فتحعلی خانِ اویسی هم رفت. مهربان مردی بود. حداقل در فیلمها و سریالهایش که یک نوع مهربانی و گرمایی از او و در او دیده میشد. حتی در نقشهایی که چندان مثبت نبود. خیلی وقت است که جایی ندیده بودمش. کم کار شده بود. فقط چند روز پیش خبر رفتنش و عکسِ محجوبی از او را که دیدم، یادم افتاد که چنین آدمی قبلترها نقشی در زندگیِ ما ایفا کرده است.
در واقع این آدمها، که کم هم نیستند، مهمتر از نقشی که در یک سناریو ایفا میکنند، نقشی در زندگیِ ما بازی میکنند و تاثیری بر ما میگذارند. تاثیری که در ناخودآگاهِ جمعیِ ما تلانبار میشود و یک روزی شاید با یک محرک کوچک، با یک صدا، یا با یک تصویر، دوباره به ساحتِ اصلیِ ذهن ما بیاید. شاید هم هیچگاه دوباره ظاهر و عیان نشود و فقط ردی از آن برای آیندگان باقی بماند. اما چیزی که واضح است، این است که اینها روزگارانی قبل، برای ما حالِ خوشی را ساخته بودند. و حال که به یاد میآوریمشان یا بهشان فکر میکنیم، آن حال خوش را دو چندان حس میکنیم.
البته بیشک در اینجا و در این صحبتهایی که میکنم، ردی از نوستالژی و حُقههایش وجود دارد. چرا که نه؟ بگذار نوستالژی زندگیِمان را تحت انقیاد خود درآورد. حال که با "حال" قهر کردهایم، بگذار اندکی در گذشته سیر کنیم و اندکی هم دل به آیندهی نامعلومِ خود ببندیم. آخر میدانی؛ دل آدم میگیرد. هر جور فکر میکنم، میبینم نمیشود بعضیها را دیگر نداشته باشیم. بعضیها برای ما ابدیاند. نباید نباشند. از بسکه نقششان در زندگیمان خوب و دلانگیز بوده است.
مثلا من هنوز اِبا دارم از اینکه صفت "مرحوم" را برای استاد چنگیز جلیلوند به کار ببرم. این مرد بزرگ؛ کسی که بخشی از زندگیِ من با صدای سحرآمیزِ او طی شد. اما چشم که باز میکنیم میبینیم دیگر خاطرهسازها دارند کم کم، کم میشوند و به ابدیت میپیوندند. و بدتر اینکه بعید میدانم خاطرهسازِ دیگری در زمانهی ما ظهور کند. یا حداقل با آن کیفیت و حال و هوا. نمیدانم. شاید هم فردا روزی، این نسلِ جدید خاطرهسازهای خودش را داشته باشد و با آنها حسِ نوستالژیک بگیرد.
اما حداقل برای من که دیگر کسی نمیتواند به این راحتیها خاطره بسازد. دیگر رنگِ چندانی باقی نمانده است. هر چه هست خاکستری است. دوران رنگها تمام شده. دوران هیاهوها و شلوغیها و تکاپوها. دوران هیجانها و التهابها گذشته است. الان دیگر باید در این مردابِ دغدغه و مسئله و مسئولیت، هر چه میتوانیم نفس جمع کنیم تا آن پایین و در آن تاریکی، اندکی بیشتر دوام بیاوریم.
بله دوست عزیز.
و جالب اینجاست که دیگر دردِ چندانی هم نداری. میگویی "خب به هر حال همین است دیگر. حتما باید اینچنین میشده است." و دردِ این بیدردی آنجاست که خودت میفهمی داری دردزدایی میشوی. خودت میبینی. این فرایند را. در حالی که دوست نداشتی این اتفاق بیفتد. در حالی که درد داشتن را دوست داشتی. و جا دارد الان گریزی بزنم به یکی از همین دردنامههایی که سال گذشته، نمیدانم در چه حال و هوای داغانی و در کدام یک از روزهای ناگوار، نوشته بودمش. ولی یادم است که دردی را ثبت میکرد. دردِ بیدرد شدن را.
کلمه درد را نابود کردم. در دهانم بیمزه شد. درد. شما هم وقتی یک کلمه یا اسم را چندبار پشت سر هم به زبان میآورید برایتان بیمعنا و بیمزه میشود یا فقط من اینشکلیام؟ من حتی گاها وقتی به اشخاصی مثل مادر یا پدرم یا فلان دوست و آشنا فکر میکنم، برای لحظهی کوتاهی دچار یک حملهی ماوراییِ عجیب میشوم. احساسِ حقارت و کوچکی و غریبگی بر من غلبه میکند. و با افرادی که میشناسمشان یا فردی که روی او تمرکز کردهام، پاک بیگانه میشوم و برای لحظهای با تمام وجود حس میکنم که نمیشناسمشان. یک حسِ غریبگیِ محض. خیلی ترسناک است.
این حس البته فقط بعضی وقتها به آدم دست میدهد. مثل لحظاتی که آدم هنوز خواب است ولی دارد بیدار میشود. یا وقتهایی که خیلی در تخیلات و افکارش عمیق شده و برای مدت زمانی طولانی درباره یک فرد میکند. یا وقتهایی که خیلی خسته است. ولی این بیگانگی هم حس ترسناکی است. میتوانید همین الان روی یک کلمه امتحانش کنید. باید این کلمه را پشت سر هم به کار ببرید. بیمزه و معنا شدنِ این کلمه را به خوبی حس میکنید. مثل همین کلمه "درد" که از بسکه ازش استفاده کردم، رنگش را از دست داد. اما برای بیگانه شدن با انسانهای زندگیتان، کار اندکی سختتر و تا حدی از عهده شما خارج است. اما برای شروع، میتوانید دقایق متمادی به یک شخص در زندگیتان فکر کنید و البته سعی کنید فقط بر او تمرکز کنید و حواستان پرت نشود.
مثلا به صحبتها و تصاویری که از او در ذهن دارید، اتفاقها و خاطرات یا هر چیزی که با او مرتبط است فکر کنید. شاید برای لحظهای آن ترس و شوکِ عمیق را حس کنید. و البته لحظهای بعد از آن خلسه بیرون میآیید. جای نگرانی ندارد. کلمات هم بعد از مدتی دوباره رنگدار میشوند. زندگی همین است. چرخهای از رنگ و بیرنگی. از بحث دور شدم. قرار شد متنی که سال قبل نوشته بودم و درباره بیدرد شدن بود را برایتان بیاورم. یک نمونهی قابل توجه از متنهای خاک خورده و منتشرناشدهی من. بفرمایید:
و اما این شبها دلم گرفته است و باز نمیشود. دلم چیزی را میخواهد که نیست و شاید به این زودیها باز نگردد. هر چقدر هم که خودم را به بیخیالی بزنم و سرم را تا ته در برف فرو کنم، باز هم نمیتوانم از گزند این گردباد انسان و انسانیتسوز نجات یابم. خودم را با چند ماه قبل از این و یا سال پیش همین موقعها مقایسه میکنم. با خود میگویم آیا زندگی الانم عادی و معمولی است و یا زندگی پیشینم؟ کدام یک عادیتر است؟ اما هر چقدر به ذهنم فشار میآورم نمیتوانم حیات چند ماه پیشم را عادیتر جلوه بدهم. عادیتر که هیچ، عادی جلوه بدهم. زیرا امروز بهقدری در این روزمرگیِ ناخواسته فرو رفتهام که آن روزمرگیِ دست کم خنثی را فراموش کردهام. کم کم چیزی از آنروزها به یاد نمیآورم و اگر هم بیاورم برایم عجیب و ناملموس است. عادات و مراوداتم را با قبل مقایسه میکنم. با خود میگویم شاید در اصل آنها باید این شکلی باشند؟! شاید این تغییر و دگرگونیای که در زندگیمان ایجاد شده، قرار است مثل همه تحولات غیرمنتظرهی گذشته که الان به عادات روزمره و جزوی از زندگیِ ما تبدیل شدهاند، زندگیمان را تکانی بدهد و شکل دلخواهش را بر آن رسم کند. کسی چه میداند؟ شاید این امواج تجددخواه "باید" خود را به ساحل زندگی ما میرساندند تا کمی به آن، رطوبت و طراوتی مرگآلود ببخشند.
همچنان با خود میگویم آیا قرار نیست دوباره به آن حالت ناملموس ولی مطلوبِ چند ماه پیش بازگردیم؟ آیا قرار است با این نظمِ نوین و ننگین، همساز و مانوس شویم؟ اما باز هم نمیتوانم آن را به راحتی در خود حل کنم. زیرا من از این انس و همسازی متنفرم. من از این نظم جدید بیزارم. ای کاش هیچ وقت با این تغییر همراه نمیشدیم.
ای کاش همیشه در همان چند روز و چند هفته اول گیر میکردیم و هراسناک به آیندهی نامعلوم خود میاندیشیدیم. آیندهای که اتفاقا همهی ما در پسِ ذهنمان آن را خوب میشناختیم.
همان آیندهای که الان فرا رسیده و دیگر برایمان فرقی ندارد که چه اتفاقی در آن، یعنی در زمان حال میافتد و این چرخهی پوچ و سرگیجهآور تکرار میشود و ما در دام زمان به فکر آیندههای جذاب، نامعلوم و ترسناک خود اسیر میشویم. اما حواسمان نیست که یکی از شگردهای این دامِ انسانسوز، فراموشی است. و فراموشی است که آمال بشر را تَهنشین میکند. و فراموشی است که بزرگترین کابوسهای بشر را به عادیترین امور زندگی وی مبدل میکند. و همین حیله است که باعثِ خبطِ دوباره و سه باره و چندین و چندبارهی انسان میشود و او را عقب میاندازد.
شاید دارم فواید فراموشی را نادیده میگیرم. اما الان مجالی برای اشاره به آنها نمیبینم.
چرا که الان از آن زخم خوردهام. و این زخم هر روز بر روی پیکر و تنم تجدید میشود. چرا که ترکشهای آنرا در پیرامون خود میبینم و تحمل میکنم. و چیزی سوزانندهتر در درونم میجوشد و آزار میدهد. و آن این است که خودم روزی در تلهی فراموشی اسیر شوم. و احتمالا آن روز وقتی فرا میرسد که نتوانم فراموشیهای اطرافم را ببینم. یا اینکه اگر هم ببینم، آنها را با لگد در اعماق ذهنم بپوشانم و به روی خودم نیاورم. و چه سیاه است آنروز؛ که بسی نزدیک است.
خب خب. اندکی اینجا توقف کنیم. نکتهای دارم. تصویر زیر را ببینید:

من دقیقا از بعدِ همینجا که در متن مشخص شده، یک متن و مسیر متفاوت نوشتم. یعنی یک بار با همین مسیری که تا اینجا خواندید پیش رفتم و یکبار برگشتم و از نو و از همینجا ادامهاش دادم. در واقع میتوان گفت از هزاران حالتِ ممکنی که وجود دارد و ما ممکن است برگزینیم، من دو حالت را فعلیت و موجودیت بخشیدم. خیلی اوقات ممکن است چند حالت را خلق کنیم یا مد نظر بگیریم. به خصوص در نوشتن. اما فقط یکی از آنها را انتخاب میکنیم.
ولی من به نظرم رسید که هر دوی این حالات جالب هستند و برای همین میخواهم به هر دو اشاره کنم. این حرفها هم اثراتِ سریال Dark است. خیلی جدی نگیرید. شما هم اگر این سریال را ببینید، اندکی با بازیِ زمان و فضا و مکان آشنا میشوید و دیدگاهتان نسبت به آنان تغییر میکند. خلاصه. الان دو واقعیت موازی ایجاد کردم. که شما با یک دانهاش آشنا شدید و خواندیدش. حال به سراغِ مسیر و واقعیت دوم برویم. که کاملا متفاوت است...
برای اینکه یک نفسی بکشید، شما را دعوت میکنم که تیتراژِ کوتاه و مسمومِ سریال دارک را ببینید. اتمسفرِ سیاهش از درونِ این تیتراژ فوران میکند:
.....اما حداقل برای من که دیگر کسی نمیتواند به این راحتیها خاطره بسازد. هر چه بود و هست، مربوط به همان دوران کودکی و تا اواسطِ نوجوانی است. همهی اندوختههای احساسی و عاطفی. بقیه زندگی بازتاب و بازیچهی همین دوران است. و این دوران است که تعیین کنندهی مسیرِ تو و زندگیات است. علایق و سلایق و جهتگیریها و موفقیتها و بدبختیها و همه و همه ریشه در همین دوران دارد.
طبیعتا الان دارم اندکی جبرگرایانه به موضوع مینگرم. و در واقع همین هم است. از این نظر که بخش بزرگی از حیاتِ کودکی و نوجوانیِ ما، تحت تاثیر تصمیمات و قدمهایی است که دیگران برایمان میگیرند و بر میدارند. دوستانمان، والدینمان، خویشاوندان و اطرافیانِ نزدیک و دورمان. همینها هستند که جزئیات قصهی آینده ما را مشخص میکنند.
میدانم. باز هم میگویید تلاش و فلانِ انسان در جوانی و وقتی بزرگ و مستقل شد نیز نقش مهمی در زندگی او دارد. خب معلوم است که دارد. کدام عاقلی این را کتمان میکند؟ اما من میگویم آن دورانِ طفولیت و نوجوانیِ انسان هم خیلی مهم و سرنوشتساز است. این که تو چه کار بکنی، چه چیزی بشنوی، چه چیزی ببینی، با چه کسانی بزرگ شوی و زندگی کنی، چه کلاسهایی بروی، چه سرگرمیهایی داشته باشی و ... تا حد زیادی از اختیار خودت خارج است و به محیطت بستگی دارد.
اما خب جهت تعدیل موضع، باید بگویم انسان آنقدرها هم مکانیکی و برنامهپذیر نیست که بگوییم مثلا اگر فلان جور با او رفتار کنی یا محیطش را فلان جور ترتیب بدهی، پس دقیقا به هدف مد نظر تو تبدیل میشود. نه خواهر/برادرِ من. اصلا همین پیشبینیناپذیر بودنِ انسان است که او را انسان کرده است. در واقع شاید بتوان گفت انسان به سببِ قوهی نهفته و بالقوهی لجبازی و یکدندگیاش، از اینکه با او مثل یک الگوریتم و رایانه رفتار شود بدش میآید. احساس میکند مورد سو استفاده قرار گرفته و با او بهمثابه یک ابژهی کاملا اثرپذیر رفتار میشود. برای همین طغیان کرده و سر باز میزند.
پس حرف من چه بود؟ حرفم این بود که آن تاثیری که انسان از دورانِ کودکی و نوجوانیاش میگیرد، اصولا وقتی "تاثیر" است که چندان کسی نخواسته باشد اتفاق بیفتد. یعنی آن محیطی که فرد در آن رشد و نمو میکند، نباید "ساختگی" و "تصنعی" باشد. یا حداقل این ساختگی بودن نشان و نمادی در واقعیتِ افرادِ اطرافِ کودک داشته باشد.
الان هر دو واقعیت موازی به پایان رسید. اما میخواهیم پلی بزنیم به قبل از خلقِ این شکافِ فضا_زمانی و مسیرِ آدموارِ خودمان را ادامه بدهیم. یعنی همانجایی که داشتم از مرحوم اویسی و خاطرهسازها و غیره صحبت میکردم. آنجایی که هنوز سیاهچالهای به وجود نیامده بود و همه چیز داشت مثل آدم پیش میرفت. تا دچارِ یک سیاه چاله دیگر نشدیم، بس میکنم.
البته اگر خسته شدهاید، یک استراحتی بکنید و بعد دوباره به خواندن ادامه بدهید. یا حتی در یک فرصت دیگر بخوانید. یا برگردید بالا و تیتراژ دارک را دوباره ببینید و بعد به خواندن ادامه دهید. یا یک لیوان چای میل کنید. تا این حد برایتان ارزش قائلم!
آری شاید دوباره این بحث مطرح شود که ما انسانها مردهپرست هستیم. به خصوص ما ایرانیها. و اصولا وقتی دست به کار و هشیار میشویم که کار از کار گذشته است و فقدان آغاز شده. یعنی گرایش به حسرت خوردن داریم. گرایش به نوستالژی و خاطرهسازی. و افراد را تا زنده و حی و حاضرند، در آغوش نمیگیریم و نمیبوییم و نمیبوسیم. یا حرف دلمان را به آنها نمیزنیم. و اصلا کاری به کارشان نداریم. حال تا مُردند و رفتند و دور شدند، عزیزدردانه میشوند و تو دل برو. البته قضیه فقط به مرگ ختم نمیشود ها! مصداقهای دیگری مثل مهاجرت به خارج از کشور و زندگی در ولایاتِ دوردست هم وجود دارند.
یک مثال از همین نزدیکی میزنم. عموی من ساکن یکی از کشورهای نیمه اروپایی_آسیایی است. (نمیدانم اصلا مگر چندتا کشور داریم که بخشی از آن در اروپا و بخشِ دیگر در آسیا باشد؟ فکر کنم دوتا. بگذریم.) بعد جالب است خیلی از اقوام و فک و فامیلِ ما، سال تا ماه سراغی از پدرِ من نمیگیرند. مهمانی و دیدار و اینها که پیشکش. حتی زنگ هم نمیزنند. بعد وقتی پدر با عمو صحبت میکند، عمو میگوید فلانی زنگ زد و فلان خبر را داد و این حرف را زد و بقیه داستان. در حالی که این فلانی، اصلا پدر را فراموش کرده است.
حال بماند که این قضیه تا حدی هم به عقدهی "خارج"گراییِ مردمانِ ما بر میگردد. اینکه فقط مهم است که تو خارج باشی. آنگاه عزیزشان میشوی و دلشان هفتهای چندبار برای تو پر میزند. آخر تو در اروپای زیبا و خواستنی زندگی میکنی. همین تو، اگر در اینجا و در کنارشان باشی، پشیزی برایت ارزش قائل نیستند. البته این هم باز بر میگردد به سودجویی. چرا که همان فامیلِ مهربان هم، فقط منتظرند تا عموی بنده یک دعوتنامه برایشان بفرستد یا به هر نحوی اندکی آنها را با این غربِ آبزیرِکاه پیوند بدهد. و عموی گرامی هم تا حالا بیشتر از انگشت شصت، تحویلشان نداده. احسنت عمو جان. همینطور ادامه بده. البته من هم دیگر خیلی در مواجه با او بیخیال و خنثی هستم. در واقع باید از موقعیت و تجربهی او استفاده کنم. و در فکرش هم هستم. اما هنوز به گمانم زمانش نرسیده. اما با این حال دلم برای مقبرهی لنین تنگ شده است.
فقط امیدوارم عمو جان به من هم مثل آن زالوها، شصت نشان ندهد. چون انصافا من زالو نیستم. من مثل نمیدانم چه جانوری، نه بندالش میشوم و نه خودم را بهش میچسبانم و نه حتی سراغی ازش میگیرم. یا خیلی کم میگیرم. تا این حد بیبخار و بیشعور. (البته تقریبا میتوان گفت نسبت به بقیه دوستان و آشنایان و اقوام هم چنین حالتی دارم.) اما با این حال انتظار دارم به موقعش کمکم کند و انگشت شصت را اینبار به نشانه و موافقت و همراهی نشانم بدهد. چه جانورِ آشنایی هستم.

داشتم میگفتم. که ماها فقط منتظر یک دوری و فقدان هستیم تا خودمان را و عواطف و احساساتمان را بروز بدهیم.
خب حالا میخواستم به این برسم که آیا این بد است یا خوب است؟ اصلا میشود چیزی را جایگزینش کرد؟ اصلا علتش چیست؟
ببین دوست عزیز؛ یک بخشی از این قضیه واقعا اجتنابناپذیر است. متاسفانه خیلی از ماها تا زنده و نزدیک و دم دست هستیم فراموش شده و در حال خاک خوردن هستیم. و اصلا شاید این خاصیتِ فقدان باشد که حضورِ یک چیز را مهم میکند. مثل سلامتی و بیماری. بعد تا میرویم، ملت میبینند که ای واااای! چه گوهرِ نابی را از دست دادیم. من فکر میکنم این طبیعی است. یعنی فرایندی است که باید اتفاق بیفتد. حال شما اسمش را بگذار مردهپرستی یا هر چیزی که دوست داری.
الان هم مطابق معمول برایم فازِ مثبتنگری بر میدارید و میگویید ما باید قدر هم را تا هستیم بدانیم و هم را دوست بداریم و از زندگی لذت ببریم و این حرفها. اما در واقعیت و در 90 درصدِ اوقات این مرگ است که دوستی و آشتی و مهر را به ما هدیه میدهد. تا نمیری، درکت نمیکنند.
هر چند در واقع وقتی بمیری هم دعوای اصلی سرِ رنگِ نوشابه است. و برای خرپولها دعوای ارث و میراثِ فرزندانشان. که البته این موضوع برای من صدق نمیکند. ولی با این حال وقتی بمیری، بیشتر از زنده بودن، زنده نگهت میدارند. البته الان واقعا فاز افسردگی و غم بر نداشتهام. چرا که در کمالِ تعادلِ احساسی_عاطفی دارم اینها را مینویسم. اما به نظرم رسید که قضیه این شکلی است. که میتواند نظر باطلی باشد.
حال خود مرگ هم داستانی است. که هضم کردنش کارِ اسید است. خیلی اوقات در ذهنم مرگ خودم را و دیگران را تجسم میکنم. در واقع هیچ ایدهای برای آن ندارم. فقط سیاهی است و جهل و شگفتی. مثل رد شدنِ آخرین خطِ تیتراژِ پایانیِ یک فیلم یا سریال میماند. آن لحظه که فیلم هنوز تمام نشده و یک صفحه سیاه در حد چند ثانیه نمایان است. البته عمیقا معتقدم "صحنهی پس از تیتراژ"ی برای این زندگی وجود دارد. که از قضا خیلی هم مهیج است. چرا که وعدهی قصه و داستانی هیجانانگیز را میدهد. البته اگر کارمان به جهنم نکشد.
ولی اگر بتوانیم جایگاهی هر چند کوچک برای خودمان در گوشهی یکی از باغهای بهشت داشته باشیم، خیلی هم بد نیست. تا قبل از سورِ اسرافیل مینشینیم گوشهی باغِ قبر و گذرِ دنیا را میبینیم. هوا هم خوب است. نکیر و منکر هم سوالاتشان را پرسیدهاند و سکونتگاهِ ما را ترک کردهاند. فقط امیدوارم پوشه یا مداد یا برگهای جا نگذاشته باشند. من روی باغم خیلی حساسم. نباید چیزِ اضافی در آن باشد. حالم را بد میکند.
بعد از این هم بالاخره خودِ قیامتی که بناست اتفاق بیفتد خیلی جذاب است. بزرگترین "بلاکباسترِ" خلقت است. با تماشاگرانی به وسعتِ انسانهای در طول تاریخ. تماشاگرانی که اتفاقا هر کدام نقشِ اصلیِ این فیلم را بر عهده دارند. از کیفیت و رزولوشن و انکودِ فیلم هم که نگویم. خود واقعیت است. و با تمام گوشت و پوست و خونت حسش میکنی. ادامه اتفاقاتی که ممکن است در قیامت بیفتد را در
اینجا
گفتهام. یک داستانِ مالیخولیایی و طنزآلود است. اگر حوصله داشتید بخوانیدش.
سپسنگاری: این دفعه، هم زیادتر حرف زدم و هم پراکنده و شتابزدهتر از قبل. از مغز و ذهن و روانِ شما شدیدا عذر میخواهم. و از کیبوردِ لپ تاپ و انگشتهایم که داغ کردهاند. و از عمویم. که احتمالا هیچ وقت این سطور را نخواهد خواند؛ حتی بعد از مرگم. تا سطوری دیگر، بدرود.
1400/07/15