چی شد آپارتمان‌نشین شدیم؟ از خانه حیاط‌دار تا آپارتمان امروز
ما یک‌شبه آپارتمان‌نشین نشدیم.
شهرها بزرگ‌تر شدند، جمعیت بیشتر شد، قیمت زمین بالا رفت و ساخت‌وساز کم‌کم به سمت ارتفاع رفت. خانه‌های حیاط‌دار یکی‌یکی جایشان را به ساختمان‌های چندطبقه دادند.
این تغییر تا حد زیادی اجتناب‌ناپذیر بود. نمی‌شود شهری با چند میلیون نفر جمعیت را فقط با خانه‌های یک‌طبقه گسترش داد.
پس مشکل من خودِ آپارتمان نیست.
سؤال این است که وقتی از خانه حیاط‌دار به آپارتمان رسیدیم، چه چیزهایی را هم همراه حیاط کنار گذاشتیم؟
فقط حیاط را از دست ندادیم
حیاط در خانه ایرانی فقط یک فضای خالی وسط ساختمان نبود.
جایی بود که می‌شد صبح چند دقیقه زیر آسمان نشست، بچه بازی کند، گیاهی رشد کند یا پنجره‌ای به فضای باز نگاه کند.
وقتی حیاط حذف شد، قرار بود بخشی از این نقش را بالکن بگیرد.
اما در خیلی از آپارتمان‌های امروز، بالکن آن‌قدر کوچک یا بدجانمایی شده که آخرش تبدیل می‌شود به جای کولر، بند لباس یا انبار.
از طرف دیگر، ورودی خانه هم تغییر کرد.
در بسیاری از خانه‌های قدیمی، از کوچه یک‌راست وارد فضای اصلی زندگی نمی‌شدی. بین بیرون و داخل فاصله‌ای بود که حریم خانه را نگه می‌داشت.
حالا در بعضی پلان‌های آپارتمانی، در واحد را باز می‌کنی و تقریباً همه‌چیز جلوی چشم است.
این دیگر مسئله «قدیمی یا مدرن» نیست.
مسئله کیفیت زندگی در آپارتمان است.
آپارتمان‌نشینی قرار نبود به معنی حذف همه‌چیز باشد
ما برای استفاده بهتر از زمین به ساختمان چندطبقه رسیدیم.
قبول.
اما چرا باید نتیجه‌اش این باشد که نور طبیعی کمتر شود، بالکن از زندگی حذف شود، حریم ضعیف‌تر شود و فضای مشترک ساختمان فقط به پارکینگ و راهرو خلاصه شود؟
آپارتمان می‌تواند مدرن باشد و در عین حال از بعضی اصول معماری ایرانی یاد بگیرد.
نه با قوس و کاشی و آجر تزئینی.
با طراحی بهتر.
ورودی‌ای که حریم داشته باشد.
بالکنی که واقعاً بشود در آن نشست.
پنجره‌ای که فقط برای پرکردن نما نباشد.
فضای جمعی‌ای که خانواده واقعاً بتواند دور هم باشد.
و مشاعاتی که فقط مسیر رفتن از آسانسور تا درِ واحد نباشند.
حالا باید چه کار کنیم؟
فکر نمی‌کنم راه‌حل این باشد که آرزو کنیم همه دوباره به خانه حیاط‌دار برگردیم.
برای بخش بزرگی از زندگی شهری امروز، چنین چیزی اصلاً عملی نیست.
اما می‌توانیم یک سؤال جدی‌تر از طراحی آپارتمان بپرسیم:
چه چیزهایی در خانه‌های حیاط‌دار ارزش داشت که هنوز برای زندگی امروز به آن‌ها نیاز داریم؟
حریم؟
نور؟
رابطه با طبیعت؟
جایی برای نشستن بیرون از اتاق؟
فضای مناسب برای دورهم‌بودن خانواده؟
ارتباط بهتر با همسایه و محله؟
شاید آینده معماری ایرانی همین‌جا باشد.
قرار نیست آپارتمان را شبیه خانه صد سال پیش کنیم.
باید ببینیم چطور می‌شود چیزهایی را که آن خانه برای زندگی فراهم می‌کرد، با زبان معماری امروز دوباره طراحی کرد.
چون آپارتمان احتمالاً قرار نیست از زندگی ما حذف شود.
پس بهتر است یاد بگیریم چطور بهتر در آن زندگی کنیم.
