ساباط؛ سایهای که از کوچههامون رفت
گاهی برای فهم معماری ایرانی، زیادی به شکلها خیره میشیم.
طاق رو میبینیم، آجر رو میبینیم، بادگیر رو میبینیم، ساباط رو میبینیم و بعد فکر میکنیم اگه بخوایم معماری ایرانی رو برگردونیم، باید دوباره همین شکلها رو تکرار کنیم.
ولی به نظرم سؤال مهمتر اینه:
اصلاً چرا این چیزها ساخته شده بودن؟
ساباط مثال خیلی خوبیه.
توی بافت تاریخی یزد، بخشی از کوچهها و گذرها پوشیده میشدن. یکی از کارهای خیلی روشن این پوشش، ساختن سایه و راحتتر کردن حرکت توی آفتاب بود. حتی در پرونده ثبت جهانی یزد، یونسکو هم به ساباطها بهعنوان گذرهای نیمهپوشیده یا پوشیدهای اشاره میکنه که از عابر در برابر آفتاب محافظت میکردن.
یعنی معماری فقط به ساختمون فکر نمیکرد.
به آدمی هم فکر میکرد که قراره وسط ظهر از این کوچه رد بشه.
ساباط فقط یه فرم قشنگ نبود
اگه امروز یه ساباط قدیمی ببینی، احتمالاً اولین چیزی که توجهت رو میگیره فرم طاق، مصالح یا حالوهوای اون فضاست.
ولی کسی که اون کوچه رو ساخته، فقط دنبال ساختن یه تصویر قشنگ نبوده.
یه مسئله واقعی داشته: آفتاب.
و معماری سعی کرده همون مسئله رو حل کنه.
کوچه باریکتر میشده، دیوارها سایه میساختن و در بعضی قسمتها خود مسیر هم پوشیده میشده. این منطق در شهرهای گرم و خشک دیگه مثل کاشان هم دیده میشه؛ جایی که ساختار گذرها و بخشهای پوشیده به راحتتر شدن رفتوآمد در شرایط اقلیمی کمک میکرده.
اینجاست که برای من معماری ایرانی جذاب میشه.
نه به خاطر اینکه طاق داره.
به خاطر اینکه برای یه نیاز واقعی، جواب معماری پیدا کرده.
امروز قرار نیست دوباره همه کوچهها رو طاق بزنیم
اینجا معمولاً یه اشتباه پیش میاد.
وقتی میگیم باید از معماری ایرانی یاد بگیریم، بعضیها سریع میرن سراغ تکرار فرم.
ساباط داشتیم؟ خب دوباره ساباط بسازیم.
بادگیر داشتیم؟ دوباره بادگیر بذاریم.
قوس داشتیم؟ همهجا قوس بزنیم.
من این رو بازگشت به معماری ایرانی نمیدونم.
ممکنه امروز توی یه خیابون، اصلاً طاق زدن جواب درستی نباشه. شاید یه ردیف درخت، یه سایهبان درست، یه رواق، عقبنشستگی حسابشدهی بنا یا حتی فرم خود ساختمون بتونه همون کار رو خیلی بهتر انجام بده.
فرم میتونه عوض بشه.
ولی اون سؤال هنوز سر جاشه:
آدمی که اینجا راه میره، زیر آفتاب چه وضعی داره؟
شاید چیزی که از دست دادیم، خودِ ساباط نباشه
به نظرم چیزی که بیشتر از ساباط از کوچههامون رفته، همین مدل فکر کردنه.
اینکه معماری قبل از هر چیزی بپرسه آدمی که قراره از این فضا استفاده کنه، چی لازم داره؟
خیلی از خیابونها و پیادهروهای امروز ما ممکنه از نظر عرض، کفسازی یا ظاهر کاملاً طراحی شده باشن، ولی ظهر تابستون حاضر نباشی ده دقیقه توشون راه بری.
اونجا مشکل فقط نبودن چندتا درخت نیست.
مشکل اینه که آسایش آدم از اول جزء مسئله طراحی نبوده.
ساباط برای من یادآوری همین موضوعه.
اینکه معماری میتونه حتی وسط یه کوچه، حال زندگی آدم رو کمی بهتر کنه.
معماری ایرانی رو از روی شکلش نشناسیم
من فکر میکنم اگه قرار باشه معماری ایرانی برای امروز حرفی داشته باشه، باید اول بفهمیم عناصرش چه کاری انجام میدادن.
ساباط سایه میساخت.
حیاط فقط فضای خالی وسط خونه نبود.
بادگیر فقط یه فرم شاخص روی بام نبود.
هرکدوم از اینها بخشی از یه جواب بودن.
جواب به اقلیم، زندگی، حریم، آسایش یا رابطه آدم با فضا.
برای همین شاید لازم نباشه ساباط رو عیناً برگردونیم.
ولی خیلی خوبه دوباره یادمون بیاد که کوچه هم باید به فکر آدمی باشه که ازش رد میشه.
این به نظرم خیلی ایرانیتر از تکرار یه طاق قدیمیه.
@studiotaheri