چند ماهی می شود که یک ویروس بند انگشتی، معادلات بزرگترین بنگاه های تجاری جهان را که هر کدام نقش قابل توجهی در چرخه ی صنعت و اقتصاد کلان داشتند، بر هم زده است. بزرگترین کسب و کار های جهان در با ثبات ترین نظام های اقتصادی در چند ماهه ی اخیر تحولاتی تاریخی به خود دیدند.

تنها اندکی پس از شیوع ویروس کرونا و زمانی که این ویروس به تازگی و در موارد نادری در ایران تشخیص داده شده بود، بازار تحلیل های حقوقی پیرامون پاسخ به این پرسش که آیا شرایط پیش آمده مصداق قوه ی قاهره هست یا خیر داغ شد. بیشتر تحلیل های حقوقی منتشر شده حول این محور می چرخید که کرونا همان فورس ماژور موعود است که همواره در قرارداد هایمان با آن برخورد کرده بودیم اما آن را درک نکرده بودیم. این ویروس هنوز نرسیده همه ی تعهدات قراردادی شما را در چشم بر هم زدنی از بین برده ذمه ی شما را خالی از هر تعهدی می کند.
بیایید به این مساله از زاویه ی دیگری نگاه کنیم. از زاویه ی بازشناسی مفهوم فورس ماژور. قوه ی قاهره یا فورس ماژور به شرایطی گفته می شود که در آن به دلیل وقوع حادثه ای که ایجاد آن خارج از اراده و کنترل طرفین قرارداد بوده، آنها قابلیت مقابله با آن را نداشته و زمان انعقاد قرارداد نمی توانستند آن را پیش بینی کنند، اجرای تعهدات قرارداد دائما یا موقتا غیر ممکن می شود. این امر در ماده ی 229 قانون مدنی به وضوح متبلور شده است که قوه ی قاهره در نظام حقوقی ایران تنها حالتی را در بر می گیرد که فشار واقعه ی بیرونی به درجه ای است که مسیر ایفای تعهد را مسدود می کند.
برای روشن شدن بحث به یک مثال می پردازیم. تصور کنید شما به عنوان یک تولید کننده با توزیع کننده قراردادی منعقد می کنید. مطابق این قرارداد شما مکلف می شوید ظرف دو ماه، ده هزار واحد از یک کالا را تولید کنید و در اختیار توزیع کننده قرار دهید. در مقابل توزیع کننده مکلف است با استفاده از ابزار های تبلیغاتی که در دست دارد، اقدام به تبلیغ در خصوص کالای موضوع قرارداد کرده و طی دو ماه، ده هزار واحد از محصول را که شما تولید کرده اید به فروش برساند. سود حاصل از فروش محصول، به تساوی میان شما و توزیع کننده تقسیم خواهد شد. در دو ماهه ی نخست شما طبق قرارداد ده هزار واحد از محصول را تولید کرده و برای فروش در اختیار توزیع کننده قرار می دهید. در همین حین ناگهان اخباری مبنی بر شیوع ویروس کرونا در ایران منتشر می شود. دولت برای پیشگیری از شیوع بیماری، مصوبه ای در خصوص تعطیلی مراکز تجاری تصویب می کند که در نتیجه ی آن توزیع کننده علیرغم تحویل کالا، قادر به فروش آن در مهلت مقرر دو ماهه نمی باشد. همانطور که مشاهده می شود، شیوع بیماری منجر به ایجاد یک مانع بر سر ایفای تعهد از جانب توزیع کننده شده و مسیر ایفای تعهد موقتا مسدود است.
در تحلیل این موقعیت، نکته ی قابل توجه این است که نمی توان قبل از مطالعه ی قرارداد و جنس تعهدات طرفین، برای همه نسخه ای واحد پیچید و به دلیل شیوع ویروس، همه ی قرارداد ها را به نحو یکسان شامل قوه ی قاهره دانست. چه بسیارند تعهدات قراردادی که همچنان قابلیت اجرا دارند و متعهد مکلف به ایفای آن است. به عنوان مثال اگر راننده ای حمل بار از تهران به بندر عباس را به موجب قرارداد بر عهده گرفته باشد، شرایط فعلی و محدودیت های رفت و آمد، برای تعهد وی فورس ماژور تلقی می شود. اما مساله در خصوص تعهد وکیلی که متعهد شده است تا تاریخ معینی برای موکل خود یک قرارداد سرمایه گذاری تنظیم کرده و به وی تحویل دهد متفاوت خواهد بود. این تعهد حتی در شرایط شیوع ویروس و مثلا از طریق دورکاری همچنان قابل ایفا است.

در این مسیر نکاتی هست که به عنوان متعهد باید به آن توجه کنید:
1. آیا تعهد شما واقعا غیر ممکن شده ؟ تفاوت میان " دشواری "در ایفای تعهد و "غیر ممکن شدن " آن از زمین تا آسمان است. اگر قرارداد همچنان قابلیت اجرا دارد ولی اجرای آن با دشواری روبرو است، گران تر شده یا زحمت مضاعفی می طلبد، قرارداد اصطلاحا با " هاردشیپ" مواجه است که با فورس ماژور متفاوت بوده و من در این مقاله به آن نمی پردازم.
2. فورس ماژور لزوما به معنای مرگ تعهد نیست. فورس ماژور ذمه ی متعهد را از ایفای تعهد بری نمی کند. نکته ای که بسیار مهم بوده و در بیشتر تحلیل های حقوقی به آن توجه نشده این است که انجام بسیاری از تعهدات در شرایط فورس ماژور با تاخیر روبرو می شوند ولی از بین نمی روند. به محض اینکه مانع ایفای تعهد از مسیر برداشته شود، متعهد مکلف به ایفای تعهد است و در صورت عدم ایفا، ممکن است با عواقب مالی سنگینی مواجه شود. بنابراین در شرایط کنونی، متعهدی که در اجرای تعهد خود با مانعی به نام کرونا مواجه شده است، باید مدام تغییرات شرایط را رصد کند. به محض از بین رفتن مانع، تعهد باید ایفا شود، هرچند دشوار باشد. به عنوان مثال راننده ای که در مثال قبل نتوانسته بود تعهد خود به حمل بار از تهران به بندر عباس را به دلیل ممنوعیت های رفت و آمد انجام دهد، به محض از بین رفتن این محدودیت ها و باز شدن جاده برای سفر، باید تعهد خود را انجام دهد. پس نسبت به تغییرات هشیار باشید و وضعیت را رصد کنید.
3. باید بتوانید فورس ماژور در قرارداد خود را اثبات کنید. اگر معتقدید شرایط جدید و شیوع ویروس بر تعهد شما اثر دارد و مانع انجام آن شده است، با وکیل خود در این حیطه مشورت کنید. در هر حال اعتقاد شما برای اینکه تعهد غیر قابل اجرا است کافی نیست. در صورت مواجه شدن با یک دعوای حقوقی، باید بتوانید ثابت کنید که اجرای تعهد شما غیر ممکن بوده است.
4. ممکن است شیوع ویروس، اجرای جزء از تعهدات را با مانع روبرو کرده باشد.در این معنا اگر تعهد شما را در یک قرارداد یک کل واحد در نظر بگیریم، بخشی از آن هنوز قابل اجرا هست. در این صورت شما نسبت به آن بخش که برای شما قابلیت اجرا دارد همچنان مسئولید.
5. یکبار دیگر به قرارداد خود مراجعه کنید. ممکن است قرارداد شما به نحوی تنظیم شده باشد که عدم اجرای تعهدات مندرج در آن حتی با استناد به فورس ماژور به طرف مقابل شما حق فسخ قرارداد را بدهد. از این منظر استناد به فورس ماژور ممکن است برای شما و کسب و کارتان عواقب طلانی مدت و گاه سنگینی داشته باشد.
ملاحظه می شود که پیچیدن یک نسخه ی از راه دور و کلی برای همه ی قرارداد های منعقد شده غیر حرفه ای به نظر می رسد. باید هر تعهد در قرارداد به نحو جداگانه مورد مطالعه ی افراد متخصص قرار بگیرد. در غیر این صورت عدم ایفای همه ی تعهدات به بهانه ی فورس ماژور ممکن است به ورود زیان مادی و معنوی هنگفتی به کسب و کار ها بیانجامد.
گروه حقوقی هنگام یک دفتر حقوقی تخصصی است که خدمات بین المللی را به شرکت های ایرانی و خارجی در زمینه های حقوقی مربوط به صنعت و تجارت ارایه می دهد.
در شرایط کنونی، بهترین راه ارتباط با ما ایمیل است: [email protected]
نشانی: تهران، خیابان ۲۹ وزرا، پلاک ۱۸، واحد ۵ | hengamlaw.com
تلفن: ۸۸۷۷۶۵۴۵