
گاهی ما انسانها آنقدر به نقشهایی که در رابطههایمان میگیریم عادت میکنیم که فراموش میکنیم نقش، تمام هویت ما نیست. ممکن است کسی در زندگی روزمره مسئولیتپذیر، تصمیمگیرنده و مسلط باشد، اما در رابطهی جنسی بخواهد کنترل را به دیگری واگذار کند. ممکن است کسی در ظاهر آرام، سازگار و پیرو به نظر برسد، اما در رابطهی جنسی از بهدست گرفتن کنترل لذت ببرد. بااینحال، ما معمولاً تمایل داریم از رفتار افراد، تصویری کلی از شخصیت و هویتشان بسازیم؛ گویی کسی که در یک موقعیت نقش خاصی را میپذیرد، ناگزیر در تمام موقعیتهای دیگر نیز باید همان آدم باشد. اینجا نخستین خطای ما شکل میگیرد: یکی گرفتن نقش با هویت.
در روابط جنسی نیز چنین خطایی به شکلهای مختلفی دیده میشود. در روابطی که بر پایهی سلطه و واگذاری شکل میگیرند، معمولاً از نقشهای تاپ و باتم صحبت میکنیم؛ نقشهایی که میتوانند به ترتیب با هدایت کردن و واگذار کردن بخشی از کنترل ارتباط داشته باشند. اما این نقشها لزوماً دربارهی تمام شخصیت فرد، شیوهی زندگی او یا حتی گرایش جنسیاش چیزی به ما نمیگویند. تاپ بودن بهخودیخود به معنای مردانگی بیشتر، قدرتطلبی در تمام ابعاد زندگی یا جذب شدن به جنسیتی خاص نیست؛ همانطور که باتم بودن به معنای ضعف، انفعال دائمی یا داشتن گرایشی جنسی مشخص نیست. بااینحال، ذهن ما دوست دارد برای این نقشها معنایی ثابت پیدا کند، چون دستهبندی کردن آدمها سادهتر از فهمیدن پیچیدگی آنهاست.
برای روشن شدن موضوع، مردی را تصور کنیم که در رابطهی جنسی ترجیح میدهد نقش باتم را داشته باشد؛ یعنی از موقعیتی لذت میبرد که در آن طرف مقابل هدایت رابطه را بر عهده میگیرد. این ترجیح بهخودیخود مشخص نمیکند که او به چه جنسیتی جذب میشود. ممکن است به زنان جذب شود، ممکن است به مردان جذب شود و ممکن است گرایش دیگری داشته باشد. نقش جنسی و گرایش جنسی دو موضوع متفاوتاند، هرچند در تجربهی واقعی یک فرد ممکن است بر یکدیگر تأثیر بگذارند. اما مسئله زمانی جالب میشود که شرایط اجتماعی و امکان پیدا کردن شریک مناسب را هم وارد بحث کنیم.
فرض کنیم این مرد به زنان جذب میشود، اما در محیطی زندگی میکند که یافتن زنی با تمایل به پذیرفتن نقش تاپ برایش دشوار است. او ممکن است با زنانی مواجه شود که از نظر عاطفی، ظاهری و شخصیتی برایش جذاباند، اما در رابطهی جنسی خواهان نقشی متفاوت از نقش مطلوب او هستند. در چنین شرایطی، ممکن است میان دو نیاز خود فاصلهای احساس کند: از یک سو، به زنان جذب میشود و از سوی دیگر، در رابطهی جنسی به نوع خاصی از پویایی و تقسیم نقشها تمایل دارد که بهسختی میتواند آن را با شریک مطلوبش تجربه کند.
اگر این مرد در ادامه با مردی آشنا شود که هم از نظر جنسی برایش جذاب است و هم تمایل دارد نقشی را بپذیرد که او در رابطه میخواهد، ممکن است رابطه با آن مرد را بهعنوان امکانی برای تجربهی آن پویایی کشف کند. در اینجا پرسشی مطرح میشود: آیا ترجیح او برای نقش باتم، گرایش جنسیاش را تعیین کرده است؟
پاسخ به این پرسش به این سادگی نیست. نقش جنسی بهتنهایی گرایش جنسی را تعیین نمیکند، اما نیازهای رابطهای، فرصتهای موجود و تجربههای فرد میتوانند بر چگونگی شناخت، بیان و تجربهی تمایلات جنسی او تأثیر بگذارند. ممکن است فردی در جریان تجربههایش متوجه شود که به مردان نیز جذب میشود؛ ممکن است پیشتر چنین جذبی را در خود تشخیص نداده باشد؛ یا ممکن است از ابتدا چنین گرایشی داشته باشد، اما امکان تجربه کردن یا بیان آن را پیدا نکرده باشد. همچنین ممکن است کسی صرفاً برای تجربهی نوعی رابطه که در دسترسش قرار گرفته، وارد آن شود، بیآنکه این انتخاب بهتنهایی تعریف دقیقی از گرایش جنسی او به دست بدهد.
بنابراین، نمیتوان نتیجه گرفت که مردی صرفاً به این دلیل که زن تاپ مناسبی پیدا نکرده، حتماً به مردان جذب خواهد شد؛ همانطور که نمیتوان گفت هر مرد باتمی که با مرد دیگری رابطه دارد، الزاماً از ابتدا گرایش همجنسگرایانهای داشته یا صرفاً در حال جبران نبودن یک زن تاپ است. انسانها به این سادگی قابل توضیح نیستند. بااینحال، این احتمال ارزش بررسی دارد که گاهی افراد در مسیر جستوجوی رابطهی مطلوبشان، با امکانهایی روبهرو میشوند که شناختشان از تمایلات خود را تغییر میدهند یا گسترش میدهند. تجربه میتواند به شناخت کمک کند، اما نباید هر تجربه را علت قطعی یک گرایش دانست.
در این میان، باید میان دو موضوع تمایز بگذاریم: گرایش جنسی مشخص میکند فرد به چه کسانی کشش جنسی یا عاطفی دارد؛ نقش جنسی به ترجیح او برای شیوهی مشارکت و تقسیم نقشها در رابطه مربوط است. این دو میتوانند در کنار هم معنا پیدا کنند، اما یکی جای دیگری را نمیگیرد. مردی که به زنان جذب میشود، برای باتم بودن مجبور نیست به مردان جذب شود؛ همانطور که مردی که به مردان جذب میشود، صرفاً به دلیل گرایشش لزوماً باتم نیست. ممکن است دو مرد همجنسگرا نقشهای متفاوتی داشته باشند و دو مرد دگرجنسگرا نیز در روابط خود ترجیحهای متفاوتی تجربه کنند. نه نقش جنسی بهتنهایی گرایش را آشکار میکند و نه گرایش جنسی، نقش مطلوب فرد را از پیش تعیین میکند.
اما این بحث یک سوی دیگر هم دارد؛ سویی که به مفهوم «تاپ تحمیلی» مربوط میشود. گاهی فردی در رابطه به نقش تاپ یا هدایتکننده نزدیک میشود، نه لزوماً به این دلیل که همیشه و در همهی موقعیتها چنین نقشی را ترجیح میدهد، بلکه چون شرایط زندگی یا رابطه او را به این جایگاه سوق داده است. این وضعیت محدود به زنان نیست؛ مردان نیز ممکن است در چنین موقعیتی قرار بگیرند. شاید فردی بارها تجربه کرده باشد که اگر خودش تصمیم نگیرد، کسی تصمیم نخواهد گرفت؛ اگر خودش مسئولیت نپذیرد، کاری پیش نخواهد رفت؛ و اگر خودش اوضاع را کنترل نکند، همهچیز از هم خواهد پاشید. بهتدریج، توانایی او در نگه داشتن امور به بخشی از تصویری تبدیل میشود که دیگران از او دارند. همه به قدرتش عادت میکنند، تا جایی که ممکن است فراموش کنند قدرت داشتن با میل دائمی به استفاده از آن یکی نیست.
چنین فردی ممکن است واقعاً از هدایت کردن لذت ببرد و این نقش را آزادانه انتخاب کرده باشد. اما ممکن است گاهی هم از اینکه همیشه باید تصمیم بگیرد، مراقب باشد و مسئولیت پیامدها را بر عهده بگیرد، خسته شود. شاید در خلوت خود بخواهد بتواند به دیگری تکیه کند، تصمیمگیری را واگذار کند و برای مدتی مجبور نباشد همهچیز را نگه دارد. این خواسته تناقضی با توانایی یا قدرت او ندارد. کسی که بلد است هدایت کند، لزوماً نمیخواهد همیشه هدایتکننده باشد؛ همانطور که کسی که میتواند مسئولیت بپذیرد، حق دارد گاهی از پذیرفتن آن دست بکشد.
اینجا مفهوم «تاپ تحمیلی» معنا پیدا میکند: موقعیتی که فرد در آن بهواسطهی انتظارات اجتماعی، شرایط زندگی یا نبود شریک مناسبی برای تقسیم مسئولیتها، ناچار میشود نقش هدایتکننده را بیش از آنچه واقعاً میخواهد بر عهده بگیرد. البته این وضعیت را نباید به همهی افراد قدرتمند تعمیم داد یا فرض کرد هر کسی که مسئولیت زیادی دارد، در رابطهی جنسی خواهان واگذاری کنترل است. همچنین باید میان هدایت کردن در زندگی روزمره و نقش تاپ در رابطهی جنسی تفاوت گذاشت؛ این دو ممکن است با یکدیگر ارتباط پیدا کنند، اما الزاماً یکی نیستند. نکته این است که رفتار بیرونی ما همیشه ترجیح درونیمان را بهطور کامل آشکار نمیکند. گاهی آنچه دیگران بهعنوان هویت ما میشناسند، ترکیبی است از تواناییها، انتخابها و نقشهایی که شرایط از ما طلب کردهاند.
شاید مسئلهی اصلی همین باشد: ما اغلب از آنچه یک نفر انجام میدهد، نتیجه میگیریم که او چه کسی است و چه چیزی میخواهد. کسی که هدایت میکند، در نظرمان فردی است که همیشه خواهان قدرت است؛ کسی که واگذار میکند، فردی است که نمیتواند مسئولیت بپذیرد؛ و کسی که در یک رابطهی جنسی نقش مشخصی دارد، باید گرایش جنسی معینی هم داشته باشد. این نتیجهگیریها ممکن است در بعضی موارد با واقعیت فرد همخوان باشند، اما هیچکدام را نمیتوان صرفاً از روی نقش او قطعی دانست.
نقشها به ما نشان میدهند که افراد در موقعیتی مشخص چگونه مشارکت میکنند؛ اما هویت و گرایش جنسی، ابعاد گستردهتری از تجربهی آنها هستند. برای شناخت یک انسان، باید میان چیزی که انتخاب میکند، چیزی که میخواهد، چیزی که تجربه میکند و چیزی که شرایط از او میطلبد، تفاوت بگذاریم. این ابعاد ممکن است بر یکدیگر اثر بگذارند، اما الزاماً یکسان نیستند.
شاید بهتر باشد بهجای اینکه بپرسیم «این آدم چه نقشی دارد، پس چه جور انسانی است؟»، سؤال دیگری مطرح کنیم: آیا این نقشی است که خودش میخواهد، یا نقشی است که بهتدریج در آن قرار گرفته و دیگران او را با آن میشناسند؟
و شاید حتی مهمتر از آن: اگر روزی فرصت پیدا کند که بدون ترس از قضاوت، بدون اجبار شرایط و بدون نیاز به اثبات چیزی به دیگران انتخاب کند، آیا باز هم همین نقش را انتخاب خواهد کرد؟