
آسیبشناسی نظری و ضرورت توجه به شبکه مفهومی با نگاهی به لیوتار
تمایز میان ارزش آثار نظری و نقد شیوه مواجهه با نظریه
در بررسی آسیبشناسی نظری در نقد ادبی، یکی از مسائل اساسی، نحوه مواجهه با نظریهپردازان و دستگاههای نظری است. نقد این شیوه مواجهه، ناظر بر داوری شخصی درباره ارزش آثار، ترجمهها یا فعالیتهای علمی نظریهپردازان نیست؛ بلکه مسئله اصلی، بررسی نوع نگاه، شیوه مواجهه با داستان، شعر و اثر ادبی و چگونگی انتقال مفاهیم نظری به حوزه نقد ادبی است. ازاینرو، میان آثار تألیفی، ترجمهها و اندیشهای که متعلق به خود نظریهپرداز است، باید تمایز قائل شد.
هر نظریهپرداز یا صاحب نظریه، معمولاً دارای دستگاهی فلسفی و مفهومی است که از مجموعهای گسترده از مفاهیم تشکیل میشود. این مفاهیم مستقل از یکدیگر عمل نمیکنند، بلکه در قالب شبکهای از روابط متقابل، یکدیگر را توضیح میدهند و معنا و کارکرد هر مفهوم تا اندازه زیادی در نسبت آن با مفاهیم دیگر شکل میگیرد. بنابراین، مواجهه با یک نظریه مستلزم توجه به این شبکه مفهومی و روابط درونی آن است. در نظریههای متفکرانی چون لیوتار، دریدا، دلوز و رانسیر، نمیتوان یک مفهوم مشهور را از کلیت دستگاه نظری جدا کرد و همان را به جای کل اندیشه آنان نشاند.
شبکه مفهومی و ضرورت فهم کلیت نظریه
یکی از مشکلات رایج در برخی مطالعات نظری، تمرکز بر یک مفهوم منفرد و نادیده گرفتن مفاهیم مرتبط با آن است. برای مثال، در بررسی فرمالیسم، گاه تنها مفهوم «آشناییزدایی» برجسته میشود و دیگر مفاهیم، زمینههای فلسفی و سیاسی و حتی کارکردهای غیرادبی آن نادیده گرفته میشوند. این شیوه مواجهه، درک نظریه را به یک اصطلاح یا کلیدواژه محدود میکند و از توجه به جهان مفهومی گستردهای که آن اصطلاح در درون آن شکل گرفته است، بازمیدارد.
همچنین نباید «فرم» را با «فرمالیسم» یکسان دانست. مفهوم فرم پیش از ظهور فرمالیستها وجود داشته و در تاریخ اندیشه، از افلاطون و ارسطو تا هگل و متفکران متأخر، در حوزههای گوناگون مورد بحث قرار گرفته است. مفهوم فرم در فلسفه، معماری، نقاشی، موسیقی و ادبیات دارای صورتبندیهای متفاوتی است و نمیتوان آن را صرفاً به حوزه فرمالیسم و نقد ادبی محدود کرد. بیتوجهی به تاریخ و تطور مفاهیم، موجب میشود زمینههای عمیق، شبکهای و تنشهای درونی آنها نادیده گرفته شود.
از همین منظر، در مواجهه با یک فلسفه سیاسی، اقتصادی، اخلاقی یا الهیاتی نیز نمیتوان تنها به اصطلاحی مشهور و فراگیر اکتفا کرد. اگر شبکه مفهومی یک متفکر دیده نشود، آشنایی با کلیت اندیشه او حاصل نخواهد شد. یک مفهوم زمانی جایگاه واقعی خود را آشکار میکند که نسبت آن با مفاهیم دیگر، زمینه تاریخی شکلگیری آن و مسئلهای که در پاسخ به آن پدید آمده است، مورد توجه قرار گیرد.
خطر تقلیل یک دستگاه نظری به یک کلیدواژه
تقلیل یک دستگاه نظری به یک مفهوم منفرد را میتوان با حکایت «فیل در تاریکی» مقایسه کرد. در این حکایت، هر فرد با لمس بخشی از بدن فیل، تصوری متفاوت از کل آن پیدا میکند. مسئله تنها این نیست که هر فرد در شناخت جزء دچار خطا شده است؛ بلکه کلیت نیز از دست رفته است. در مواجهه با نظریه نیز اگر مجموعهای از مفاهیم مرتبط وجود داشته باشد، جدا کردن یکی از آنها و نادیده گرفتن سایر اجزا، هم فهم کلیت نظریه را مختل میکند و هم فهم همان مفهوم منفرد را ناقص میسازد.
در مورد لیوتار نیز نمیتوان مجموعه مفاهیم بنیادی و مرتبط دستگاه فکری او را کنار گذاشت و تنها مفهوم «فراروایت» را برای تحلیل یک داستان به کار گرفت. فراروایت در اندیشه لیوتار در جایگاه خاص خود و در ارتباط با مفاهیم دیگر معنا پیدا میکند. همانگونه که یک جزء از چهره انسان را نمیتوان مستقل از کل چهره ارزیابی کرد، یک مفهوم نظری نیز در نسبت با کلیت دستگاه مفهومی خود معنا و کارکرد مشخصی پیدا میکند.
تفاوت میان کاربرد آموزشی نظریه و موضع نظری صاحب اندیشه
استفاده از نظریههای مختلف برای تحلیل یک اثر ادبی، فینفسه نادرست نیست. در برخی آثار آموزشی، ابتدا نظریه یا رویکردی معرفی میشود و سپس یک داستان، رمان یا اثر ادبی بر اساس مفاهیم همان نظریه تحلیل میشود. هدف چنین روشی میتواند نشان دادن این مسئله باشد که هر رویکرد نظری چگونه متن را میخواند، چه وجوهی را برجسته میکند و چه امکاناتی برای تفسیر آن فراهم میآورد. چنین روشی، بهویژه در حوزه آموزش، میتواند مفید باشد.
بااینحال، میان این شیوه آموزشی و موضع نظری خود صاحب اندیشه تفاوت اساسی وجود دارد. هنگامی که یک اثر صرفاً برای نشان دادن امکانهای متفاوت خوانش، یک بار از منظر فرمالیسم، بار دیگر از منظر ساختارگرایی یا رویکردی دیگر بررسی میشود، لزوماً به این معنا نیست که منتقد یا نویسنده به تمامی این نظریهها تعلق دارد. در چنین حالتی، نظریه به منزله یک امکان خوانش به کار گرفته میشود. اما مواجهه خود نظریهپرداز با متن، از موضعی شکل میگیرد که با زیست، تجربه، جهانبینی و نسبت او با مسائل اجتماعی، تاریخی، فرهنگی و ادبی پیوند دارد.
از این منظر، نمیتوان استفاده آموزشی از چند مفهوم را با نحوه مواجهه متفکری چون مارکس، فوکو یا لیوتار با جهان و متن یکی دانست. متفکر هنگام مواجهه با یک اثر، دستگاه فکری و افق نظری خود را کنار نمیگذارد تا صرفاً با چند اصطلاح مشخص به تحلیل متن بپردازد. نوع نگاه او به اثر، از مجموعهای از مبانی فلسفی، سیاسی، اجتماعی و تاریخی تأثیر میپذیرد.
زمینههای تاریخی و فکری اندیشه لیوتار
در مورد لیوتار نیز توجه به زمینههای فکری و تاریخی اندیشه او اهمیت دارد. اندیشه او در ارتباط با برخی جریانهای فکری و تاریخی شکل گرفته است؛ از جمله زمینه مارکسیستی، تجربه حضور در الجزایر و تأثیر تحولات مربوط به جنگ استقلال این کشور و نیز تأثیر جنبشهای دانشجویی و کارگری سال ۱۹۶۸. نخستین کتاب مهم او، اقتصاد لیبیدویی، نیز از عنوان خود نشان میدهد که مفاهیم روانکاوانه و سنت مارکسیستی در آن با یکدیگر پیوند خوردهاند. بنابراین، جدا کردن مفاهیم مورد استفاده لیوتار از این زمینهها، تصویری ناقص از دستگاه فکری او به دست میدهد.
در این دستگاه، مفاهیمی همچون عدالت و آزادی اهمیت بنیادی دارند و بحث فراروایت نیز در نسبت با مسائلی چون عدالت، آزادی، مقاومت و قدرت معنا پیدا میکند. فراروایت در این چارچوب مفهومی، صرفاً یک اصطلاح مربوط به ساختار داستان نیست، بلکه با مسئله مشروعیت و سازوکارهای ایجاد اقتدار ارتباط دارد. از این منظر، فراروایتها میتوانند در تولید مشروعیت نقش داشته باشند و این مشروعیت ممکن است به بیعدالتی و محدودیت آزادی منجر شود.
پیوند فراروایت با مقاومت، هنر و دیگر مفاهیم لیوتار
مفهوم فراروایت در اندیشه لیوتار در ارتباط با مفاهیم دیگری همچون نقد کلیت و تمامیت، مقاومت، کالاوارگی فرهنگ، رخداد، امر نمایشناپذیر، پارالوجی، امر فیگورال، کودکوارگی، اثر هنری، بازیهای زبانی، امر والا، زیباییشناسی کانتی و لیبیدو قرار دارد. این مفاهیم در یک شبکه مفهومی با یکدیگر پیوند دارند و جدا کردن یکی از آنها از این شبکه، فهم دستگاه نظری را ناقص میکند.
توجه لیوتار به هنر نیز در همین شبکه مفهومی قابل بررسی است. هنر، به دلیل ارتباط با وضعیت کودکوارگی و نوعی وضعیت شرطینشده، میتواند امکان رهایی از برخی گفتمانهای مسلط را فراهم کند. در این زمینه، کودکوارگی را نمیتوان بهصورت منفرد و جدا از مسیر کلی اندیشه بررسی کرد. مفهوم امر فیگورال نیز یکی از مفاهیم اساسی این دستگاه است و به نوعی «دیگری» اشاره دارد که ضرورتاً در برابر گفتمان قرار میگیرد و میتواند موجب گسست از قواعد بازنمایی شود. از این طریق، نسبت امر فیگورال با ناباوری نسبت به روایتهای کلان نیز آشکار میشود.
تمایز فراروایت در اندیشه لیوتار و نظریه روایت
یکی از مسائل مهم در کاربرد اندیشه لیوتار در نقد ادبی، تمایز میان مفهوم فراروایت نزد لیوتار و کاربرد این اصطلاح در نظریه روایت است. در نظریه روایت، مفاهیمی همچون متافیکشن، فراداستان، روایت و فراروایت مطرح میشوند و فراروایت میتواند به شیوههایی از خودآگاهی متن نسبت به فرایند روایت اشاره داشته باشد؛ برای مثال، ورود نویسنده به متن، سخن گفتن مستقیم با مخاطب، آشکار کردن فرایند روایت، جابهجایی زمان و مکان یا برهم زدن ساختار روایی. این موارد را میتوان شگردهای روایی دانست.
این شگردها ممکن است مبانی معرفتشناختی، هستیشناختی، جامعهشناختی یا حتی پسامدرن داشته باشند، اما الزاماً با مفهوم فراروایت در اندیشه لیوتار یکسان نیستند. فراروایت نزد لیوتار در سطحی گستردهتر، با مسئله مشروعیت، قدرت و سازوکارهای تثبیت حقیقت ارتباط دارد. ازاینرو، صرف وجود ویژگیهایی مانند چندپارگی روایت، چندگانگی راوی، شکستن خط زمانی یا خودآگاهی متن نسبت به روایت، برای نسبت دادن مفهوم فراروایت به معنای لیوتاری کافی نیست.
حتی علم نیز میتواند در چارچوب اندیشه لیوتار در مقام یک فراروایت قرار گیرد. در اینجا مسئله دیگر به داستان و ساختار روایی محدود نیست، بلکه مسئله اقتدار، ایدئولوژی، سیاست، قدرت و مشروعیت مطرح میشود. هنگامی که یک ادعای علمی چنان اعتبار و اقتداری پیدا میکند که نقد آن بهمنزله مخالفت با اصل علم تلقی شود، مسئله از سطح دانش صرف فراتر میرود و به سازوکار مشروعیتبخشی مربوط میشود. از این منظر، فراروایت میتواند در علم، فلسفه، سیاست، ایدئولوژی و دیگر ساختارهای مشروعیتبخش نیز عمل کند.
ژانر، کلیت و مسئله فردیت در اثر ادبی
مسئله ژانر نیز از همین منظر اهمیت مییابد. ژانر با نوع، گونه و سنخ سروکار دارد و ویژگیهای مشترک میان مجموعهای از آثار را مورد توجه قرار میدهد. هنگامی که از ژانر پلیسی، عاشقانه، معمایی یا وسترن سخن گفته میشود، مقصود ویژگیهای عام یک گونه است، نه فردیت یک اثر مشخص. در نتیجه، مقولهسازی همواره بخشی از تفاوتها و فردیتها را در خود مستتر یا حذف میکند.
اثر هنری میتواند دقیقاً در نقطهای اهمیت پیدا کند که این کلیت را مختل و تفاوت، یگانگی و فردیت را آشکار کند. از اینجا مفهوم «رخداد» در اندیشه لیوتار اهمیت مییابد. رخداد چیزی یگانه و تقلیلناپذیر است؛ چیزی که نمیتوان آن را بهسادگی درون یک مقوله کلی حل کرد. مقولهسازی با برجسته کردن ویژگیهای مشترک، تفاوتهای فردی را کنار میزند، در حالی که اثر هنری میتواند دوباره این تفاوتها را آشکار سازد.
پارالوجی و مقاومت در برابر یکدستسازی
از اینجا مفهوم پارالوجی نیز وارد شبکه مفهومی لیوتار میشود. پارالوجی به نوعی گریز از منطقهای تثبیتشده و محدودکننده مربوط است؛ منطقهایی که با تکیه بر استدلالهای مسلط و مورد اجماع، قدرت توضیحدهندگی پیدا میکنند و سایر امکانها را کنار میگذارند. در مقابل، پارالوجی امکان تکثر بازیهای زبانی را حفظ میکند و مانع از یکدست شدن زبانها میشود.
این مفهوم بار دیگر به مسئله کلیت و تمامیت و سپس به مفهوم مقاومت بازمیگردد. مقاومت در برابر یکدستشدن، مقاومت در برابر کالاوارگی فرهنگ و مقاومت در برابر ساختارهای تثبیتشده، با زمینههای مارکسیستی و نقد سرمایهداری در اندیشه لیوتار ارتباط پیدا میکند. از این منظر، نقد فراروایت، نقد سازوکارهای مشروعیتبخشی، نقد کالاوارگی فرهنگ و نقد کلیتخواهی، اجزای جدا از هم نیستند، بلکه در یک شبکه مفهومی به یکدیگر پیوند میخورند.
پیامد تقلیل نظریه در نقد ادبی
نادیده گرفتن این روابط و انتخاب تنها یک مفهوم برای تحلیل اثر ادبی، بخش قابل توجهی از دستگاه مفهومی نظریه را حذف میکند. در برخی خوانشها، هنگام معرفی لیوتار، بخشهایی از این شبکه مفهومی یا مطرح نمیشوند یا در حد اشاره باقی میمانند، اما هنگام تحلیل داستان، مفهوم فراروایت به محور اصلی تبدیل میشود و اثر بر اساس همان یک مفهوم خوانده میشود. در نتیجه، مفاهیمی مانند کودکوارگی، امر فیگورال، امر نمایشناپذیر، مقاومت، کالاوارگی، میل، اقتصاد لیبیدویی و نسبت هنر با آزادی و عدالت از فرایند تحلیل کنار گذاشته میشوند.
مشکل اصلی در چنین رویکردی، استفاده از نظریه نیست، بلکه شیوه استفاده از آن است. هر مفهوم باید در افقی که در آن شکل گرفته، در نسبت با مسئلهای که به آن پاسخ میداده و در پیوند با مفاهیم دیگر بررسی شود. هنگامی که مفهومی از زمینه خود جدا میشود و بدون توجه به این روابط وارد حوزهای دیگر میگردد، ممکن است صورت و نام آن حفظ شود، اما معنای آن تغییر کند. در چنین شرایطی، ممکن است ظاهر نظریه همچنان وجود داشته باشد، اما دستگاه فکری صاحب نظریه دیگر حضور واقعی نداشته باشد.
بنابراین، میان شناخت یک نظریه و استفاده ابزاری از آن باید تمایز گذاشت. شناخت نظریه مستلزم توجه به چگونگی شکلگیری مفاهیم، مسئلهای که این مفاهیم در پاسخ به آن پدید آمدهاند، روابط آنها با یکدیگر و افقی است که در آن معنا مییابند. در مقابل، استفاده ابزاری از نظریه معمولاً از جایی آغاز میشود که تنها کاربرد فوری یک مفهوم برای تحلیل متن مورد توجه قرار گیرد و دیگر ابعاد آن کنار گذاشته شود.
سادهسازی و تقلیل نظریه
البته سادهسازی نظریه با تقلیل آن یکسان نیست. در فرایند آموزش، گاه لازم است برای توضیح یک مفهوم، موقتاً بخشی از پیچیدگیهای نظری کنار گذاشته شود. این امر با تقلیل نظریه تفاوت دارد. سادهسازی، پیچیدگی را بهطور موقت برای هدف آموزشی محدود میکند؛ اما تقلیل، پیچیدگیهای نظری را حذف میکند و نسخه محدودشده را به جای کل نظریه مینشاند. مشکل زمانی آغاز میشود که مفهومی که برای مسئلهای خاص ساخته شده است، صرفاً به دلیل کاربرد آن در تحلیل ادبی از زمینه اصلی خود جدا شود و همان کاربرد محدود بهعنوان معنای اصلی آن تلقی گردد.
ازاینرو، بازگشت به متون اصلی اهمیت پیدا میکند؛ نه به این معنا که هر بار باید تمام تاریخ اندیشه را از ابتدا بازسازی کرد، بلکه برای آنکه روشن شود مفهوم مورد استفاده هنوز در همان افق اولیه قرار دارد یا در فرایند انتقال، دچار جابهجایی معنایی شده است. این جابهجایی به خودی خود لزوماً نادرست نیست؛ بسیاری از مفاهیم در تاریخ اندیشه تغییر کردهاند و معانی تازهای یافتهاند. مسئله اصلی، آگاهی از وقوع این جابهجایی است.
نظریه بهمثابه افق فهم، نه جعبهابزار
نظریه را نمیتوان صرفاً جعبهابزاری برای استخراج پاسخهای آماده از متن دانست. ارزش نظریه در این است که امکان طرح پرسشهای تازه را فراهم کند و چیزهایی را مرئی سازد که پیش از آن دیده نمیشدند. اگر نظریه فقط پاسخهای آماده تولید کند، بهتدریج به دستورالعمل تبدیل میشود و توانایی آن برای ایجاد پرسش و گشودن افقهای جدید کاهش مییابد.
از این منظر، رابطه میان متن و نظریه رابطهای یکسویه نیست. نظریه میتواند امکانهای تازهای برای دیدن متن فراهم کند، اما متن نیز میتواند محدودیتهای نظریه را آشکار سازد و حتی موجب بازاندیشی در برخی مفاهیم نظری شود. اگر نظریه به مجموعهای از اصطلاحات تبدیل شود، چنین امکانی از میان میرود و خوانش به فرایندی مکانیکی بدل میشود. در مقابل، هنگامی که نظریه بهمنزله افق فهم عمل کند، متن میتواند چیزی را آشکار کند که حتی نظریه از پیش آن را پیشبینی نکرده است.
ازاینرو، نظریه نباید به نظامی بسته برای خواندن تبدیل شود. اگر نتیجه خواندن از پیش تعیین شده باشد، متن دیگر چیزی به فهم ما نمیافزاید و صرفاً به ابزاری برای تأیید دانستههای قبلی تبدیل میشود. خواندن زمانی اهمیت مییابد که متن بتواند مقاومت کند، غافلگیر کند و حتی نظریه را به پرسش بکشد. در این حالت، رابطه متن و نظریه به گفتوگویی تبدیل میشود که در آن هم متن خوانده میشود و هم نظریه امکان حرکت و بازاندیشی پیدا میکند.
ضرورت حفظ تعادل میان وفاداری به متن و وفاداری به نظریه
استفاده دقیق از نظریه مستلزم حفظ همزمان دو نوع وفاداری است: وفاداری به متن و وفاداری به نظریه. وفاداری به متن به معنای تحمیل نکردن چیزی بر آن است و وفاداری به نظریه به معنای جدا نکردن مفاهیم از زمینه و شبکه مفهومی آنها. از میان رفتن هر یک از این دو، خوانش را دچار آسیب میکند. غلبه متن بدون افق مفهومی میتواند به پراکندگی بینجامد و غلبه نظریه میتواند به تحمیل نظریه بر متن منجر شود. نقد ادبی در تعادل میان این دو شکل میگیرد.
در نتیجه، هنگام ورود یک مفهوم نظری به تحلیل ادبی باید پرسید این مفهوم از کجا آمده، در پاسخ به چه مسئلهای شکل گرفته، چه نسبتی با دیگر مفاهیم دارد و چرا در تحلیل موردنظر به کار گرفته میشود. اگر این پرسشها نادیده گرفته شوند، مفاهیم نظری به واژگان، واژگان به برچسب و برچسبها به جای فهم تبدیل میشوند. در چنین وضعیتی، به جای اندیشیدن با نظریه، از نظریه به صورت آماده استفاده میشود.
نظریه بهمثابه افق فهم
نظریه هنگامی که صرفاً به مجموعهای از اصطلاحات تبدیل شود، خوانش نیز صورتی مکانیکی پیدا میکند؛ مفاهیم نظری در چنین وضعیتی مستقیماً بر متن اعمال میشوند و متن به مجموعهای از نشانهها فروکاسته میشود. در مقابل، اگر نظریه بهمثابه افق فهم در نظر گرفته شود، میتواند امکان آشکار شدن وجوهی از متن را فراهم کند که حتی پیشاپیش در خود نظریه پیشبینی نشدهاند. در این صورت، رابطه نظریه و متن به فرایندی زنده و مولد تبدیل میشود.
در چنین رابطهای، نه نظریه ثابت و نهایی است و نه متن صرفاً مادهای برای اجرای نظریه. مواجهه با متن میتواند محدودیتهای یک نظریه را آشکار کند و حتی موجب بازاندیشی در برخی مفاهیم آن شود. ازاینرو، استفاده از نظریه زمانی میتواند دقیق، خلاق و مولد باشد که کلیت اندیشه، شبکه مفهومی، زمینه تاریخی و مسئلهای که مفهوم مورد استفاده از دل آن شکل گرفته است، در نظر گرفته شود.
نقد نظریه بهمثابه نظام بسته
نظریه نباید به نظامی بسته برای خواندن تبدیل شود؛ زیرا در چنین وضعیتی، نتیجه خوانش از پیش تعیین شده است و متن صرفاً به تأیید دانستههای قبلی میپردازد. ارزش خواندن در مواجهه با امر پیشبینیناپذیر است؛ متن باید بتواند مقاومت کند، غافلگیرکننده باشد و حتی نظریه را به پرسش بگیرد. در مقابل، نظریه نیز باید امکانهای تازهای برای دیدن متن فراهم کند.
بر این اساس، رابطه متن و نظریه یکسویه نیست. ورود به متن با یک نظریه ممکن است در پایان به این نتیجه بینجامد که نظریه برای توضیح متن کافی نیست یا برخی از مفاهیم آن نیازمند بازاندیشیاند. همین امکان، نشان میدهد که نظریه ابزار مکانیکی نیست. بهترین نقدها صرفاً کاربرد یک نظریه نیستند، بلکه نوعی گفتوگو میان متن و نظریهاند؛ گفتوگویی که در آن هم متن خوانده میشود و هم نظریه دوباره به حرکت درمیآید.
اگر این حرکت از میان برود، نظریه به دستورالعمل تبدیل میشود و اجرای دستورالعمل جای اندیشیدن را میگیرد. در چنین شرایطی، متنها یکی پس از دیگری درون الگویی از پیش تعیینشده قرار میگیرند و نتایج نیز تا حد زیادی قابل پیشبینی میشوند. در حالی که متن ادبی دقیقاً در جایی اهمیت پیدا میکند که از این پیشبینیپذیری فاصله میگیرد.
نحوه مواجهه با نظریه
مسئله اصلی در مواجهه با نظریه، نه رد آن است و نه پذیرش بیچونوچرای آن؛ بلکه نحوه استفاده از نظریه اهمیت دارد. اگر نظریه صرفاً مجموعهای از اصطلاحات تلقی شود، بر متن اعمال خواهد شد؛ اما اگر بهعنوان افق، میدان پرسش و شیوهای برای مواجهه با متن در نظر گرفته شود، رابطهای متفاوت میان متن و نظریه شکل میگیرد. در این حالت، نظریه از بیرون بر متن تحمیل نمیشود، بلکه متن و نظریه وارد گفتوگو میشوند.
این گفتوگو میتواند به برجسته شدن بخشی از نظریه، آشکار شدن محدودیتهای آن یا حتی بازفهم یک مفهوم منجر شود. از همین رو، خواندن واقعی همواره تا حدی باز و پیشبینیناپذیر است. اگر نتیجه از پیش معلوم باشد، خواندن به یافتن نشانههایی برای تأیید تصمیم قبلی تبدیل خواهد شد. نقد زمانی زنده است که همچنان امکان شگفتی در آن وجود داشته باشد.
در این میان، دو نوع وفاداری اهمیت دارد: وفاداری به متن و وفاداری به نظریه. وفاداری به متن به معنای تحمیل نکردن چیزی بر آن است و وفاداری به نظریه به معنای جدا نکردن مفاهیم از زمینه آنها. غلبه یکی بر دیگری، خوانش را دچار آسیب میکند؛ تمرکز صرف بر متن میتواند به پراکندگی بینجامد و تمرکز صرف بر نظریه میتواند به تحمیل نظریه بر متن منجر شود. نقد در تعادل میان این دو شکل میگیرد.
شناخت نظریه و استفاده ابزاری از آن
میان شناخت نظریه و استفاده ابزاری از نظریه باید تمایز گذاشت. شناخت نظریه مستلزم دانستن چگونگی شکلگیری یک مفهوم، پرسشی است که مفهوم در پاسخ به آن شکل گرفته، ارتباط آن با دیگر مفاهیم و افقی است که در آن معنا پیدا کرده است. در مقابل، استفاده ابزاری از نظریه معمولاً از توجه به کاربرد فوری یک مفهوم برای تحلیل متن آغاز میشود و سایر زمینهها کنار گذاشته میشوند.
در آموزش ممکن است سادهسازی نظریه ضروری باشد؛ زیرا نمیتوان برای استفاده از هر مفهوم، تمام تاریخ فلسفه، تاریخ اندیشه یا همه زمینههای مربوط به آن را بازسازی کرد. بااینحال، سادهسازی با تقلیل تفاوت دارد. سادهسازی به معنای کنار گذاشتن موقت برخی پیچیدگیها برای هدف آموزشی است، در حالی که تقلیل به معنای حذف آن پیچیدگیها و پذیرفتن نسخه محدودشده بهعنوان کل نظریه است.
ازاینرو، گاه بازگشت به متون اصلی اهمیت پیدا میکند؛ نه برای آغاز دوباره همه مباحث، بلکه برای بررسی اینکه مفهوم مورد استفاده همچنان در همان افق پیشین قرار دارد یا در جریان انتقال، جابهجا شده و معنای تازهای یافته است. جابهجایی مفاهیم در تاریخ اندیشه لزوماً نادرست نیست، اما باید از وقوع آن آگاه بود. در غیر این صورت، ممکن است تصور شود همان مفهوم اولیه مورد استفاده قرار گرفته است، در حالی که در عمل با صورت دیگری از آن مواجه هستیم.
نظریه و تجربه خواندن
نظریه را نباید صرفاً جعبهابزاری برای پاسخ دادن دانست. ارزش نظریه در توانایی آن برای ایجاد پرسشهای تازه و مرئی کردن چیزهایی است که پیشتر دیده نمیشدند. اگر نظریه تنها پاسخهای آماده ارائه کند، بهتدریج به دستورالعمل تبدیل میشود و توانایی آن برای ایجاد اندیشه کاهش مییابد.
از سوی دیگر، نظریه در تجربه طولانی خواندن و اندیشیدن میتواند وارد شیوه دیدن فرد شود. کسی که سالها با یک سنت فکری زندگی کرده است، هنگام مواجهه با متن صرفاً اصطلاحات آن سنت را به کار نمیبرد، بلکه جهان را از منظری متفاوت میبیند. بنابراین، مواجهه یک متفکر با متن را نمیتوان با استفاده آموزشی از چند مفهوم نظری یکسان دانست. در اینجا نوعی زیست نظری شکل گرفته است.
نظریه صرفاً مجموعهای از واژگان نیست؛ بلکه نوعی صورتبندی مسئله، اولویتبندی و حساس شدن نسبت به برخی وجوه و در نتیجه ندیدن یا کمتر دیدن برخی وجوه دیگر است. از همین رو، دو نفر ممکن است از یک نظریه استفاده کنند، اما خوانشهای کاملاً متفاوتی ارائه دهند؛ زیرا تنها مفهوم تعیینکننده نیست و نحوه قرار گرفتن آن مفهوم در ذهن و تجربه خواننده نیز اهمیت دارد.
ازاینرو، پیچیدهتر شدن زبان لزوماً به معنای نظریتر شدن خوانش نیست. گاهی پیچیدگی زبانی تنها جای خالی فهم را پنهان میکند. فهم نظری واقعی میتواند روشن و ساده بیان شود؛ زیرا مسئله اصلی، تعداد اصطلاحات نیست، بلکه جایگاه آنها درون یک افق فکری است. هنگامی که این نسبت از میان برود، زبان نظری باقی میماند، اما اندیشیدن نظری از میان میرود.
فهم نظری و فراتر رفتن از انباشت اطلاعات
دانستن اینکه یک متفکر چه گفته است، با اندیشیدن در افق آن متفکر یکسان نیست. ممکن است کسی اصطلاحات بسیاری بداند، کتابهای مربوط را خوانده باشد و ارجاعات نظری را بشناسد، اما هنوز نسبت زندهای با آن اندیشه نداشته باشد. در مقابل، ممکن است فردی مفاهیم کمتری بداند، اما آنها را در سطح مسئله فهمیده باشد. بنابراین، فهم نظری صرفاً انباشتن اطلاعات نیست، بلکه تغییری در نحوه مواجهه است.
نظریه در صورت درست فهمیده شدن، بیش از آنکه پاسخ تولید کند، پرسش ایجاد میکند. مواجهه با نظریه میتواند نوعی حساسیت نسبت به امور بدیهی، وجوه پنهان و چیزهایی که در نگاه معمول دیده نمیشوند ایجاد کند. اگر نظریه تنها جواب تولید کند، به دستورالعمل تبدیل خواهد شد و دستورالعمل، هرچقدر دقیق باشد، جای اندیشیدن را نمیگیرد.
از همین منظر، متن نباید تنها به محل اجرای نظریه تبدیل شود. متن باید بتواند چیزی را تغییر دهد و نظریه را به حرکت وادارد؛ همانگونه که نظریه نیز باید امکان دیدن متن را افزایش دهد. اگر این رابطه برقرار نشود، متن به ماده خام و نظریه به قالب تبدیل میشود. نقد ادبیِ زنده نیازمند رفتوآمد میان این دو است.
فاصله انتقادی و محدودیتهای نظریه
در استفاده از نظریه باید فاصلهای انتقادی حفظ شود. این فاصله به معنای رد نظریه نیست، بلکه به معنای نهایی ندانستن آن است. هیچ نظریهای آخرین کلمه را بیان نمیکند؛ هر نظریه بخشی از واقعیت را روشن میکند و بخشی دیگر را در سایه قرار میدهد. بنابراین، حضور نظریه باید امکان دیدن را افزایش دهد، نه آن را محدود کند.
همچنین تعداد ارجاعات، اصطلاحات یا نامهای نظریهپردازان لزوماً نشانه عمق بیشتر یک خوانش نیست. ممکن است متنی سرشار از نامها و مفاهیم نظری باشد، اما در آن تنها نوعی انباشت اطلاعات رخ داده باشد. فهم نظری از جایی آغاز میشود که بتوان نسبتها را دید: اینکه چرا مفهومی در کنار مفهوم دیگری قرار گرفته، چرا یک متفکر مسئلهای را مهم دانسته و مسئلهای دیگر را کنار گذاشته و چرا از میان چند امکان، امکان خاصی را برگزیده است.
از این منظر، گاه یک خوانش ساده اما دقیق، ارزش بیشتری از خوانشی دارد که از واژگان تخصصی فراوان برخوردار است، اما نسبت میان مفاهیم را نشان نمیدهد. معیار اصلی آن است که مفهوم نظری آیا چیزی را در متن آشکار میکند یا صرفاً به پیچیدهتر شدن زبان میانجامد؛ آیا مسئلهای را روشن میکند یا تنها ظاهری نظری ایجاد میکند. نقد ادبی قرار نیست نمایش دانش باشد، بلکه باید امکان فهم ایجاد کند.
آگاهی از موقعیت خواننده
حذف نظریه به معنای رسیدن به خوانشی کاملاً خنثی و بیطرف نیست. هر خواننده با پیشفرضها، تجربهها، زبان، تاریخ و نوعی چارچوب وارد متن میشود. بنابراین، مسئله حذف میانجی نیست، بلکه آگاهی از میانجی است. آگاهی از اینکه متن از چه جایگاهی خوانده میشود، میتواند خوانش را دقیقتر کند و از بسته و قطعی شدن آن جلوگیری کند.
ازاینرو، نظریه زمانی ارزشمند است که محدودیتهای خودش را نیز آشکار کند و اجازه دهد متن چیزی فراتر از انتظار خواننده نشان دهد. در این حالت، نظریه مانع خواندن نیست، بلکه بخشی از فرایند فهم است. به این ترتیب میتوان از نظریه استفاده کرد، بیآنکه در آن اسیر شد.
ضرورت مواجهه مستقیم با متن
نظریه نباید جای مواجهه مستقیم با متن را بگیرد. اگر پیش از خواندن متن از قبل مشخص باشد که چه چیزی باید در آن پیدا شود، خواننده به جای شنیدن متن، به دنبال تأیید پیشفرضهای خود خواهد بود. یکی از مهمترین ویژگیهای خواندن، امکان مواجهه با چیزی است که پیشبینی نشده است. اگر متن نتواند خواننده را جابهجا کند، پرسش تازهای ایجاد نکند یا موجب بازبینی پیشفرضها نشود، خواندن به فعالیتی تکراری تبدیل خواهد شد.
در نتیجه، نظریه نباید به نتیجه تبدیل شود؛ بلکه باید امکان حرکت ایجاد کند. نظریه میتواند چیزهایی را آشکار کند که بدون آن دیده نمیشدند، اما نباید چنان مسلط شود که فقط همان چیزها امکان دیده شدن پیدا کنند. در عین حال، متن نیز نباید چنان مقدس تلقی شود که هیچ مفهوم نظری نتواند به آن نزدیک شود. هیچ خواندنی کاملاً خنثی نیست و همیشه از جایگاهی مشخص انجام میشود.
نقطه آغاز نظریه و متن نیز باید از یکدیگر متمایز باشد. اگر نظریه آغاز باشد، متن میتواند آن را تغییر دهد، گسترش دهد یا حتی به چالش بکشد؛ اما اگر نظریه به پایان تبدیل شود، متن دیگر چیزی به آن اضافه نخواهد کرد. از همین رو، یکی از مهمترین مهارتها در نقد ادبی، حفظ فاصله میان متن و نظریه است؛ نه آنقدر نزدیک شدن به نظریه که متن ناپدید شود و نه آنقدر نزدیک شدن به متن که هیچ افق مفهومی باقی نماند.
نظریه و آزادی خواندن
دقیقتر بودن چارچوب نظری لزوماً به معنای دقیقتر شدن خواندن نیست. اگر چارچوب بیش از اندازه بسته شود، به جای ایجاد امکان دیدن، آن را محدود میکند و متن تنها تا جایی دیده میشود که با چارچوب سازگار باشد. هر چیزی که خارج از آن قرار گیرد یا نادیده گرفته میشود یا به اجبار درون همان نظام تفسیر میگردد.
متن ادبی همواره چیزی بیشتر از چارچوبهای نظری دارد. این امر به معنای بیفایده بودن نظریه یا بیحدومرز بودن معنا نیست، بلکه نشان میدهد متن را نمیتوان بهطور کامل درون یک دستگاه جای داد. همیشه چیزی باقی میماند که از طبقهبندی فرار میکند و امکان خواندن دوباره را حفظ میکند. اگر یک نظریه میتوانست برای همیشه تکلیف یک متن را روشن کند، بازخوانی دیگر معنایی نداشت؛ در حالی که متنها بارها خوانده میشوند و در هر خوانش ممکن است چیز دیگری آشکار شود.
بنابراین، نظریه نباید به قانون تبدیل شود؛ بلکه باید بهمثابه امکان نگریسته شود: امکان دیدن، امکان پرسیدن و امکان آشکار شدن برخی روابط. اگر نظریه به قانون تبدیل شود، متن به نمونهای برای اجرای آن قانون فروکاسته میشود و فردیت خود را از دست میدهد.
خواندن بهمثابه ساختن نسبت
خواندن صرفاً دریافت معنا نیست، بلکه نوعی ساختن نسبت میان خواننده، متن، زبان، تاریخ، تجربه و مفاهیمی است که خواننده با آنها به سراغ متن میرود. ازاینرو، هیچ خواندنی کاملاً خالص نیست. بااینحال، این امر به معنای معتبر بودن یکسان همه خوانشها نیست؛ زیرا متن، تاریخ، ساختار و زبان آن محدودیتهایی ایجاد میکنند و نظریه نیز محدودیتهای خاص خود را دارد. مسئله اساسی، ایجاد تعادل میان آزادی و دقت است.
نقد ادبی در وضعیتی میان تجربه شخصی و علم به معنای دقیق کلمه قرار دارد. این حوزه هم به استدلال و مفهوم نیاز دارد و هم به حساسیت و مواجهه. ازاینرو، برخی نقدها با وجود برخورداری از امکانات نظری فراوان، زنده نیستند و برخی نقدها با اصطلاحات کمتر میتوانند افقهای بیشتری باز کنند. تفاوت تنها در میزان دانش نیست، بلکه در نوع رابطه با دانش است.
نظریه نباید به چیزی تبدیل شود که صرفاً حفظ شده است. باید بتوان آن را دوباره اندیشید و در مواجهه با متن تغییر داد. از سوی دیگر، متن نیز نباید به بهانه آزادی از هر نوع پرسش مصون بماند. گاه مقاومت متن دقیقاً از جایی آغاز میشود که نظریه پرسشی را متوجه آن میکند. بنابراین، مسئله حذف یکی به نفع دیگری نیست، بلکه حفظ گفتوگو میان متن و نظریه است.
فهم بهمثابه گشوده شدن افقها
فهم را نباید صرفاً رسیدن به معنایی نهایی دانست. در نقد ادبی، فهم بیشتر به گشوده شدن افقها شباهت دارد تا رسیدن به نقطه پایان. هر خواندن در حالی که چیزی را روشن میکند، چیزهایی را نیز باز میگذارد. به همین دلیل، متنهای مهم دوباره خوانده میشوند؛ نه لزوماً به این دلیل که خوانشهای قبلی نادرست بودهاند، بلکه به این دلیل که ظرفیت متن پایان نیافته است.
این امر به معنای بینهایت بودن معنا نیست. متن دارای ساختار، زبان، تاریخ و محدودیتهای خود است. فهم نه کشف حقیقتی نهایی است و نه رها شدن کامل از هر قاعده؛ بلکه در فاصله میان این دو شکل میگیرد. نظریه میتواند به آشکار شدن برخی امکانهای نهفته کمک کند، اما نباید آنقدر غالب شود که تنها همان امکانها باقی بمانند.
خواندن خوب همواره مقداری ناتمامی در خود دارد. این ناتمامی ضعف خوانش نیست، بلکه بخشی از امکان آن برای بازگشت و حرکت دوباره است. اگر خواندن به نتیجه قطعی برسد، حرکت متوقف میشود؛ ازاینرو نظریه نیز نباید به نقطه پایان تبدیل شود. نظریه باید امکان حرکت و امکان پرسش از خود را حفظ کند.
فهم و مسئله پیچیدگی
فهم را نباید با تملک اشتباه گرفت. فهم یک متن یا نظریه به معنای در اختیار گرفتن کامل آن و پایان دادن به همه پرسشها نیست. گاه فهم به معنای توانایی ماندن در برابر پیچیدگی است؛ یعنی بتوان چیزی را تا حدی فهمید، بیآنکه ادعا شود همه ابعاد آن در اختیار قرار گرفته است. ازاینرو، برخی خوانشهای دقیق همچنان باز میمانند و نمیخواهند آخرین کلمه را بیان کنند، بلکه امکان تازهای برای دیدن ایجاد میکنند.
هر نظریه همزمان که چیزی را روشن میکند، ممکن است چیز دیگری را در سایه قرار دهد. این امر نقص نظریه نیست، بلکه بخشی از ماهیت هر افق فهم است. بنابراین، خواندن خوب تنها استفاده از امکانات نظری نیست؛ بلکه آگاهی از محدودیتهای همان امکانات نیز هست. نظریه یکی از راههای مواجهه با واقعیت است، نه خود واقعیت.
از همین منظر، خوانش باید امکان طرح این پرسش را حفظ کند که اگر متن از افقی دیگر دیده میشد، چه چیزهایی آشکار میشدند و چه چیزهایی که اکنون مهم به نظر میرسند، ممکن بود اهمیت کمتری پیدا کنند. این پرسش به معنای نسبیگرایی نیست، بلکه به معنای باز نگه داشتن امکان فهم است. نقد ادبی باید هم به روش خود متعهد باشد و هم امکان بازنگری را حفظ کند.
نظریه، کاربرد و بازگشت به متون اصلی
نسبت با نظریه نباید مانند نسبت مصرفکننده با یک ابزار باشد. هنگامی که نظریه صرفاً ابزار تلقی شود، انتظار میرود همیشه آماده، سریع و قابل استفاده باشد و در نتیجه تنها بخشی از آن باقی بماند که بیشترین کاربرد مستقیم را دارد. در حالی که گاه مهمترین بخش یک نظریه دقیقاً چیزی است که در نگاه نخست کاربرد مستقیم ندارد و با ایجاد مقاومت، مانع رسیدن سریع به نتیجه میشود.
نظریه فقط برای پاسخ دادن نیست؛ گاهی وظیفه آن پیچیدهتر کردن پرسش است و نشان دادن اینکه مسئلهای که ساده به نظر میرسد، لزوماً ساده نیست. اگر نظریه این توانایی را از دست بدهد، به روش و سپس به دستورالعمل تبدیل میشود. ازاینرو، بازگشت به متون اصلی اهمیت دارد؛ نه برای آغاز دوباره همه چیز، بلکه برای بررسی اینکه آیا هنوز پرسشهای اصلی نظریه شنیده میشوند یا صرفاً اصطلاحات آن تکرار میشوند.
انتقال مفاهیم همواره با انتخاب همراه است. در جریان این انتقال، برخی عناصر برجسته و برخی دیگر کمرنگ میشوند. مسئله اصلی، آگاهی از این انتخاب است. آنچه امروز از یک نظریه شناخته میشود، لزوماً تمام آن نظریه نیست. ازاینرو، نقد ادبی نیازمند نوعی فروتنی نظری است: استفاده از مفاهیم همراه با آگاهی از اینکه هیچ مفهومی آخرین کلمه نیست، هیچ نظریهای تمام متن را روشن نمیکند و هیچ خوانشی کامل نیست.
نقد ادبی و گشودن دوباره متن
نقد ادبیِ مطلوب معمولاً متن را نمیبندد، بلکه آن را دوباره میگشاید و امکان مشاهده چیزهایی را فراهم میکند که پیشتر دیده نشدهاند. بااینحال، چنین نقدی ادعا نمیکند که آخرین امکان فهم متن را ارائه کرده است. ازاینرو، برخی خوانشهای مهم حتی در صورت عدم موافقت با آنها همچنان ارزش خود را حفظ میکنند؛ زیرا افقی تازه برای مواجهه با متن ایجاد کرده و امکانهای جدیدی را پیش روی خواننده قرار دادهاند.
از همین منظر، نسبت میان نظریه و خواندن اهمیت دوباره مییابد. نظریه، در صورتی که زنده باشد، صرفاً پاسخ تولید نمیکند؛ بلکه موجب شکلگیری پرسشهای تازه میشود و آنچه طبیعی و بدیهی به نظر میرسد، دوباره به مسئله تبدیل میکند. یکی از مهمترین کارکردهای نقد نیز شاید نه توضیح دادن همهچیز، بلکه زنده نگه داشتن امکان پرسش باشد.
نادانستن بهمثابه شرط خواندن
هر خواندن جدی تا حدی با ندانستن همراه است؛ اما این ندانستن به معنای ناآگاهی نیست، بلکه به معنای گشوده بودن نسبت به چیزی است که هنوز آشکار نشده است. اگر همهچیز از پیش معلوم باشد، خواندن معنای خود را از دست میدهد و به نوعی بازشناسی تبدیل میشود. درحالیکه فهم همواره متضمن مقداری کشف است.
این کشف به معنای یافتن حقیقتی پنهان و نهایی نیست، بلکه به معنای مواجه شدن با نسبتی است که پیشتر دیده نشده است. از همینرو، خواندن واقعی تا حدی با خطر همراه است؛ زیرا ممکن است چیزی را تغییر دهد، خواننده را از برخی قطعیتها دور کند و حتی موجب شود دوباره به خود نظریه بنگرد. تا زمانی که این امکان باقی باشد، هم متن و هم نظریه زنده میمانند؛ اما با از میان رفتن آن، هر دو به عادت تبدیل میشوند. ازاینرو، یکی از مسائل اساسی در خواندن، جلوگیری از تبدیل آن به عادت است.
ناتمامی فهم و ضرورت بازخوانی
گاهی با وجود دانستن، همچنان احساس میکنیم چیزی را نفهمیدهایم. این احساس لزوماً نشانه ضعف نیست؛ گاهی نشاندهنده آن است که نسبت ما با موضوع همچنان زنده مانده است. فهم واقعی معمولاً با نوعی ناتمامی همراه است؛ نه به این معنا که هیچ چیز فهمیده نمیشود، بلکه به این معنا که هر فهمی افقهای تازهای میگشاید.
به همین دلیل، برخی متنها پس از سالها دوباره خوانده میشوند و همچنان چیزهای تازهای برای عرضه دارند. این امر نه از آن روست که در خواندنهای پیشین بهدرستی فهمیده نشدهاند، بلکه از آن جهت است که هیچ خواندنی نمیتواند تمام ظرفیتهای یک متن را بهیکباره آشکار کند.
در اینجا بار دیگر تفاوت میان دانستن و فهمیدن اهمیت مییابد. دانستن میتواند انباشته شود و اطلاعات بیشتری به دست آید؛ اما فهم صرفاً به معنای افزوده شدن اطلاعات نیست. گاهی فهم از جایی آغاز میشود که برخی قطعیتها از میان میروند و پیچیدگی مسئله آشکار میشود. ازاینرو، برخی مواجههها با متن پس از پایان خواندن، احساس پایان ایجاد نمیکنند، بلکه احساس ادامه یافتن را به وجود میآورند؛ احساسی که بازگشت به متن و نگاه کردن از زاویهای دیگر را ضروری میکند. این بازگشت نشانه ناکامی نیست، بلکه بخشی از فرایند فهم است.
نظریه و بهبود پرسشها
نظریه نیز نباید خواننده را به توهم پایان برساند. اگر نظریه موجب شود تصور کنیم دیگر چیزی برای دیدن باقی نمانده است، احتمالاً فرایند فهم را بسته است؛ اما اگر به طرح پرسشهای دقیقتر منجر شود، همچنان زنده خواهد بود.
مسئله اصلی در خواندن، رسیدن به پاسخ نهایی نیست، بلکه بهتر شدن پرسشهاست؛ زیرا در بسیاری از موارد، کیفیت فهم را نه پاسخها، بلکه کیفیت پرسشها تعیین میکند. هنگامی که پرسش تغییر میکند، چیزهایی آشکار میشوند که پیشتر اساساً دیده نمیشدند. از همین رو، برخی متنها در هر خوانش از نو آغاز میشوند؛ نه به این دلیل که معنای ثابتی ندارند، بلکه به این دلیل که امکانهای فهم در آنها به پایان نرسیده است.
در چنین شرایطی، هدف برتری دادن متن بر نظریه یا نظریه بر متن نیست، بلکه ایجاد فضایی است که هر دو بتوانند چیزی را آشکار کنند. در این صورت، خواندن دیگر صرفاً مصرف معنا نیست؛ بلکه تولید نسبت، تولید پرسش و ادامه دادن فرایند فهم است.
معیار خواندن خوب و مسئولیت نسبت به متن
اگر فهم هیچگاه بهطور کامل پایان نمییابد، این پرسش مطرح میشود که معیار خواندن خوب چیست و چه تفاوتی میان خواندن دقیق و خواندن دلخواه وجود دارد. این تفاوت را میتوان در مسئولیت نسبت به متن و نسبت به پرسش جستوجو کرد.
خواندن خوب صرفاً خواندنی نیست که اطلاعات بیشتری گرد آورد، بلکه خواندنی است که بتواند نسبتهای بیشتری را آشکار کند، بدون آنکه متن را از میان ببرد. چنین خواندنی باید هم به آنچه در متن وجود دارد وفادار بماند و هم بتواند افقهای تازهای بگشاید. ازاینرو، هر خوانش تازه لزوماً خوانشی بهتر نیست؛ گاهی تنها خوانشی متفاوت است. بااینحال، برخی خوانشها میتوانند چیزهایی را ببینند که در خوانشهای پیشین پنهان ماندهاند.
انتخابمندی هر خوانش
نقد همواره نوعی انتخاب است: انتخاب اینکه از کجا نگاه کنیم، به چه چیزی حساس باشیم، چه چیزی را مسئله بدانیم و چه چیزی را در حاشیه قرار دهیم. این انتخابها همیشه وجود دارند، اما تفاوت در آگاهی یا ناآگاهی نسبت به آنهاست.
وقتی از این انتخابها آگاه نباشیم، تصمیمهای خود را همچون ضرورت تلقی میکنیم و تصور میکنیم تنها یک راه برای خواندن وجود دارد. اما هنگامی که نسبت به این انتخابها آگاهی پیدا میکنیم، درمییابیم که هر خوانش از موقعیتی خاص صورت میگیرد. این آگاهی به معنای نسبی شدن همهچیز نیست، بلکه موجب مسئولانهتر شدن خواندن میشود؛ زیرا روشن میکند که هر انتخاب، چیزی را آشکار و چیز دیگری را پنهان میکند.
از همین منظر، نظریه اهمیت ویژهای پیدا میکند. نظریه خوب فقط راه تحلیل را نشان نمیدهد، بلکه به خواننده کمک میکند انتخابهای خود را نیز ببیند و دریابد که چرا برخی امور برای او اهمیت یافتهاند و برخی دیگر نه. در این صورت، نظریه دیگر صرفاً ابزار تحلیل نیست، بلکه به نوعی خودآگاهی در خواندن تبدیل میشود.
تغییر شیوه دیدن و پرسیدن
مهمترین نتیجه مواجهه با نظریه، حفظ کردن اصطلاحات نیست، بلکه تغییر شیوه پرسیدن، شیوه دیدن و نسبت با بدیهیات است. اگر چنین تغییری رخ دهد، حتی پس از پایان متن نیز خواندن ادامه پیدا میکند؛ زیرا نهتنها متن خوانده شده، بلکه خود خواننده نیز تا حدی تغییر کرده است. ارزش خواندن را میتوان در همین فرایند جستوجو کرد: نه در رسیدن به پایان، بلکه در تغییر کردن در مسیر فهم.
این تغییر در خواندن لزوماً به معنای تغییر نتیجه نیست، بلکه گاهی به معنای تغییر نحوه رسیدن به نتیجه است. ممکن است دو نفر به برداشتی مشابه برسند، اما مسیر رسیدن آنها کاملاً متفاوت باشد. یکی ممکن است صرفاً مجموعهای از اصطلاحات را بر متن اعمال کرده باشد و دیگری واقعاً با متن درگیر شده باشد. نتیجه ممکن است مشابه به نظر برسد، اما کیفیت فهم متفاوت خواهد بود.
ازاینرو، فهم را نباید فقط با خروجی آن سنجید، بلکه باید به مسیر نیز توجه کرد: اینکه چه پرسشهایی مطرح شده، چه چیزهایی کنار گذاشته شده، چه مقاومتهایی در متن دیده شده و از کنار چه چیزهایی بدون توجه عبور شده است.
تفسیر و مواجهه با امکانهای معنا
برخی خوانشها حتی اگر به نتیجهای قطعی نرسند، ارزشمندند؛ زیرا راهی برای فکر کردن باز میکنند. در مقابل، برخی خوانشها با وجود ارائه پاسخهای روشن، خیلی زود فراموش میشوند؛ زیرا چیزی به افق فهم نمیافزایند.
در اینجا تفاوت میان تفسیر و مصرف تفسیر آشکار میشود. مصرف تفسیر به معنای جستوجوی نتیجهای آماده است؛ اما تفسیر در معنای جدیتر، نوعی درگیر شدن با امکانهای معناست. هدف آن نیست که همهچیز برای همیشه باز بماند، بلکه باید از بسته شدن شتابزده جلوگیری شود.
یکی از ویژگیهای خواندن خوب، تحمل ابهام است؛ نه ابهام به معنای آشفتگی، بلکه به معنای پرهیز از رسیدن شتابزده به قطعیت. گاهی لازم است مسئله برای مدتی باز باقی بماند تا امکان آشکار شدن آن فراهم شود. نامگذاری زودهنگام ممکن است چیزی را که هنوز بهدرستی فهم نشده، پایانیافته جلوه دهد.
از همین رو، نظریه نیز باید با نوعی صبر همراه باشد؛ صبر برای دیدن، بازگشت و اجازه دادن به متن برای آشکار کردن چیزی که از پیش در برنامه خواننده وجود نداشته است. بدون این صبر، خواندن بهتدریج به تشخیص تبدیل میشود، درحالیکه فهم همواره چیزی بیش از تشخیص است. فهم به معنای وارد شدن به نسبتها، دیدن آنچه بلافاصله دیده نمیشود و حفظ امکان باقی ماندن چیزی برای کشف است.
خواندن خوب نه به معنای بیتصمیمی است و نه به معنای قطعیت مطلق؛ بلکه نوعی حرکت مداوم میان فهمیدن و دوباره پرسیدن است. همین حرکت است که موجب میشود متن پس از پایان یافتن نیز در ذهن ادامه پیدا کند.
ماندن در نسبتهای متن
خواندن صرفاً عبور از کلمات یا فهمیدن جملهها نیست. گاهی لازم است مدتی در نسبتهای درون متن باقی بمانیم تا چیزی از آن آشکار شود. به همین دلیل، برخی متنها در خواندن نخست تنها فهمیده میشوند، اما در خواندنهای بعدی بهتدریج تجربه میشوند. این تجربه صرفاً به معنای احساسی یا شخصی شدن نیست، بلکه به معنای آشکار شدن تدریجی نسبتهای درونی متن است.
ازاینرو، گاهی پس از پایان یافتن یک متن، تازه خواندن آن آغاز میشود. معنای تازهای الزاماً وارد متن نشده است، بلکه ذهن همچنان در حال ساختن نسبتهاست.
زمان ورود نظریه به فرایند خواندن
در اینجا نظریه نقش دوگانهای پیدا میکند. اگر نظریه خیلی زود وارد فرایند خواندن شود، ممکن است اجازه ندهد متن خود را نشان دهد؛ و اگر کاملاً حذف شود، ممکن است برخی نسبتها اساساً دیده نشوند. بنابراین، زمان ورود نظریه نیز اهمیت دارد.
گاهی لازم است ابتدا اجازه داده شود متن سخن بگوید و سپس به سراغ مفهوم رفت؛ گاهی نیز خود مفهوم موجب میشود بتوان چیزی را در متن دید. برای این مسئله نسخهای ثابت وجود ندارد. بااینحال، اصل مهم آن است که نظریه جای تجربه خواندن را نگیرد. اگر چنین اتفاقی بیفتد، متن صرفاً به مثال تبدیل میشود، درحالیکه متن همواره چیزی فراتر از مثال بودن دارد.
از همین رو، برخی متنها با وجود آنکه بارها تحلیل شدهاند، همچنان خوانده میشوند؛ زیرا هیچ خوانشی نتوانسته است آنها را بهطور کامل به پایان برساند. این امر ناشی از ضعف خوانشها نیست، بلکه به امکانهای دیگری مربوط میشود که همچنان در متن وجود دارند.
نقد ادبی زنده و امکان بازخوانی
میان تمام کردن و فهمیدن باید تفاوت گذاشت. تمام کردن به معنای احساس باقی نماندن چیزی برای دیدن است، درحالیکه فهمیدن اغلب به عکس عمل میکند: هرچه بیشتر میفهمیم، بیشتر متوجه میشویم چه چیزهایی همچنان باز ماندهاند. این ناتمامی نقص فهم نیست، بلکه بخشی از خود فرایند فهم است.
ازاینرو، نقد ادبی اگر بخواهد زنده بماند، نباید تنها در پی بستن معنا باشد، بلکه باید بتواند برخی امکانها را باز نگه دارد؛ نه از سر ابهامسازی، بلکه برای آنکه متن همچنان امکان بازخوانی داشته باشد. ارزش نظریه نیز در همین نسبت است: نظریه نباید به جای متن تصمیم بگیرد، بلکه باید کمک کند چیزهایی دیده شوند که بدون آن کمتر دیده میشدند.
با حفظ این نسبت، خواندن زنده میماند؛ در غیر این صورت، متن به نمونه و نظریه به قالب تبدیل میشود.
خواندن و شناخت موقعیت خواننده
خواندن همیشه صرفاً فهم متن نیست، بلکه تا حدی فهم موقعیت خواندن نیز هست. هنگام خواندن، فقط با آنچه نوشته شده مواجه نیستیم، بلکه با شیوهای که خودمان میبینیم نیز مواجه میشویم. ازاینرو، برخی متنها تنها به دلیل محتوای خود اهمیت ندارند، بلکه موجب میشوند دریابیم چگونه میخوانیم؛ چه چیزهایی را سریع میفهمیم، چه چیزهایی را نادیده میگیریم، در کجا شتاب میکنیم، کجا زود به نتیجه میرسیم و در چه مواردی حاضر نیستیم چیزی را باز نگه داریم.
از این منظر، خواندن همواره تا حدی نوعی خودآگاهی است؛ نه به این معنا که موضوع خواندن خود ما باشیم، بلکه به این معنا که متن شیوه مواجهه ما را نیز آشکار میکند.
نظریه و مرئی شدن کنش خواندن
نظریه میتواند نقشی مهم در مرئی کردن خود عمل خواندن داشته باشد. نظریه تنها برای توضیح متن نیست؛ میتواند نشان دهد چرا برخی چیزها برای ما بدیهی به نظر میرسند، چرا بعضی پرسشها را اساساً مطرح نمیکنیم و چرا برخی مسیرها را طبیعی فرض میکنیم.
اگر نظریه بتواند چنین نقشی ایفا کند، دیگر فقط ابزار تفسیر نخواهد بود، بلکه به نوعی آگاهی نسبت به خود خواندن تبدیل میشود. اما اگر به زبان تخصصی محدود شود، این امکان از میان میرود و نظریه به جای تغییر دادن شیوه دیدن، صرفاً واژههای بیشتری به زبان خواننده اضافه میکند.
ازاینرو، گاهی یک خوانش ساده میتواند از یک خوانش بسیار نظری عمیقتر باشد؛ زیرا مسئله فقط میزان مفاهیم نیست، بلکه آن است که آیا چیزی در شیوه مواجهه با متن تغییر کرده است یا نه. ارزش خواندن نیز نباید صرفاً با نتیجه سنجیده شود؛ گاهی مهمترین اتفاق در خود مسیر رخ میدهد، یعنی در لحظهای که پس از خواندن دیگر نمیتوان مانند گذشته نگاه کرد. این امر لزوماً به دلیل یافتن پاسخ تازه نیست، بلکه میتواند ناشی از تغییر پرسشها باشد.
پرسشها تعیین میکنند چه چیزی اساساً دیده شود. بنابراین، نظریه در بهترین حالت پاسخ آماده ارائه نمیدهد، بلکه به بهتر پرسیدن کمک میکند. هنگامی که پرسش تغییر کند، خواندن نیز تغییر خواهد کرد. ارزش خواندن بیش از آنکه در تمام کردن معنا باشد، در گشودن امکانهای تازه برای دیدن است.
بازخوانی و گسترش افق فهم
برخی متنها را میتوان بارها خواند و همچنان احساس کرد چیزی در آنها باقی مانده است. اگر خواندن صرفاً دریافت اطلاعات بود، پس از یک بار خواندن دلیلی برای بازگشت وجود نداشت. اما برخی متنها تنها اطلاعات منتقل نمیکنند، بلکه نوعی نسبت برقرار میکنند و این نسبتها با تکرار صرف به پایان نمیرسند؛ زیرا هر بار از جای دیگری به آنها نزدیک میشویم.
بنابراین، بازخوانی به این معنا نیست که پیشتر چیزی نفهمیده بودیم. گاهی برعکس، به دلیل فهم بیشتر، تازه چیزهایی دیده میشوند که قبلاً دیده نشده بودند. تفاوت میان آشنا شدن و فهمیدن نیز در همینجا روشنتر میشود. آشنا شدن به معنای توانایی بیان موضوع متن است، اما فهمیدن زمانی آغاز میشود که شکل، نسبتها، سکوتها، انتخابها و حتی چیزهای گفتهنشده نیز اهمیت پیدا میکنند.
برخی متنها پس از پایان یافتن همچنان ادامه دارند؛ نه بر روی کاغذ، بلکه در نحوهای که پس از آن به امور دیگر نگاه میکنیم. نظریه میتواند در این فرایند به آشکار شدن برخی نسبتها کمک کند، اما نباید جای متن را بگیرد. اگر نظریه خیلی زود بخواهد همهچیز را توضیح دهد، ممکن است همین امکان از میان برود؛ زیرا هر توضیحی، در کنار روشن کردن بخشی از متن، بخش دیگری را نیز کنار میگذارد.
ازاینرو، خواندن خوب فقط نزدیک شدن به متن نیست، بلکه حفظ فاصله نیز هست؛ فاصلهای که اجازه میدهد همچنان چیزی ناشناخته باقی بماند، نه از سر ابهام، بلکه از سر دقت. گاهی نامگذاری تنها آغاز فهم است، نه پایان آن. متنهای مهم نیز معمولاً در برابر تمام شدن سریع مقاومت میکنند، زیرا چیزی در آنها وجود دارد که در یک مواجهه بهطور کامل آشکار نمیشود.
حفظ فاصله و تعلیق نتیجه
گاهی تصور میشود فهمیدن به معنای از میان رفتن فاصله است، درحالیکه بخشی از فهم میتواند در حفظ همین فاصله شکل بگیرد. هرچه بیشتر وارد متن میشویم، ممکن است پیچیدگی نسبتهای آن بیشتر آشکار شود. این به معنای ناممکن شدن فهم نیست، بلکه به معنای آن است که روشنی همواره با دیدن لایههای تازه همراه است.
فهم با بسته شدن یکی نیست؛ بلکه میتواند موجب گشودهتر شدن متن شود، زیرا اکنون چیزهایی دیده میشوند که پیشتر به چشم نمیآمدند. برخی خوانشها پس از مدتی بیاثر میشوند، زیرا خیلی زود به قطعیت رسیدهاند؛ در مقابل، خوانشهایی باقی میمانند که چیزی را باز گذاشتهاند و راه ادامه را نبستهاند.
اگر نظریه بخواهد جای متن را بگیرد، این فاصله از میان میرود و داشتن مفهوم با داشتن متن یکی انگاشته میشود. درحالیکه مفهوم میتواند به آشکار شدن برخی امور کمک کند، اما نمیتواند جای مواجهه با متن را بگیرد. از همین رو، گاهی کسی که اصطلاحات کمتری دارد، خوانشی عمیقتر ارائه میدهد؛ زیرا فاصله را حفظ کرده و اجازه داده است متن چیزی به او بیفزاید.
یکی از نشانههای خواندن خوب، توانایی معلق نگه داشتن برخی نتایج است؛ نه به معنای تصمیم نگرفتن، بلکه به معنای پرهیز از احساس پایانیافتن زودهنگام. گاهی لازم است برخی امور برای مدتی بدون پاسخ قطعی باقی بمانند، زیرا خود پرسش هنوز بهطور کامل آشکار نشده است. اگر پیش از شکلگیری کامل مسئله به پاسخ برسیم، ممکن است چیزی را از دست بدهیم.
ازاینرو، خواندن فقط حرکت به سوی پاسخ نیست، بلکه حرکت به سوی دقیقتر شدن پرسش نیز هست. گاهی مهمترین نتیجه یک متن نه پاسخی که ارائه میکند، بلکه پرسشی است که پس از خواندن دیگر نمیتوان آن را رها کرد. در چنین وضعیتی، متن همچنان زنده است و خواندن نیز پایان نیافته است.
تغییر صورت مسئله در فرایند خواندن
گاهی پس از خواندن یک متن، بیش از پیش احساس پرسش میکنیم. این امر لزوماً نشانه نفهمیدن نیست، بلکه میتواند نتیجه نزدیکتر شدن به مسئله باشد. در آغاز، بسیاری از امور ساده به نظر میرسند؛ موضوع روشن، مرزها مشخص و پاسخها تقریباً آمادهاند. اما با ورود بیشتر به متن، روشن میشود که این سادگی اولیه تا حدی حاصل فاصله بوده است.
در چنین شرایطی، مسئله لزوماً حل نمیشود، بلکه صورت آن تغییر میکند. ازاینرو، خواندن خوب به جای ایجاد اطمینان فوری، نوعی دقت بیشتر نسبت به امور ناشناخته و نسبت به چیزهایی که نباید زودتر از موعد بسته شوند، ایجاد میکند.
در اینجا تفاوت میان ابهام و پیچیدگی اهمیت دارد. هر چیزی که هنوز تمام نشده، مبهم نیست. ممکن است مسئله روشن باشد، اما نسبتهای آن هنوز بهطور کامل دیده نشده باشند. بنابراین، نباید شتاب در نتیجهگیری را با فهم یکی دانست. گاهی زود فهمیدن صرفاً زود نامگذاری کردن است، درحالیکه فهم واقعی ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشد؛ به چند بار بازگشت به متن، تغییر مسیر خواندن و نگاه کردن از زاویهای دیگر.
نظریه در این فرایند هم میتواند یاریرسان باشد و هم مانع. اگر موجب شود بهتر سؤال کنیم، فهم را پیش میبرد؛ اما اگر تنها پاسخهای آماده ارائه دهد، ممکن است مسئله را زودتر از آنچه باید ببندد. بنابراین، یکی از مهمترین کارکردهای نظریه میتواند ایجاد حساسیت باشد: کمک به دیدن چیزهایی که پیشتر بدیهی به نظر میرسیدند، گشودن نسبتها و حفظ این امکان که شاید هنوز همهچیز دیده نشده باشد.
خواندن جدی نیز با نوعی صبر همراه است؛ صبری نه برای جمعآوری اطلاعات بیشتر، بلکه برای آنکه مسئله فرصت پیدا کند خود را نشان دهد. برخی متنها را باید چند بار خواند، نه به دلیل دشواری، بلکه به این دلیل که همه نسبتهای آنها در یک بار خواندن آشکار نمیشود. ارزش خواندن در این است که چیزی را به پایان نرساند، بلکه امکان ادامه دادن را حفظ کند.
دگرگونی پرسش و بازآرایی تجربه خواندن
پس از چند بار خواندن، گاهی احساس نمیکنیم صرفاً چیزهای بیشتری آموختهایم، بلکه احساس میکنیم خود مسئله تغییر کرده است. همیشه چنین نیست که پاسخها کاملتر شوند؛ گاهی خود پرسش دگرگون میشود. چیزی که در ابتدا موضوع اصلی بود، بهتدریج جای خود را به امر دیگری میدهد؛ نه به این دلیل که متن تغییر کرده است، بلکه به این دلیل که نسبت ما با آن تغییر کرده است.
ازاینرو، خواندن را نمیتوان صرفاً افزوده شدن معنا دانست. در بسیاری از موارد، خواندن به معنای جابهجا شدن نقطه توجه است: چیزی که پیشتر در مرکز قرار داشت به حاشیه میرود و چیزی که دیده نمیشد، ناگهان اهمیت پیدا میکند.
در اینجا تفاوت میان اطلاعات و تجربه خواندن روشنتر میشود. اطلاعات معمولاً انباشته میشود، اما تجربه خواندن بیشتر به بازآرایی شباهت دارد؛ زیرا فقط چیزی جدید افزوده نمیشود، بلکه نسبت میان چیزهایی که از پیش میدانستیم نیز تغییر میکند. به همین دلیل، ممکن است پس از چند سال دوباره متنی را بخوانیم و احساس کنیم متن تغییر کرده است، درحالیکه متن همان متن است و آنچه تغییر کرده، افقی است که از درون آن به متن نگاه میکنیم.
نظریه بهمثابه حاصل تجربه طولانی خواندن
نظریه تنها چیزی نیست که به متن افزوده میشود. گاهی نظریه خود نتیجه نوعی تجربه طولانی خواندن و حساس شدن نسبت به برخی مسائل است. ازاینرو، نمیتوان نظریه را صرفاً به چند مفهوم و چند تعریف تقلیل داد؛ زیرا پشت هر مفهوم، نوعی مسیر وجود دارد: تاریخ پرسش، انتخاب و شیوهای از دیدن.
اگر این مسیر دیده نشود، ممکن است مفهوم باقی بماند، اما نیروی آن از میان برود. به همین دلیل، برخی استفادهها از نظریه درست به نظر میرسند، اما تأثیر چندانی ندارند؛ زیرا فقط واژهها منتقل شدهاند، نه افق نگاه.
خواندن خوب نیز صرفاً افزودن مفهوم نیست، بلکه نوعی تغییر در نسبتهاست؛ تغییری در اینکه چه چیزی را مهم میدانیم و چه چیزی را دیگر بدیهی فرض نمیکنیم. اگر چنین تغییری رخ دهد، حتی پس از پایان متن نیز فرایند خواندن ادامه پیدا میکند؛ زیرا دیگر فقط متن موضوع پرسش نیست، بلکه خود شیوه فهم نیز وارد حوزه پرسش شده است.
یکی از مهمترین اتفاقهایی که در خواندن رخ میدهد، همین است که فقط پاسخها تغییر نکنند، بلکه خود نحوه پرسیدن نیز دگرگون شود.
جمعبندی نهایی
خواندن فرایندی نیست که با رسیدن به یک پاسخ نهایی پایان یابد. فهم، همواره با نوعی ناتمامی همراه است؛ زیرا هر بار فهمیدن میتواند افق تازهای برای دیدن و پرسیدن ایجاد کند. از همین رو، بازگشت به متن و بازخوانی آن نشانه ناکامی در فهم نیست، بلکه بخشی از فرایند فهم به شمار میآید. متنهای مهم در خوانشهای متعدد همچنان امکانهای تازهای برای مواجهه ایجاد میکنند و هر بار میتوانند نسبتهای دیگری را آشکار سازند.
در این میان، نقد ادبیِ زنده نقدی است که متن را نمیبندد، بلکه امکان بازگشت و خوانش دوباره را حفظ میکند. ارزش یک خوانش نیز صرفاً در ارائه پاسخی قطعی نیست، بلکه در توانایی آن برای گشودن افقهای تازه و ایجاد امکانهای جدید برای اندیشیدن است. ازاینرو، کیفیت خواندن را نمیتوان تنها بر اساس نتیجه نهایی آن سنجید؛ مسیر رسیدن به نتیجه، نوع پرسشهای مطرحشده، توجه به مقاومتهای متن و آگاهی از انتخابهایی که در فرایند خواندن صورت میگیرند، همگی در کیفیت فهم نقش دارند.
نظریه در این فرایند نباید جای متن را بگیرد یا آن را به نمونهای برای اثبات مفاهیم از پیش تعیینشده تبدیل کند. نظریه در بهترین حالت، شیوه دیدن و پرسیدن را تغییر میدهد، نسبتهای پنهان یا کمتر دیدهشده را آشکار میکند و خواننده را نسبت به انتخابها و پیشفرضهای خود آگاهتر میسازد. بنابراین، اهمیت نظریه صرفاً در اصطلاحات و مفاهیم آن نیست، بلکه در افق نگاهی است که با خود به همراه میآورد.
خواندن جدی نیز با نوعی گشودگی و صبر همراه است؛ گشودگی نسبت به چیزی که هنوز آشکار نشده و صبر برای آنکه متن بتواند امکانهای خود را نشان دهد. در چنین خوانشی، تحمل ابهام به معنای آشفتگی یا بیتصمیمی نیست، بلکه به معنای پرهیز از رسیدن شتابزده به قطعیت است. فهم میتواند در عین روشن کردن برخی امور، پرسشهای تازهای ایجاد کند و حتی صورت مسئله را تغییر دهد.
در نهایت، اهمیت خواندن تنها در تغییر پاسخها نیست، بلکه در تغییر نحوه پرسیدن نیز هست. هرچه افق نگاه تغییر کند، نقطه توجه نیز میتواند جابهجا شود و اموری که پیشتر بدیهی یا کماهمیت به نظر میرسیدند، به مسئله تبدیل شوند. ازاینرو، خواندن نه صرفاً انباشتن اطلاعات و معنا، بلکه نوعی بازآرایی نسبتها، گشودن امکانهای تازه برای فهم و تغییر در شیوه مواجهه با متن است. نظریه نیز زمانی نیروی خود را حفظ میکند که این فرایند را تقویت کند و به جای بستن راه فهم، امکان دیدن و پرسیدن دوباره را زنده نگه دارد.
گردآورنده: فرزین حیرتی مقدم
انتشار تنها با ذکر منبع مجاز میباشد.