
حضرت شیخ سلطان زکریا بن خالدی بن شیخ ابوالحسن شاذلی (قدس سره)
شیخ زکریای کوری شیخ عبدالرحمن اهدل است. در مورد این شیخ زکریا، هنگامی که پدرش شیخ عبدالرحمن از دنیا رفت، یازده سال داشت. او قرآن و کتابهای مقدماتی را در وطن خود خواند؛ سپس به پیروی از روش پدر، به سرزمین مصر سفر کرد و در «جامعالازهر» علوم رایج اسلامی را فراگرفت و اجازهی علمی دریافت کرد.
پس از آن، از آنجا به مکهی مکرمه رفت و حج گزارد، سپس راهی مدینه شد و سی سال در مدینه اقامت گزید.
پس از آن از مدینه به بغداد رفت و طریقت طیفوریه را فراگرفت و سلوک در آن را به انجام رساند؛ همچنین طریقت قادریه را نیز دریافتکرد. پس از آن در هر دو طریقت به مقام کمال رسید و به مدارج عالی دست یافت و نام او به «کمالالدین» شهرت یافت.
سپس از آنجا راهی سرزمین بلخ و بخارا شد. هنگامی که به شهر بلخ رسید، مدتی در آنجا اقامت گزید و نشانههای کرامت و بزرگواریدر میان مردم از او آشکار شد. به تقدیر الهی، دختر پادشاه بلخ و بخارا (شهری میان قزاقستان و افغانستان امروزی) که نامش «بیبیاراک» بود، دچار بیماری روحی (سردرد/اختلال مشاعر) شد. به دلیل شهرت و آوازهی شیخ زکریا، به نزد او رفته و درخواست دعا کردند. او نیز برایش دعا کرد و به لطف و مهربانی خداوند، شفا یافت.
پادشاه بلخ و بخارا چون این کرامت را از شیخ زکریا دید، دختر خود را به عقد او درآورد. پس از مدتی، شیخ به همراه همسر خود ازشهر بلخ به سرزمین کوردستان بازگشتند. هنگامی که به شهر کرمان رسیدند، همسرش پسری به دنیا آورد و به دلیل نوزاد تازه متولد شدهو بیماری مادر، حدود یک سال در کرمان ماندند.
پس از آن به دیار خود (خالدیه) (روستا کاکوزکریا امروزی از توابع شهرستان مریوان)بازگشتند و او بر روش پدر و نیاکانش، بهراهنمایی مسلمانان و خدمت به علم و دین مشغول شد.
پس از بازگشت به وطن، تمایل داشت که نان بازوی خود را بخورد؛ بر اساس این خواسته، به کشاورزی روی آورد و بهرهی خوبی از آنبرد.

روزی از روزها خرمن بزرگی داشت، اما از آنجا که ماهی باد شمال (نمیوزید)، نتوانستند خرمن را باد بدهند و کاه و دانه همانطوردستنخورده باقی ماند. روایت میکنند که روزی شیخ زکریا به سر خرمن میرود و با دلی رو به خدا، رو به آن خرمن میکند؛ به خواستخدا، درست مانند اینکه باد شمال وزیدن گیرد، آن خرمن را پاک کرد و دانه را از کاه جدا ساخت.
در آن روز، همسرش برای سرکشی به سر خرمن میرود؛ وقتی به خرمن میرسد و نگاه میکند، میکند خرمن سرخ شده و از کاه هیچخبری نیست و فقط دانهها هستند. او به شوخی در آن روز میگوید: «کاکو زکریا؟» (یعنی ای زکریا، کاه این خرمن کجاست؟). شیخ نیزپاسخ میدهد: «کاه آن با نسیم باد رحمت الهی دور شده است.»
از آن روز به یاد آن کرامت، نام آن آبادی که محل زندگی و وطن آنها بود (از خالدیه) به «کاکو زکریا» تغییر یافت.

شجره نامه طایفه ایشان تا خضرت محمد (ص):
اعلم ان السید السند المرشد حضرت السلطان قطب الاقطاب غوث الشيخ زكريا (المعروف بـ شيخ كاكوزكريا)، بن الشيخ عبدالرحمان(المعروف بـشيخ اهدل)، بن الشيخ حسن (المعروف بـ شيخ الزاهد)، بن الشيخ سليمان (المعروف بـ شيخ المنزوی)، بن الشيخ خالد (المعروف بـ القائدخالد فيالجيش صلاح الدین الأيوبي)، بن الشيخ حسن، بن حضرت سيد الشيخ علي تقي الدين غوث شاذلي (المعروف بـ شيخ ابوالحسن شاذليه)، بن الشيخ عبدالله، بن الشيخ عبدالجبار، بن الشيخ تمیم، بن الشيخ هرمز، بن الشيخ حاتم، بن الشيخ قصي، بن الشيخ يونس، بن الشيخ يوسف، بن الشيخ يوشع، بن الشيخ ورد، بن الشيخ بطال، بن سلطان امام احمد، بن سلطان امام محمد، بن سلطان امامحسین، بن امام بالحسن مثلث، بن امام الحسن مثنی، بن حضرت امام حسن السبط، بن حضرت حیدر کرار امام علی کرم الله وجهه، وفاطمه الزهرارضی الله عنها بنت سید رسول العالمین حضرت محمد المصطفی صلی الله علیه و سلم.»
روز به روز آوازهی شیخ زکریا در ولایات مختلف پخش میشد و مسلمانان از هر سو برای بهرهمندی از دانش، تصوف و برکات او بهنزدش میآمدند. دارایی و ثروت شیخ زیاد شد و در اطراف (کلاترزان)، چندین روستا را از «میرزا عبدالکریم» فرزند «میرخالد» فرزند«میراحمد بابان» با پول خرید و آنها را بر اولاد ذکریای خود پشت اندر پشت وقف کرد تا این بنیاد، منبع خیر و اطعام برای خانوادهاش، جویندگان علم و مریدان باشد.
* علی همدان به همراه قشلاقهای آن (یعنی ریزهدههای اطراف)
* اسفرهنگین
* بن
* گاوران (که امروزه به گاران معروف است)
* ونینه
* گولان و قشلاقهای آن
* ههنگهژاله
* لاویسان
* بلچهسور
* ماموله
* سورکول و قشلاقهای آن که عبارتند از: نیزل، گلیه، بیدره و شاییدَر
* چویین
تمام این روستاها در دست میرزا عبدالکریم بودند و شیخ زکریا آنها را به عنوان خرید و با بیع شرعی دریافت کرد و میرزا عبدالکریم براساس قوانین آن روز، قبالهی آنها را تنظیم کرده و به شیخ زکریا تسلیم نمود.
متن قبالهی خرید و فروش در ادامه آمده است:
> بسم الله الذى احل البيع و حرم الربا، الحمد لله الذى علم نبيه احكام كل محتاج اليه في الآخرة والاولى و الصلاة والسلام على سيدنامحمد المصطفى و على كل من آل اليه بالإيمان، سيما آله و أصحابه أصحاب الصفا.
> اما بعد: فقد باع میرزا عبدالکریم ابن میر خالد بن میر احمد الباباني - راغبا - أملاكه الواقعات فی پشت ری و کوره وز اعنى بها علیهمدان و قشلاقاتها و ئه سفه ره نگین و گاوران) و (ونینه) و (گولان بقشلاقاتها هه نگه ژاله) و (لاویسان) و بلچه (سوور) و (ماموله) و قریهسرخ) کهول بقشلاقاتها (نیزل) و (گلیه) و (بیده ره) و (چویین) بمقابله احد و مائتی (۲۰۱) مثقال من الذهب بالشيخ ذكريا، ابن الشيخعبدالرحمن الخالدى الشاذلى الحسنى فقبله فورا على هذا الثمن ثم سلمه جميع الثمن فتسلمه منه البائع. فله ان يتصرف فيها كيف يشاءووقعت المبايعة المذكورة في ضحوة الخميس الخامس من ربيع الاول سنة خمس وسبعين وستمائة من هجرة سيد الانام عليه الصلاة والسلام.
>
در کنار همان قباله، وقفنامه نیز به این شرح نگاشته شده است:
> بسم الله اولا و آخرا، والحمد لله باطنا و ظاهرا، والصلاة والسلام على سيدنا محمد سید الورى، الذي بعث للدين ناصرا و علی آله وصحبه و عترته و حزبه. اما بعد فان القرى المشتريات المسفورات في هذه الورقة مع قرية (كاكو ذكريا) التي اصابتني بالوراثة، وكان اسمهاقبل (خالدية) .. جعلتها موقوفة على اولادى الذكور، فذكور أولادهم أبدا، و على الفقراء، وجعلت توليتها فى يد أرشد الاولاد علما و صلاحا وزهدا و ذلك ليس بقصد حرمان الاناث، بل رغبة في بقاء هذا الاحسان
> و انا الواقف الضعيف ذكريا الشاذلي الحسنى<
همچنین «میرزا عبدالرحیم ههوشاری» که یکی از مخلصان شیخ زکریا بود، تمامی روستای «دولی تنورهی مریوان» را خریده و بر شیخ و نوادگان او وقف کرده است.
روستای «ههجمنه» به همراه قشلاقهای آن یعنی «هزارخانی» و «نیاوا»، ملک «محمد سعید بیگ پایکلانی» بودند و محمد سعید بیگآنها را به طور مساوی بر شیخ و فرزندانش وقف کرد. روستای «ههنجیران» را نیز «پیر یونس» آباد کرده است و روستای «بیساران» را «بابا شیخ» خریده و به لطف خدا تا به امروز به دست نسل پاک خودش باقی مانده است.
این روستاهایی که نام بردیم (بهجز ههنجیران)، همگی در دست شیخزادگان کاکو زکریاست که از نسل «شیخ نعمتالله ولی فرزند شیخ زکریا» هستند. و روستای ههنجیران نیز در دست شیخزادگان ههنجیران است که از نسل «پیر یونس» میباشند.
من این اندازهها را از ترس جابجایی زمانه به عنوان یادگار نوشتم تا این حقیقتها گم نشوند و به فراموشی سپرده نشوند.
وقفنامههای میرزا عبدالرحیم و محمد سعید بیگ پایکلانی را نیز برای یادگاری مینویسم:
ترجمهی وقفنامهی میرزا عبدالرحیم:
> «بندهی مخلص خاندان نبوی، املاک ملکی خریداریشدهی خود را که در روستای "دولی تنورهی مریوان" قرار دارند، همگی بر مرشدخودم "شیخ زکریای خالدی و فرزندانش" وقف کردم.
> و منِ واوقف گناهکار: عبدالرحیم»<
ترجمهی وقفنامهی محمد سعید بیگ:
> «مال ارثیهی خودم یعنی روستای "ههجمنه به همراه قشلاقهایش هزارخانی و روستای نیاوا" را بر حضرت شیخ زکریا و فرزندان ونوادگانش تا ابد به طور مساوی تا روز قیامت وقف کردم.»
سپس سید عبدالصمد (نویسنده کتاب نور الانوار) میگوید: «دیگر اطلاعی ندارم که پیر یونس چگونه روستای ههنجیران را آباد کردهاست، همین قدر میدانم که در پایان یک جلد قرآن دستنویس خودش چنین نوشته است:
> وقفت قرية انجيران على اولادى و أحفادى لا مرتبا و لا مشوشا، وقفا لا يباع، و لا يؤجر، و لا يوهب و لا ينذر و هم يصرفون المنافع علىانفسهم و ورادهم و طلبتهم و فقرائهم.
> الواقف الاثيم يونس ابن ذكريا الخالدى الشاذلى الحسنى ربنا تقبل منا انك انت السميع العليم.»<
من که مترجم کتاب نور الانوار هستم، میگویم: منظور از وقف مَرَتَّب (منظم) این است که تا طبقهی قبلی تمام نشود، آن موقوفات بهطبقه بعدی نمیرسد؛ و منظور از وقف مُشَوَّش برعکس این است، یعنی ابتدا طبقهی بعدی در نظر گرفته میشود و تا زمانی که آنها نیازداشته باشند، چیزی به طبقه قبلی داده نمیشود. منظور از لا مرتبا و لا مشوشا این است که درآمدها به طور یکسان میان تکتک افرادتمام طبقهها تقسیم شود؛ یعنی اگر طبقه اول ده نفر، طبقه دوم ده نفر و طبقه سوم ده نفر بودند، آن درآمدها به طور مساوی بین آن سینفر تقسیم میشود.
فرزندان جناب حضرت شیخ سلطان زکریا:
1. شیخ نعمتالله ولی
2. بابا علی (که در کاکو زکریاست)
3. شیخ حسن سورکول
4. شیخ محمد شریف (معروف به شیخ شربتی)
5. پیر یونس (که در ههنجیران مدفون است)
6. امیر طاهر کلان
7. بابا شیخ بیساران
8. امیر متوکل (معروف به پیر تهوهکلی گاران)
9. شیخ عطار (کنیهاش «بابا ذاالنون» است و در روستای ونینه به خاک سپرده شده است)
10. شیخ یوسف (معروف به «سبزهپوش» و آرامگاهش در دولی سورکول است)
11. پیر محمد امین (که در همان نزدیکی است و امروزه محل او به نام «نیزل» معروف است)
12. پیر محمد (که در کاکو زکریاست و در کودکی در کورهی ذکر، آتش به او سرایت کرده و سوخته است)
از *شیخ نعمتالله ولی** سه پسر به یادگار ماند: محمد صادق، عبدالوفوف و شیخ عبدالِحافیظ.
همسر *پیر یونس** دختری از امرای اسلام بود و از او سه پسر داشت: شیخ اسماعیل، شیخ عیسی و شیخ موسی.(شیخ موسی فرزندی نداشت).
شیخ اسماعیل دو پسر داشت:
شیخ ابراهیم و شیخ اسحاق. شیخ اسحاق پیش از ازدواج درگذشت و شیخ ابراهیم باقی ماند و ازدواج کرد.

شیخهای ههنجیران، هانهشیخان و سوله از نسل و خون او هستند. شیخ عیسی نیز جد شیخهای «سوله» (سولهای و هانهشیخان، مانند ههنجیران) است و از سادات شاذلی و حسنینسب میباشند.
* شیخ حسن فرزند حضرت شیخ زکریا، پسری به نام «بابا مراد» داشت و بابا مراد نیز دو پسر داشت: شیخ ابوبکر و شیخ ابراهیم. دیگر فرزندان شیخ زکریا فرزندی از پس خود به یادگار نگذاشتند.
این بزرگوار خلیفهها و یاران دینی بلندپایهی زیادی را تربیت کرد؛ از جمله:
خلفایش نود و نه نفرند :
1-سید ابراهیم شیخ محمود شیرازی
2-سید عبدالله اورامی
3-سید فتح الله موصلی
4-شیخ کریم برزنجی
5-سید عبد الصمد جامع این مؤلفه
6- سید مصطفی نهری
7-شیخ عبدالرحمن مردوخی
8-شیخ رسول قره داغی
9-شیخ سید شمامه باینچویی
10-شیخ محمد بغدادی
11-شیخ ابراهیم خور خور
12-خلیفه رستم هفتاشی
13-شیخ مصطفی تخته
14-سید محمد مولان ابن عم حضرته
15-سید بایزید ساوجبلاغی
16-سید احمد ابن ملا موسی تو کلی
17-سید ملا حمزه دو نیزی
18-شیخ حسن ابوالمعالی موصلی
19-شیخ ابویوسف عطای مصری
20-شیخ محمد زاهد زهاوی
21-شیخ محمد دیوانی
22-سید هیبت الله طالشی
23-شیخ عبدالمجید داغستانی
24-شیخ موسی گیلانی
25-سید مولانا رجب الدین تایگوزی
26-شیخ امام مله شیخ محمد خانقاهی
27-شیخ محمد جوانرودی
28-شیخ محمود خانقینی
29-شیخ عبدالرحیم حافظ دیار بکری
30-شیخ سندوس
31-شیخ عبدالله قماط بن شیخ محمد ابن شيخ احمد الشهاب الرملي
32-سید احمد زینی المکی
33- سید عبد الله الجليل المدنی
34- سید صلاح الحمائی
اینها همگی صاحب علم ظاهر و باطن بوده اند و در اغلب علوم تألیف دارند ولیکن بقیه را در علم ظاهر بقدر اینها دست ندارند از آن است که ترک شدند و پایه بلندی بعضی از اینها اول و آخر علم ظاهر بعد از تمسک بطریقه مبارکه در خانقاه مبارکه کسب کرده اند و تفصیل نسب بعضی از اینها انشاء الله می آید.
شیخ زکریا در سال ۷۷۵ هجری قمری به شهادت رسید و آرامگاه او بر روی تپهای در روستای «کاکو زکریا»، بالاتر از مزار پدربزرگوارشان شیخ خالد قرار دارد.