چرا ساختمانی که در دل بازار تهران ساخته میشود، باید طوری باشد که انگار میتوانست هر جای دیگری هم ساخته شود؟
سرای زمرد از همین سؤال شروع شد.
برای من، بازار تهران فقط محل خریدوفروش نیست. خودِ واژه «بازار» هنوز مجموعهای از تصویرها و تجربههای فضایی را با خودش میآورد: راسته، حجره، طاق، نور، حرکت، مکث و فضاهایی که در طول زمان کنار هم شکل گرفتهاند.
البته بازارهای تاریخی ایران یک الگوی واحد نداشتهاند و نمیشود همه آنها را با یک تصویر خلاصه کرد. اما همین تفاوتها یک نکته را روشن میکنند: بازار فقط یک کاربری تجاری نیست؛ بخشی از هویت شهری و معماری ماست.
مسئله سرای زمرد از همینجا جدی شد.
اگر در چنین بستری یک ساختمان جدید میسازیم، آیا میتوانیم زمین را مثل صفحهای خالی ببینیم و ساختمانی طراحی کنیم که نسبتش با بازار تهران فقط در آدرسش خلاصه شود؟
برای من پاسخ منفی بود.
اما این به معنی برگشتن به گذشته یا بازسازی یک بازار تاریخی هم نیست.
کپیکردن گذشته، معماری ایرانی نمیسازد
یکی از سادهترین راهها برای «ایرانی نشان دادن» یک ساختمان، استفاده از چند نشانه آشناست: طاق، آجر، کاشی یا فرمهایی که از معماری تاریخی میشناسیم.
این عناصر میتوانند ارزشمند باشند، اما حضورشان بهتنهایی کافی نیست.
اگر ندانیم یک فرم چرا به وجود آمده، چه نقشی داشته و در چه شرایطی کار میکرده، ممکن است فقط ظاهر گذشته را تکرار کنیم.
در سرای زمرد سؤال مهمتر این بود: چه چیزی در منطق بازار ایرانی هنوز ارزش خواندن دارد؟
نحوه حرکت آدمها، ورود نور، شکل ارتباط فضاها، امکان مکث، نسبت فضاهای تجاری با یکدیگر و پیوند بنا با زندگی روزمره، همه میتوانند بخشی از این مطالعه باشند.
این نگاه فرم تاریخی را حذف نمیکند. برعکس، تلاش میکند قبل از استفاده از فرم، دلیل حضورش را بفهمد.
فرق میان تقلید و بازخوانی همینجاست.
نیاز امروز هم بخشی از مسئله است
طرف دیگر ماجرا، زندگی امروز است.
تجارت، تجهیزات، خدمات، دسترسی، ایمنی و انتظار مردم از یک ساختمان تجاری تغییر کرده است. بنابراین نمیشود یک الگوی تاریخی را عیناً برداشت و انتظار داشت بدون تغییر به نیاز امروز پاسخ بدهد.
اگر فقط گذشته را بازسازی کنیم، خطر این وجود دارد که معماری به صحنهآرایی تبدیل شود؛ ساختمانی که گذشته را نمایش میدهد، اما با زندگی امروز رابطه محکمی ندارد.
پس مسئله برای ما انتخاب میان گذشته و امروز نبود.
سؤال این بود که چه چیزی را میشود ادامه داد، چه چیزی باید تغییر کند و چه چیزی لازم است از نو طراحی شود.
جملهای که هسته سرای زمرد را برای ما توضیح میدهد، همین است:
«بازار ایرانی، برای نیازهای امروز.»
معماری ایرانی برای امروز
من «معماری ایرانی برای امروز» را یک سبک ثابت نمیبینم.
قرار نیست هر ساختمان معاصر ایرانی حتماً مجموعه مشخصی از فرمها و مصالح داشته باشد. همانطور که قرار نیست برای معاصر بودن، رابطهاش را با گذشته قطع کند.
برای من این نگاه بیشتر یک روش طراحی است.
اول باید بفهمیم کجا ایستادهایم. بعد ببینیم در معماری آن مکان چه چیزی ارزش فهمیدن و ادامهدادن دارد. در مرحله بعد، همان ایدهها را با نیازهای واقعی امروز بسنجیم.
گاهی ممکن است یک فرم تاریخی هنوز معنا داشته باشد. گاهی نه. گاهی منطق پشت یک فرم میتواند ادامه پیدا کند، اما شکل آن تغییر کند.
مهم این است که تصمیم از روی شناخت گرفته شود، نه صرفاً برای ساختن ظاهری «ایرانی» یا «مدرن».
سرای زمرد یک پاسخ نهایی نیست
سرای زمرد قرار نیست نسخهای باشد که بتوان آن را در هر شهر و هر پروژه تکرار کرد.
اگر چنین نسخهای بسازیم، دوباره به همان مشکلی برمیگردیم که از ابتدا دربارهاش سؤال داشتیم: معماریای که مکان برایش فرقی نمیکند.
این پروژه یک پاسخ طراحی به یک موقعیت مشخص است؛ ساختمانی جدید در دل بازار تهران.
برای همین، پیش از اینکه درباره جزئیات فنی، سازه، تأسیسات یا تصمیمهای اجرایی آن حرف بزنیم، باید چرایی پروژه روشن باشد.
بعد میشود هر تصمیم را جداگانه بررسی کرد و پرسید: این انتخاب چه نسبتی با ایده اصلی پروژه دارد؟ آیا از منطق معماری ایرانی آمده؟ آیا پاسخی به نیاز امروز است؟ یا صرفاً یک تصمیم فنی برای حل مسئلهای مشخص؟
این تفکیک مهم است، چون اجازه نمیدهد هر ویژگی پروژه را فقط به دلیل حضورش در سرای زمرد، به «معماری ایرانی» نسبت بدهیم.
سرای زمرد برای من از یک سؤال شروع شد و هنوز همان سؤال بهترین راه ورود به پروژه است:
اگر امروز بازار ایرانی را دوباره طراحی میکردیم، چه چیزی از گذشته را نگه میداشتیم، چه چیزی را تغییر میدادیم و چه چیزی را از نو میساختیم؟
پاسخ این سؤال قرار نیست فقط در حرف بماند.
باید بتوان آن را در تصمیمهای خود پروژه دنبال کرد.