
اکثر ما ایرانی ها به خصوص از دهه هشتاد به قبل با سریال های کمدیِ صدا و سیما خاطره داریم. سریال هایی نظیر: پاورچین، لیسانسهها، ساختمان پزشکان و شبهای ببره . و طبعا با اسامی کارگردانهای این آثار هم آشنایی داریم. هنرمندانی که با آثارشون به نقدهای سیاسی- اجتماعی میپردازن و اغلب اوقاب مخاطبِ استبداد دیده ایرانی رو از گفتن این کلید واژههای سیاسی متعجب میکنن.اما سوال اصلی اینجاست: افرادی امثال سروش صحت و مهران مدیری(با وجود این نقدهای سیاسی) چطور چندین و چند سال در سینما فعالیت کردند و با وجود اخراجهای گستردهِ هنرمندان از سینما باز هم فعالیت میکنن و انگار هیچ خللی در کارشون ایجاد نشده؟
با سواد ناقص سینمایی که دارم طبعا نمیتونم به نقد دقیق و ساختارمندِ این سریال ها بپردازم: نکاتی مثل بازیگری ها، فیلمانه، شخصیت ها و ... -که اکثرا از چشم غیر متخصصِ «همچو منی» پر از ایراد و اشکال است-، اما میتونم درباره سوال ابتدای متن صحبت کنم.
این دسته سریالها اکثرا حاوی نقدهای سیاسی و اجتماعی هستند. نقدهایی به ظاهر :دغدغهمند، جسورانه و نافذ اما در باطن: تقیل داده، توخالی، ریاکارانه و به دور از نگاهی جدید و جلوتر از جامعه.
هنرمند ما در فضایی ایزوله و به اجبار «بی رقیب» مسائلی رو (در قالب ساختارِ ناقص سینمایی) بیان میکنه که کاملا در قالبِ چارچوب ِمجاز از دید نظم حاکم هستند.
بذارید شفاف تر به مساله نگاه کنیم: شما هنرمندی رو در نظر بگیرید، هنرمندی که قراره با استفاده از ابزار هنر از دلِ ناخوآدگاه و زیستش سخن بگه-زیستی که از جامعه جدا نیست- .حالا شما سدی رو در نظر بگیرید که با اجبار و زور مقابل ذهن این هنرمند و اثر هنریش کشیده شده، هنرمند یا باید این سد رو بپذیره، و به دغدغهها و عقایدش خارج از فیلتر نهاییْ اجازه خروج نده یا اینکه پتک برداره و این سد رو بکشونه.
پس برای چنین هنرمندی دو راه باقی میمونه، یک: اونطور که ما -نظم حاکم- میگیم فیلم بساز. دو: یا کاریت میکنیم که اونطور که ما میگیم فیلم بسازی. تصمیم هنرمند بر سر این دوراهی: یا انتخابِ منفعت شخصی، تظاهر و کناراومدن با سانسوره یا رنج کشیدن، مخالفت کردن و در نهایت:اخراج از سینما و مجاز نبودن به فعالیت بیشتره.
هنرمندانِ باقی مانده در سینمای امروزِ ایران، هنرمندانی بی خطر هستند: افرادی کوچک، عقب مانده از جامعه و آموزش دیده برای کار در فضایی استبدادی. چنین هنرمندانی به راحتی خود را با سیستم وقف میدهند چون ابزاری دارند بسیار کارساز و آن ابزار «دروغ» است. این هنرمندان به سادگی دروغ میگویند و به سادگی متقاعد میشوند که خیلی مسائل را اصلا نگویند. این هنرمندان تظاهر به دانایی و روشنفکری میکنند اما از درون پر از تار و از بیرون پر از زنجیر هستند. وجه ترسناک و تاریک ماجرا آنجاست که چنین هنرمندانی تبدیل به ابزار شدهاند، ابزاری که نظم حاکم در بزنگاهها از آنها بهره میبرد. آنها چون عروسکان خیمه شب بازی بازگو کننده و قربانی نظام فکری هستند که روزی در برابر آن منعطف بودند و مخالفتی نشان ندادند.
یاد و خاطر هنرمندانی نظیر: عباس کیارستمی، بهرام بیضایی و داریوش مهرجویی گرامی که هیچگاه هیچ ساختاری آنها را به بند نکشید(چه قبل و چه بعد از انقلاب)... هنرمندانی که به دور از تظاهرْ دغدغه های خود را بیان کردند، هنرمندانی به دور از حرص و طمع و با دیدی اصیل. هنرمندانی که در این ساختارها رنج کشیدند، سرکوب شدند و در نهایت با دیدگانی پُر از اشک پَر کشیدند.
پ.ن: نقاشی از Edvard Munch.
پ.ن2:ابتدای متن به اسم مهران مدیری و سروش صحت اشاره کردم. اما ابدا متن حول محور این دو اسم نچرخیده و هنرمندان بسیاری منظور این متن هستند... از امیر حسین قیاسی و ابوالطالب حسینی گرفته تا بازیگران و فیلنامه نویسهای امروز سینمای ایران.
پ.ن3: خوشحال میشم نظراتتون رو درباره این متن برام بنویسید. اگر نقدی به صحبتهای گفته شده دارید با گوش باز میشنوم.