آثار ژانر بیوگرافی، از مدتها پیش، در میان فیلمسازان ایرانی، مورد استقبال قرار گرفته و منجر به خلق فیلمها و سریالهایی همچون کمالالملک، بوعلی سینا، امیرکبیر، ایستاده در غبار و شهریار شده است. در میان حجم عظیم آثار این ژانر، فیلم سینمایی صبح اعدام، جدیدترین ساختهی بهروز افخمی، با روایتی تازه از یک گزارش ثبتشده در روزنامهی کیهان، توجه مخاطبان را به خود جلب کرد. فیلمی که علیرغم حواشی خود، نتوانست ایدهای را که فیلمساز در سر داشت، بهخوبی اجرا کند. در این متن، به نقد و بررسی این فیلم میپردازیم.

در اولین قدم، باید این نکته را مدنظر قرار داد که صبح اعدام، یک اثر اقتباسی است و براساس گزارشی که روزنامهی کیهان از روند اجرای حکم اعدام طیب حاج رضایی و اسماعیل رضایی نوشته بود، ساخته شده است. قاعدتاً در یک اثر اقتباسی، به دلیل وجود یک پایهی مشخص، انتظار میرود که فیلمنامهای منسجم و دارای محتوای دراماتیک طراحی و نوشته شده باشد. برخلاف این تصور، فیلمنامهی صبح اعدام، کاملاً خالی است. سکانسهای طولانی و بیثمر و دیالوگهای بیارتباط با مضمون فیلم، نشاندهندهی این موضوع هستند که افخمی، در نگارش فیلمنامه، صرفاً به بهرهگیری از بخشهای مختلف گزارش کیهان بسنده کرده و برای ادامهی آن، هیچ ایدهی جدیدی نداشته است. حتی وضع بهگونهای پیش میرود که نویسنده، برای پر کردن جای محتوای نداشتهی خود، دست به توجیه علت انتشار گزارش، که امری بیارتباط با فیلم است، میزند. در کنار این ضعف، کاراکترها در فیلم، بسیار ساده و فاقد عمق هستند. این مشکل، عدم همراهی مخاطب با نقشها را در پی خواهد داشت. همچنین، فقدان یک پیشینه برای کاراکترها، آنها را بیش از پیش باورناپذیر کرده است. علاوه بر این، فیلمنامه دارای دیالوگهای بسیار زیادی است که غالباً، بهواسطهی راویان یا بازیگران، در شکل و شمایل یک اثر رادیویی، باعث پیشبرد مسیر فیلم شده و مانع از نمایش تصویر برای پذیرش وقایع توسط مخاطب میشوند. شاید با کمگویی و تمرکز بیشتر بر جنبهی دیداری اثر، فیلمنامهی بهتری به نگارش درمیآمد.
کارگردانی اثر، احتمالاً بیشترین تلاش را برای بالا بردن سطح کیفی آن داشته است. افخمی، که فیلمهایی همچون شوکران، عقرب و سنپطرزبورگ را در کارنامهی هنری خود داشته، در جدیدترین ساختهی خود درصدد این بوده که با نماهای بسته یا تیلتها، فرم را در صبح اعدام به نمایش بگذارد. این هدف اما، برخلاف انتظار، به ایجاد نماهایی ساده و بیروح ختم شده است. از دیگر ضعفهای کارگردانی فیلم، میتوان به ایدهی سبک اجرای اثر اشاره کرد. تصاویر سیاهوسفید در صبح اعدام، نهتنها عاملی برای باورپذیری آن نشده، بلکه بعضاً باعث ناتوانی مخاطب در توجه به جزئیات شده است.
تدوین نیز، در کنار کارگردانی، عملکرد خوبی نداشته است. مونتاژ صبح اعدام، که برعهدهی بهروز افخمی، کارگردان اثر، بوده، با کاتهای غیراصولی، بیننده را سردرگم میکند.
از بازیگران این فیلم، میتوان به مسعود شریف، داوود فتحعلیبیگی و ارسطو خوشرزم اشاره کرد. از ابتدا، باید اذعان داشت که هیچکدام از نقشها، به شخصیت نرسیدهاند و همگی تیپیکال هستند. البته از میان هنرپیشگان، نباید تسلط ارسطو خوشرزم بر نقش خود را نادیده گرفت. او از میمیک صورت و اکت جزئی دستها، علیالخصوص از زاویهی نمای بسته، بهخوبی استفاده کرده و همراهی مخاطب را به دنبال دارد. بااینحال، این ایفای نقش نتوانست در طول فیلم ادامه یابد و به برخی سکانسها محدود شد. راویان اثر نیز، با ناتوانی در ارائهی محتوا، به نقص این بخش افزودند.
از دیگر نقاط ضعف صبح اعدام، میتوان به تصویربرداری آن اشاره کرد. بهنظر میرسد فیلمبردار، در سکانسهای پایانی فیلم، تنها به ثبت تصاویر بسنده کرده و برنامهای برای چگونگی آن نداشته است. قالببندیهای بیدلیل، جایگذاری نادرست دوربین و نحوهی حرکت آن در نماهای بسته، همگی نشاندهندهی آماتور بودن فیلمبردار هستند. در کنار این ایرادات، استفاده از تکنیک دالیزوم، در تصویربرداری راهروها، نهتنها حسی را در بیننده برنمیانگیزد، بلکه تمسخر او را نیز به دنبال دارد.
هشدار اسپویل
تنها لحظهی قابلقبول از نظر تصویربرداری صبح اعدام، سکانس حضور حاج اسماعیل رضایی مقابل سرهنگ قانع، برای نگارش وصیتنامه است. دوربین در این سکانس، با اشراف کامل به جایگاه دو فرد مذکور، جایگذاری شده است. پوشاین دوربین، در نماهای ضبطشده از کاراکتر حاج اسماعیل نیز، هماهنگ با دیالوگها و اکت او بوده است.

میتوان گفت موسیقی متن اثر، از معدود نکات مثبت و قابل توجه در آن است. موسیقی فیلم، با آهنگسازی محمد میرزمانی، که در سریال رعد و برق نیز با افخمی همکاری داشته است، با بهرهگیری از سازهای متعارف، حس انزوا و ترس را بهخوبی به مخاطب انتقال میدهد. همچنین، میرزمانی در بهرهگیری از موسیقی ارکسترال موفق بوده و سعی در ایجاد فضایی حماسی داشته است. با این اوصاف، موسیقی متن فیلم خالی از مشکل نیست. افزودن ترانههایی از حافظ، یا آهنگ یاد، اثر ویگن دردریان، که با هدف تطابق بیشتر فیلم با اتمسفر پیش از انقلاب انتخاب و بازتنظیم شده بودند، جلوهای فانتزی به اثر داده و باعث عدم درک وضعیت کاراکترها توسط مخاطب شده است.
دیگر نقطه قوت فیلم سینمایی صبح اعدام، طراحی و اجرای گریم آن است. پیادهسازی جلوههای ویژهی گریم، علیالخصوص برای مسعود شریف، به جهت نزدیکی چهرهی او به طیب حاج رضایی، بسیار دقیق بوده و توانسته است این شباهت را به بهترین شکل به نمایش بگذارد. تنها مشکل این بخش، گریم چهرهی کاوه دارابی است. گریم او، برای ایفاینقش خبرنگار روزنامهی کیهان، بیش از حد کلیشهای است و هیچ تمایزی نسبت به سایر موارد مشابه در آن دیده نمیشود.

طراحی صحنه و لباس نیز، نکتهای مثبت در اثر هستند. این بخشها، با وجود محدودیتهای موجود در کلیات اثر، بهخوبی توانستند فضای آن دهه را به مخاطب عرضه کنند. دقت در نحوهی پوشیدن لباسها، ابعاد آنها و همچنین چگونگی یونیفرمهای نظامی، از نقاط قوت طراحی لباس فیلم هستند. بهعلاوه، در طراحی صحنه، خصوصاً جوخهی اعدام، با توجه به جزئیات، فضایی باورپذیر خلق شده است.
در پایان، میتوانیم یک توصیف کوتاه برای صبح اعدام ارائه کنیم: فیلمی که فکر میکند بینظیر است. فیلم پرحاشیهی افخمی، یک گزارش خوب و درست را با ایرادات ریز و درشت خود به هدر داده و نتوانسته آنچه را در فکر داشت، بهخوبی پیادهسازی کند و در دام کلیشهها و اشتباهات رایج افتاده است. با وجود این حجم از نکات منفی، سؤال مهم مخاطبان سینمای ایران از عوامل و داوران جشنوارهی فیلم فجر این است که چطور این فیلم، برندهی سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی شده است؟