با موقعیت گوینده و مخاطب بررسی کرد. بااین‌حال، اگر قرار باشد آن‌ها مستقیماً با مفهوم دیگری در اندیشه لکان پیوند بخورند، ابتدا باید جایگاه این دیگری در ساختار نظری مشخص شود. نمی‌توان صرفاً به این دلیل که در شعر شخصی مورد خطاب قرار گرفته است، او را دیگری بزرگ یا دیگری کوچک نامید. باید روشن شود این مخاطب چه جایگاهی در رابطه با سوژه دارد، چگونه بر او تأثیر می‌گذارد و چه نقشی در شکل‌گیری میل، فقدان یا هویت او ایفا می‌کند. همین دقت درباره مفهوم امر واقع نیز ضروری است. هر عنصر بیرونی، سخت، تلخ یا دست‌نیافتنی را نمی‌توان مصداق امر واقع دانست. امر واقع در اندیشه لکان معنایی دقیق دارد و با واقعیت بیرونی یکسان نیست. همچنین فقدان در این دستگاه فکری، فقدانی ساختاری است که در شکل‌گیری سوژه نقش دارد. بنابراین، هر نوع فقدان اجتماعی، عاطفی یا تاریخی را نمی‌توان بدون توضیح و استدلال کافی، فقدان لکانی نامید.

گستردگی اصطلاحات نظری و خطر تبدیل آن‌ها به برچسب

یکی از مشکلات رایج در نقدهای نظریه‌محور، استفاده گسترده از اصطلاحات تخصصی بدون روشن‌کردن ارتباط دقیق آن‌ها با متن است. گاهی تعداد مفاهیمی که در یک تحلیل به کار می‌روند، به‌اشتباه معیاری برای عمق و پیچیدگی آن در نظر گرفته می‌شود؛ در حالی که فراوانی اصطلاحات لزوماً به معنای دقت نظری نیست. مفاهیمی مانند ساحت خیالی، ساحت نمادین، دیگری بزرگ، دیگری کوچک، امر واقع، فقدان و اختگی نمادین، هرکدام جایگاه مشخصی در نظام فکری لکان دارند. استفاده از آن‌ها نیازمند شناخت این جایگاه‌ها و توجه به تفاوت‌های مفهومی میان آن‌هاست. اگر این مفاهیم بدون توجه به دلالت‌هایشان و صرفاً برای نام‌گذاری پدیده‌های موجود در شعر به کار روند، نظریه از یک ابزار تحلیلی به مجموعه‌ای از برچسب‌ها تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، به‌جای آنکه نظریه به فهم بهتر اثر کمک کند، متن به مجموعه‌ای از نمونه‌ها برای نمایش اصطلاحات نظری تقلیل پیدا می‌کند. برای مثال، نمی‌توان صرفاً به دلیل حضور تنهایی در شعر، راوی را سوژه‌ای لکانی دانست؛ همان‌طور که نمی‌توان هر تصویر مبهم یا استعاری را به ساحت خیالی و هر وضعیت تلخ یا دشوار را به امر واقع نسبت داد. هر یک از این پیوندها به توضیح و شواهد مشخص نیاز دارند.

از تحمیل نظریه تا درونی‌شدن آن در خوانش

یکی از خطرهای اصلی در نقد نظریه‌محور، تحمیل چارچوب نظری بر متن است. در این وضعیت، منتقد ابتدا مفاهیم نظری را انتخاب می‌کند و سپس به جست‌وجوی عناصری در اثر می‌پردازد که بتوان آن‌ها را با این مفاهیم تطبیق داد. هر تصویر، عبارت یا موقعیتی که شباهتی ظاهری به یکی از اصطلاحات داشته باشد، در همان چارچوب جای می‌گیرد. در چنین رویکردی، نظریه به‌جای آنکه از طریق مواجهه با متن امکان ظهور پیدا کند، به چارچوبی آماده تبدیل می‌شود که اثر باید درون آن قرار گیرد. در مقابل، هنگامی که نظریه به‌درستی فهمیده و درونی شده باشد، منطق آن در فرایند خواندن حضور پیدا می‌کند. مفاهیم نظری دیگر عناصر بیرونی و جداگانه‌ای نیستند که به متن افزوده شوند، بلکه به بخشی از شیوه مواجهه با اثر تبدیل می‌شوند. برای توضیح این وضعیت می‌توان کسی را تصور کرد که سال‌ها با یک شاعر کار کرده، شعرهای او را بارها خوانده و با جزئیات و ظرایف زبانش آشنا شده است. چنین فردی پس از مدتی به نوعی شناخت درونی از شعر شاعر دست پیدا می‌کند. او دیگر برای شناخت هر تصویر یا دریافت هر ظرافتی نیازمند مراجعه آگاهانه و مکرر به توضیحات بیرونی نیست، زیرا منطق زبان شاعر را درونی کرده است. نظریه نیز باید چنین جایگاهی در فرایند نقد پیدا کند. مفاهیم آن نباید مانند عناصر جداگانه بر متن قرار گیرند، بلکه باید درون خوانش جای گرفته باشند. می‌توان این وضعیت را به اسکلت یک ساختمان تشبیه کرد؛ اسکلت در درون ساختمان قرار دارد و بخشی از ساختار آن است. اگر آن را از ساختمان جدا کنیم و بیرون قرار دهیم، دیگر بخشی از بنا نخواهد بود. به همین ترتیب، هنگامی که منتقد صرفاً اصطلاحات یک نظریه را از بیرون می‌آورد و بر متن می‌چسباند، نظریه به عنصری جدا از اثر تبدیل می‌شود. دانستن چند اصطلاح لکان، مانند ساحت خیالی، ساحت نمادین، دیگری بزرگ، امر واقع و فقدان، به‌تنهایی کافی نیست. این مفاهیم باید در منطق خوانش عمل کنند و ارتباط آن‌ها با جزئیات متن روشن شود. در مورد شعر زمستان، اگر تحلیل صرفاً به تکرار تفسیرهای قدیمی درباره جامعه سرد، گسست روابط انسانی، بی‌اعتمادی، تنهایی و فضای اجتماعی محدود بماند و تنها اصطلاحاتی مانند سوژه، امر واقع و ساحت نمادین به آن افزوده شوند، با خوانشی تازه مواجه نیستیم. این وضعیت همچنان در محدوده نمادشناسی سنتی قرار دارد. در نمادشناسی سنتی گفته می‌شود زمستان نماد جامعه سرد، سرما نماد بی‌مهری، تاریکی نماد ناامیدی و دیوار نماد مانع ارتباط است. این نوع تفسیر سابقه‌ای طولانی دارد. بنابراین، استفاده از نظریه لکان زمانی معنا پیدا می‌کند که بتواند فراتر از این معادل‌گذاری‌های نمادین حرکت کند. اگر در شعر با سوژه‌ای مواجهیم، باید نشان داده شود که این سوژه چگونه ساخته می‌شود، چه نسبتی با زبان دارد، چگونه در رابطه با دیگری شکل می‌گیرد و فقدان چه جایگاهی در ساختار آن پیدا می‌کند. صرف بیان این نکته که شاعر از تنهایی سخن گفته است، برای اثبات حضور یک سوژه لکانی کافی نیست.

امکان یک خوانش دقیق‌تر لکانی از زمستان

با وجود محدودیت‌هایی که در برخی رویکردهای نظریه‌محور وجود دارد، استفاده از نظریه لکان برای خواندن شعر زمستان می‌تواند امکان‌های قابل توجهی ایجاد کند. مسئله اصلی، کنار گذاشتن نظریه نیست، بلکه یافتن نقطه‌ای است که مفاهیم آن بتوانند به فهم عمیق‌تر شعر کمک کنند. یکی از مسیرهای مناسب، توجه به ضمایر، خطاب‌ها، سکوت‌ها، تکرارها و شکست‌های ارتباطی در شعر است. برای نمونه، شعر با این عبارت آغاز می‌شود:

سلامت را نمی‌خواهند پاسخ گفت

در اینجا با یک کنش ارتباطی مواجهیم که به نتیجه نمی‌رسد. سلام گفته می‌شود، اما پاسخی دریافت نمی‌شود. گوینده به سوی دیگری حرکت می‌کند، اما دیگری پاسخ نمی‌دهد. این وضعیت را می‌توان زمینه‌ای برای بررسی رابطه سوژه و دیگری در چارچوب اندیشه لکان قرار داد. در این خوانش، مسئله صرفاً سردی روابط اجتماعی نیست، بلکه امکان ارتباط و پاسخ‌گویی نیز در ساختار شعر دچار اختلال شده است. گوینده در برابر دیگری قرار می‌گیرد و برای برقراری ارتباط تلاش می‌کند، اما این تلاش با سکوت و بی‌پاسخی روبه‌رو می‌شود. از این منظر، به‌جای آنکه صرفاً گفته شود مردم جامعه سرد و بی‌تفاوت‌اند، می‌توان بررسی کرد که گوینده چگونه دیگری را خطاب قرار می‌دهد، چه انتظاری از او دارد و نبود پاسخ چگونه جایگاه گوینده را در شبکه ارتباطی تغییر می‌دهد. در ادامه شعر نیز مجموعه‌ای از تصاویر بسته، تاریک و منجمد وجود دارد که امکان دیدن و ارتباط را محدود می‌کنند. راه تاریک و لغزان است، چشم جز پیش پا را نمی‌بیند، نفس در فضایی سرد و تیره ظاهر می‌شود و دست‌ها در گریبان پنهان مانده‌اند. سرها نیز در گریبان فرو رفته‌اند. این تصاویر در کنار یکدیگر ساختاری ایجاد می‌کنند که در آن امکان دیدن دیگری و برقراری ارتباط با او محدود شده است. بنابراین، می‌توان به‌جای معادل‌سازی ساده هر تصویر با یک مفهوم اجتماعی، چگونگی ارتباط عناصر تصویری و زبانی شعر را بررسی کرد. برای مثال، سرها در گریبان است تنها نشانه بی‌تفاوتی اجتماعی نیست؛ این تصویر در کنار عبارت نگه جز پیش پا را دید نتواند وضعیتی از محدودشدن نگاه را ترسیم می‌کند. در چنین فضایی، نگاه فرد از دیگری و جهان پیرامون فاصله می‌گیرد و به محدوده‌ای بسیار نزدیک و محدود فروکاسته می‌شود. وقتی این وضعیت را در کنار سکوت و بی‌پاسخی آغاز شعر قرار دهیم، مجموعه‌ای از محدودیت‌ها در دیدن، ارتباط برقرارکردن و مواجهه با دیگری شکل می‌گیرد. چنین خوانشی می‌تواند زمینه‌ای برای بررسی نسبت میان سوژه، دیگری و زبان در شعر فراهم کند؛ البته برای پیوند دادن آن با مفاهیم مشخص لکانی، همچنان باید جایگاه هر مفهوم در ساختار اثر به‌دقت توضیح داده شود.

ضرورت توجه به نشانه‌های زبانی

اگر هدف ارائه خوانشی لکانی از زمستان باشد، باید از سطح نمادهای کلی فراتر رفت و به شیوه ساخته‌شدن معنا در زبان شعر توجه کرد. ضمایر، خطاب‌ها، تکرارها، سکوت‌ها، پاسخ‌ندادن‌ها و نحوه قرار گرفتن گوینده در برابر مخاطب، می‌توانند مواد اصلی تحلیل باشند. در چنین رویکردی، نظریه از بیرون بر شعر تحمیل نمی‌شود، بلکه از طریق جزئیات زبانی و ساختاری اثر امکان ظهور پیدا می‌کند. برای مثال، تکرار تصاویر بسته و تاریک را می‌توان در ارتباط با مسئله دیدن و دیده‌شدن، حضور و غیاب دیگری و امکان یا عدم امکان برقراری ارتباط بررسی کرد. در این صورت، مفاهیم نظری دیگر صرفاً نام‌هایی برای تصاویر موجود در شعر نیستند، بلکه به ابزارهایی برای توضیح سازوکار شکل‌گیری این تصاویر و ارتباط آن‌ها با جایگاه سوژه تبدیل می‌شوند. این تفاوت، مرز میان یک خوانش نظری جدی و تفسیر نمادشناسانه معمولی را مشخص می‌کند. در نمادشناسی می‌توان گفت زمستان نماد سرما، ناامیدی یا وضعیت اجتماعی نامطلوب است؛ اما در خوانش لکانی باید پرسید این تصاویر چه نقشی در ساختار سوژه و رابطه او با دیگری و زبان دارند. برای نمونه، عبارت سرها در گریبان است را می‌توان در کنار نگه جز پیش پا را دید نتواند بررسی کرد و نشان داد که چگونه این دو تصویر در کنار یکدیگر ساختاری از محدودشدن نگاه و ارتباط ایجاد می‌کنند. اما برای آنکه این ساختار به مفاهیم لکانی مربوط شود، لازم است نسبت آن با دستگاه نظری لکان به‌طور مشخص و مستدل توضیح داده شود. بنابراین، تفاوت خوانش نظری با یک تفسیر معمولی در حضور واژگان تخصصی نیست، بلکه در نوع پرسشی است که از متن پرسیده می‌شود. نظریه باید شیوه مواجهه با اثر را تغییر دهد و امکان دیدن روابط و سازوکارهایی را فراهم کند که در خوانش‌های معمول کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

تصاویر پایانی

در بخش‌های پایانی شعر نیز تصاویر گوناگونی وجود دارند که از نظر بصری و معنایی قابلیت بررسی دارند:

غندیل سپهر تنگ میدان مرده یا زنده

به تابوت ستبر ظلمت نه توی مرگ‌اندود پنهان است

این تصاویر را می‌توان از منظر تیرگی، محدودیت، انسداد و وضعیت بسته‌ای که در سراسر شعر شکل گرفته است، مورد توجه قرار داد. فضای شعر در این بخش نیز از طریق تصاویر سنگین و تاریک بازنمایی می‌شود و احساس محدودیت و گرفتاری را تشدید می‌کند. بااین‌حال، تحلیل تصویری این بخش به‌خودی‌خود به معنای ارائه خوانشی لکانی نیست. اگر قرار باشد این تصاویر با مفاهیمی مانند امر واقع، فقدان یا سوژه پیوند داده شوند، باید این ارتباط از دل ساختار شعر نشان داده شود. در غیر این صورت، می‌توان آن‌ها را در چارچوب یک تحلیل ادبی و تصویری بررسی کرد، بی‌آنکه الزاماً به نظریه لکان متوسل شویم.

نظریه به‌مثابه ابزار فهم اثر ادبی

مشکل اصلی در استفاده از نظریه لکان، خود نظریه یا ظرفیت‌های آن نیست، بلکه تناسب میان مفاهیم نظری و متن ادبی است. اندیشه لکان می‌تواند ابزار مناسبی برای بررسی مسائلی مانند هویت، شکل‌گیری سوژه، رابطه خود و دیگری، زبان، میل، فقدان و بحران معنا باشد. اما استفاده از این امکان‌ها مستلزم شناخت دقیق مبانی نظری اوست. به‌ویژه باید میان فروید و لکان تمایز قائل شد. لکان با بازخوانی فروید از منظر زبان، بسیاری از مفاهیم روان‌کاوی را در چارچوبی متفاوت صورت‌بندی می‌کند. در این نگاه، سوژه و ناخودآگاه ارتباطی بنیادین با زبان دارند. بنابراین، اگر قرار است یک اثر ادبی از منظر لکان تحلیل شود، زبان باید در مرکز خوانش قرار گیرد؛ نه اینکه مفاهیم روان‌شناختی و اجتماعی پیشین، صرفاً با اصطلاحات لکانی بازنویسی شوند. در نهایت، نظریه ابزار است، نه هدف. هدف اصلی نقد ادبی، رسیدن به درکی دقیق‌تر و عمیق‌تر از اثر ادبی است و هر نظریه‌ای باید در خدمت این هدف قرار گیرد. اگر نظریه تنها برای نمایش میزان آشنایی منتقد با اصطلاحات تخصصی به کار گرفته شود، خود اثر ادبی به حاشیه می‌رود و متن به بهانه‌ای برای ارائه توضیحات نظری تبدیل می‌شود. هیچ نظریه‌ای نمی‌تواند تمام ابعاد یک اثر ادبی را به‌طور کامل توضیح دهد یا مدعی آشکارکردن معنای نهایی و قطعی آن باشد. هر نظریه تنها یکی از امکان‌های خواندن اثر را فراهم می‌کند و از زاویه‌ای خاص به آن نزدیک می‌شود. ارزش نظریه در این است که بتواند بخشی از لایه‌های کمتر دیده‌شده اثر را آشکار کند و امکان تازه‌ای برای فهم آن به وجود آورد. از این منظر، خوانش لکانی شعر زمستان زمانی می‌تواند به نتیجه‌ای قابل‌اعتنا برسد که میان نظریه و متن گفت‌وگویی واقعی شکل بگیرد؛ به‌گونه‌ای که نه نظریه متن را تحت سلطه خود قرار دهد و نه متن صرفاً به نمونه‌ای برای نمایش مفاهیم نظری تبدیل شود. چنین خوانشی باید از جزئیات زبانی و ساختاری شعر آغاز کند، نسبت آن‌ها را با مفاهیم لکان نشان دهد و در نهایت به درکی از اثر برسد که پیش از این و با اتکا به خوانش‌های معمول، به‌سادگی امکان‌پذیر نبوده است. در حقیقت، نقد نظریه‌محور زمانی به هدف خود نزدیک می‌شود که نظریه به جای آنکه مجموعه‌ای از اصطلاحات آماده برای تفسیر متن باشد، به ابزاری برای کشف پیچیدگی‌های آن تبدیل شود. شعر زمستان نیز ظرفیت آن را دارد که از چنین منظری بررسی شود؛ به شرط آنکه به‌جای اکتفا به نمادشناسی آشنا و معادل‌گذاری‌های کلی، به ساختار زبان، نحوه شکل‌گیری سوژه، رابطه گوینده با دیگری و اختلال‌هایی که در امکان ارتباط پدید می‌آیند، توجه شود. ارزش یک خوانش تازه نه در پیچیده‌کردن زبان نقد، بلکه در گشودن دریچه‌ای تازه به سوی اثر ادبی است. نظریه هنگامی به جایگاه واقعی خود دست می‌یابد که بتواند چیزی از متن را آشکار کند که پیش از آن از نظر پنهان مانده بود.

فرزین حیرتی مقدم
انتشار تنها با ذکر منبع مجاز می‌باشد.

شعر
۳
۰
فرزین حیرتی مقدم
فرزین حیرتی مقدم
📚کارشناس ارشد ادبیات 🔍 منتقد ادبی ✍🏻شاعر و نویسنده 🎙گوینده
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید