خواندن ۸ دقیقه·۴ سال پیش

عینک دودی

"Voler de Nuit"

خود بهار است الآن. اولینِ اولینش. در بدایتِ امر. بهار امسال همین است. خود واقعی‌اش را همین اول کار نشان داد. سرد و یخین. بهاری که این‌چنین آغاز شود، خدا هم نمی‌داند چه زمستانی خواهد زایید. صدای تَرَکِ یخ‌های زمستانش را می‌شود از حالا شنید. صدای فریادِ استخوان‌های زیرِ زمینش را...

اما نه. این نشد که بشود. بهار دل‌کش رسید‌. اما خب دل به جا نباشد. دلی در کار نباشد. آری. خانه را نگاه. نگاه چه خبر است. عاری از خبر است. نه روزی هست و نه نو و نه نوروزی. دلم تنگ مرتضی است. و نگران مرتضی. مرتضی می‌گفت ۵ سال بیش ندارد. از من بپرسی می‌گویم اشتباه می‌کرد. دست کم ۷ سال را داشت. هرچند جثه‌اش به همان پنج‌ساله‌ها می‌خورد. دم چهارراه دیدمش. از دور که دیدمش دم ماشین‌ها می‌پلکید. بی‌تردید رفتم سمت کیف پول تا چیزی بدهم به او وقتی رسید دم پنجره. شب عید است هر چه نباشد. آدم هرقدر هم که خودش داغان باشد، دوست می‌دارد دل کوچکِ دیگران را اندکی شاد کند. آدم بدش نمی‌آید خلاف همیشه‌اش باشد. فرق بکند با منجلابِ شب‌های دیگرش.

نزدیک‌تر که رسیدم دیدم سر را آورد نزدیک و گفت عمو تا چهارراه ۱۷شهریور می‌روی؟ من را می‌رسانی؟ خواستم بگویم بیا جلو بنشین. اما تا آمدم بگویم، همان عقب نشسته بود و شیشه را هم تا آخر پایین داده بود و جاگیر شده بود. دوست داشت هوا بخورد به سر و صورتش. حرف می‌زد و می‌رفت جلو. حرف می‌زد. تعریف می‌کرد. بعد از این‌که گفتم بیاید جلو، کشاندمش جلو، سوال می‌کردم و ادامه می‌داد حرف‌هایش را. رویش را هم نمی‌کرد سمت من. رو به خیابان حرف می‌زد. زادگاه و خاستگاهش. انگار دارد صحنه‌هایی بدیع و بی‌بدیل را از نظر می‌گذرانَد. کله‌اش را کرده بود بیرون. کله کوچکش را. مرتضی. مرتضی. کوچک. تودل‌برو. مثل یک دوستِ کوچک که ذوق‌کردنش از لایی‌کشیدن و این‌ور و آن‌ورکردنِ ماشینْ دیدنی و خواستنی بود. خودش را هم‌گام با تکان‌های ماشین تکان می‌داد.

عینکِ دودی‌ام را که پس از فروکِشِ آفتاب انداخته بودم روی داشبورد، برداشت. مستقیم زد به صورَتَکَش. زار می‌زد. عمو این را بده به من. نه برایت بزرگ است. نمی‌توانی استفاده کنی. عمو طوری نیست. اندازه‌ام است. بده به من این را. من کِی عمو شدم؟ من هنوز نیاز دارم به آقاها بگویم عمو. به من می‌گوید عمو. گفتم بعداً می‌آیم دنبالت، پیدایت می‌کنم می‌رویم یکی برایت می‌خرم. قرارش را هم داشتیم می‌گذاشتیم. اما بعد گفتم امشب را، این اَبَرشبِ دیوانگیِ مردمانِ کوچه و بازار را رها کنم و قضیه را حواله کنم به بعدِ ناپیدا که چه بشود؟ مسیر را کج کردم و بردمش در شلوغ‌بازارِ یکی از خیابان‌های همان اطراف. که شب‌های عیدش شهره است. ماشین را فوراً چپاندم در یک کوچه. کیفِ کوچکش را پرت کرد روی صندلی عقب. گفت نکند شهرداری بگیردش. نگفتم گُه می‌خورَد شهرداری؛ گفتم شهرداری غلط می‌کند. خوشم آمد از این‌که صمیمی شده بودیم. انگار هم‌دیگر را کلی وقت است می‌شناسیم. انگار رفیقیم. بودیم.

بعد در را بستیم و رفتیم. ایستاد و چک کرد درها را یکی‌یکی. نگران ماشین بود. گفتم بیا داش مرتضی. بیا برویم. امن و امان است. دزدگیرش را زده‌ام. خواستم دستش را بگیرم. ممانعت کرد. گفتم گم نشوی. گفت نه بابا. حواسم هست. در آن موج جمعیت حواسم باید بهش می‌بود‌. قدش به‌زحمت تا پایینِ رانِ پایم می‌رسید. خودش یک عینک‌فروشی را از قبل می‌شناخت. افتاده بود جلو و دِ برو که رفتی. اما دیدم مغازه‌ای، از این خنزرپنزری‌ها، عینک آفتابی هم دارد. همان‌جا نگه‌اش داشتم. حوصله شلوغ‌بازی و لولیدن در میانِ آن پیکرها را نداشتم. اصلاً قرار نبود حوصلۀ تا همین جای کار را هم داشته باشم. گفتم بردار یکی‌اش را. انتخاب کرد. یک کوچکش را. با فریم قرمز. راست کار خودش بود. سوار ماشین که شده بود آن اول، چشمش می‌خارید. دستمال برداشت و با دستمال چشمش را می‌فشرد. گفت خاک رفته در آن. گفتم نکن بچه. چشمت میکروبی می‌شود. نه دستمال برداشتم عمو. در نورِ مغازۀ خنزرپنزری بود که دیدم چقدر دست‌هایش سیاه است. لایه‌ای از چرک روی انگشتانش بسته بود. چرکی که البته اگر هر روز، یک بار با آبِ ولرم و مایع دست‌شویی شسته می‌شد، بی‌شک از بین می‌رفت.

سر چهارراه که سوار شد برای مجتبی دست تکان داد و عربده زد و گفت می‌رود فلان جا و بعد می‌آید خانه. گفتم مجتبی کیست؟ داداشِ کوچک‌ترم است. خب بگو بیاید تا او را هم ببریم. نه. او با مامان و بابا می‌رود خانه. مگر تو کجا می‌روی شب عیدی!؟ نه باید بروم سر کار. تا یک و دوی شب. کجا و چی را نگفت دقیق. ولی بعد می‌رفت خانه. امیدوارم برود خانه. شاید هم الان رفته باشد. ۱:۱۵ است. 20 دقیقه‌ای می‌شود که ننه‌سرما رانده شده است به کلبه‌اش. شاید مرتضی در راه باشد. عینک دودیِ فریم قرمز را هم زده. با آن کیف آبی‌اش که عکسی از مینیون‌ها را داشت.

مرتضی. کاش می‌شد تا صبح با هم در خیابان‌ها دوردور می‌کردیم و من ده‌بار دیگر برایت "شاخه گلِ" کسری زاهدی را پخش می‌کردم و با هم بلند‌بلند می‌خواندیمش و من بدونِ خجالت و این مزخرفات، عربده می‌زدم آن تکۀ تکرارشوندۀ آهنگ را. خواستم برایت سمبوسه بخرم از آن دکۀ کثیف که سال‌هاست در خیابان می‌چرخد برای خودش. کیفِ نو بخرم برایت. و هر آن‌چه که سراغش را می‌گرفتی. اما خب. تَهِ زورم همان عینک بود. کاش می‌شد اصلاً می‌بردمت خانه تا چلوماهیِ مادرم را می‌زدی بر بدن و حال می‌آمدی. یک نفر اگر در آن شب، در جهان، نیاز به چنان چلوماهی‌ای می‌داشت، آن تو بودی. و نه من. و نه هیچ جانورِ دیگری. کاش. کاش آن‌قدر مستقل و خودکفا، بدون لحظه‌ای مکث و تعلل از پشت پنجره خداحافظی نمی‌کردی که بروی. چه می‌شد اگر اندکی از خودت وابستگی نشان می‌دادی؟ اندکی این پا ‌و آن پا می‌کردی. خداحافظی هم نکردی حتی. من به‌زور دستت را گرفتم و وادارت کردم لحظه‌ای صبر کنی و نگاهم کنی. ترمزِ پروازت شدم. وگرنه زودتر پریده بودی. خواستی شب را پرواز کنی. مثل اگزوپری. مثل پرنسسِ کوچولویِ اگزوپری.

کاش آن‌قدر قوی نمی‌بودی. به من هم باید یاد می‌دادی. این سبک‌بالی را. این بیخیالی را. بادی بودی که وزیدی و رفتی. نیاز داشتم به تو. معلوم است که آدم‌ها برای نیازهای خودشان در وهلۀ اول چنین کارهایی را می‌کنند. من سراپا نیازمند تو بودم. وگرنه چرا باید عینک دودی بخرم برای تو؟ درحالی که می‌دانم تو بیش از هر چیز به پول نقد نیاز داری؟ تو و خانواده‌ات... با فرضِ این‌که خانوادۀ درست و واقعاً درمانده‌ای داشته باشی که از سرِ ناچاری تو را تا نصفه‌شب روانۀ خیابان‌ها می‌کنند...

مگر جز این است که این عمل من نمادین بود؟ برای این‌که در ذهنم بماند. و در ذهنت. و این‌که اگر کسی از تو پرسید این عینک را از کجا آوردی؟ بگویی یک آقایی که اسمش را هم یحتمل فراموش کرده‌ای شب عید برایت خرید؟ و در ذهن دیگران هم بماند که یک آقایی یک شبِ عیدی، یک عینک دودی برای یک بچۀ کوچکِ رقت‌انگیز خریده است. من این عمل را برای مصرفِ ذهنیِ خودم انجام دادم. اگر به تو پول می‌دادم فراموش می‌شدم. زودتر از آن‌چه ممکن بود. اما تقلای جاودانگی مرا واداشت به این‌که عینکی بخرم برای تو. آن هم قرمز. با شیشه‌های رنگ‌رنگی. هرچند که انتخاب خودت بود. ولی من هم ناراضی نبودم از این رنگارنگی‌اش.

ناگزیر، می‌دانم که فراموشی حتمی است. فراموشی منتظر است. خاطرۀ خوب زودتر از آن‌چه فکرش را بکنی از بین می‌رود. بسیار زودتر از خاطرۀ بد. هم آثار بیرونی‌اش و هم درونی. همین عینک ممکن است تا الان گم شده باشد. توسط پدرِ مرتضی شکسته شده باشد. داخل کیف، تَرَک برداشته باشد. اما دست کم در ذهن خود من، منِ کوچکِ نیازمندِ مرتضای کوچک، جرقه‌ای از این کار خوب هست تا مدتی. می‌توانم خودم را با آن آدم خوبی به حساب بیاورم. تبلور اعمال نیک و خوبم را، در پایانِ یک سالِ پُر از سیاهی و تباهی، در عینکی سرخ و کوچک و دودی، مشاهده کنم. جهانِ ما غالباً نمادین بوده است. بسی کارهامان برای این بوده‌اند که آن تخیل، تخلیه شود و ارضا شود. آن ایماژ شکل بگیرد و حفظ شود و تکیه‌گاهی بسازد. جهانِ ما، ما را از جهان دور کرده است. نمادها از واقعیت فاصله‌مان داده. نمادها واقعیت‌مان را برساخته است‌. نمادها شده است خودِ واقعیت.

خواسته بودم کاری کنم که حس خوبی ایجاد کند از مواجهه با یک کودک کار. تجربۀ گفت‌وگوی نزدیک با یک کودک کار. تجربۀ رانندگی تنهایی در جاده‌ای تاریک. تجربۀ فریادی بی‌انتها در فضایی تهی. تجربۀ گریه‌ای ناتمام با صدایی بلند در پستو. همۀ این‌ها نه برای خودشان که برای این‌که انجام شده باشند و تداعی‌گر یک لحظۀ مثالین در ذهن باشند انجام شده‌اند. انجام شده‌اند که برگردانند به یک لحظه آدم را. لحظه‌ای که دیده و شنیده و یا خوانده شده است. یا هیچ‌کدام. مرتضی را خدا از آسمان پرتاب کرد برای من. تا تخیلم را ارضا کنم. تا وجدانم را آرام. تا لحظه‌ای نمادین را خلق کنم و خودم را در آن حبس کنم و تا ابد با آن خوش باشم. هیچ تضمینی نیست که مرتضی واقعی باشد. همان‌طور که هیچ تضمینی نیست که همۀ تجاربی که ما یک بار بیش‌تر از سر نگذرانده‌ایم، و الان هیچ ردی از آن‌ها در هستیِ جاری‌مان باقی نمانده است، واقعی بوده باشند. شاید فقط یک جایی در جهانِ ذهن رخ داده‌اند؛ هرچقدر هم خیال کنیم که واقعی بوده باشند.