
فرض کن کسی مدتی است حال خوبی ندارد. خودش هم دقیقاً نمیداند چه اتفاقی برایش افتاده. نه اتفاق خاصی در زندگیاش افتاده که بتواند حالش را به آن نسبت دهد، نه میتواند توضیح روشنی برای احساسش پیدا کند. فقط میداند که مثل قبل نیست. از چیزهایی که قبلاً خوشحالش میکردند، کمتر لذت میبرد و گاهی حتی نمیفهمد چرا اینقدر بیحوصله است. از خودش میپرسد چرا اینطوری شدهام؟ چرا بقیه میتوانند زندگی کنند و من نمیتوانم؟ مگر چه اتفاقی برای من افتاده است؟
حالا کسی به او میگوید: «احتمالاً به خاطر تغییرات شیمیایی مغزته؛ مثلاً سروتونین و دوپامین در این وضعیت نقش دارن.» شاید او اصلاً نداند سروتونین چیست، دوپامین چه کاری انجام میدهد یا این مواد دقیقاً چه ارتباطی با حال او دارند. شاید حتی نداند که افسردگی را نمیتوان در همهٔ افراد به پایین بودن سادهٔ یک یا دو مادهٔ شیمیایی در مغز تقلیل داد. بااینحال، ممکن است همان لحظه احساس آرامش کند و بگوید: «آها، پس به خاطر اینه.»
اما دقیقاً چه چیزی را فهمیده است؟ آیا واقعاً علت حال بدش را شناخته، یا فقط با شنیدن چند واژهٔ علمی احساس کرده که علت آن شناخته شده است؟
این اتفاق برایم عجیب است. نه به این دلیل که آدمها از شنیدن توضیح آرام میشوند؛ بلکه به این دلیل که گاهی برای ایجاد این آرامش، لازم نیست معنای توضیح را بدانند. کافی است توضیحی بشنوند که شبیه توضیحهای معتبر و شناختهشده باشد. انگار همین که بفهمند برای تجربهشان نامی وجود دارد، دیگران هم آن را بررسی کردهاند و احتمالاً کسی میتواند دربارهاش چیزی بگوید، بخشی از نگرانیشان از بین میرود.
اما این اتفاق فقط زمانی نمیافتد که خودمان مسئلهای داریم و دنبال پاسخ میگردیم. گاهی حتی دربارهٔ پدیدههایی که هیچ نگرانی یا مسئلهٔ شخصیای دربارهشان نداریم، به همین شکل رفتار میکنیم.
مثلاً از بیشتر آدمها بپرسیم دوچرخه دقیقاً چطور کار میکند، احتمالاً نمیتوانند سازوکار آن را بهطور کامل توضیح دهند. شاید بدانند رکابزدن باعث حرکت دوچرخه میشود، اما اگر بخواهیم دقیقتر بپرسیم نیرو چگونه منتقل میشود، قطعات مختلف چه نقشی دارند و چرا دوچرخه با وجود تعادل ناپایدارش میتواند هنگام حرکت کنترل شود، ممکن است پاسخ روشنی نداشته باشند. دربارهٔ باران هم همینطور است. بسیاری از ما میدانیم که باران با ابرها ارتباط دارد، اما شاید نتوانیم فرایند شکلگیری قطرهها، میعان بخار آب و شرایط لازم برای بارش را بهدرستی توضیح دهیم.
بااینحال، معمولاً با خیال راحت از دوچرخه استفاده میکنیم و وقتی باران میبارد، برایمان اتفاقی کاملاً عادی است. ندانستن سازوکار این پدیدهها زندگی روزمرهمان را مختل نمیکند. چرا؟ چون میدانیم این چیزها قابل توضیحاند. میدانیم مهندسانی وجود دارند که سازوکار دوچرخه را میشناسند، دانشمندانی وجود دارند که فرایند شکلگیری باران را بررسی کردهاند و کتابها و پژوهشهایی وجود دارند که پاسخ این پرسشها را در خود دارند. لازم نیست خودمان پاسخ همهٔ این پرسشها را بدانیم؛ همین که میدانیم پاسخهایی وجود دارند و کسانی هستند که آنها را میدانند، برای ادامهٔ زندگی کافی است.
اینجا دیگر حتی پای آرامشدن از یک مشکل شخصی هم در میان نیست. ما با نوعی اطمینان زندگی میکنیم که از دانستن مستقیم خودمان به دست نیامده است. جهان برایمان قابلفهم به نظر میرسد، حتی وقتی خودمان بخش بزرگی از آن را نمیفهمیم. انگار دانش دیگران میتواند بخشی از احساس اطمینان ما دربارهٔ جهان را تأمین کند.
اما نکتهٔ جالبتر این است که گاهی حتی لازم نیست بدانیم چه کسی این دانش را دارد یا دقیقاً چه چیزی دربارهٔ آن پدیده میداند. همین که مطمئن باشیم کسانی وجود دارند که میتوانند آن را توضیح دهند، برایمان کافی است. انگار دانستن اینکه پاسخی در جایی از جهان وجود دارد، تا اندازهای جای دانستن خود پاسخ را میگیرد. البته این موضوع بهخودیخود عجیب یا نادرست نیست. هیچ انسانی نمیتواند تمام دانش لازم برای توضیح جهان را شخصاً به دست بیاورد. ما ناچاریم به دانش تخصصی دیگران اعتماد کنیم و بسیاری از کارهای روزمرهمان را بر پایهٔ دانشی انجام دهیم که خودمان از ابتدا اثباتش نکردهایم. اما چیزی که توجه مرا جلب میکند، تفاوت میان دو وضعیت است: اینکه بدانیم توضیحی وجود دارد و اینکه خودمان آن توضیح را بفهمیم. این دو بهآسانی میتوانند در تجربهٔ ذهنی ما به هم نزدیک شوند، تا جایی که گاهی احساس میکنیم چیزی را میدانیم، فقط چون مطمئنیم کسانی هستند که آن را میدانند.
شاید یکی از دلایل این اتفاق، اهمیتی باشد که برای اسمها قائل میشویم. وقتی کسی برای حالتی که تجربه میکنیم یا اتفاقی که برایمان افتاده نام مشخصی به کار میبرد، ممکن است ناخودآگاه تصور کنیم این پدیده آنقدر شناختهشده است که برایش اصطلاحی ساختهاند، دربارهاش صحبت شده و احتمالاً کسانی آن را بررسی کردهاند. با خودمان میگوییم اگر این حالت اسم دارد، پس لابد قبلاً هم دیگرانی آن را تجربه کردهاند؛ اگر اصطلاحی برایش وجود دارد، پس حتماً آنقدر دربارهاش میدانند که توانستهاند آن را از سایر پدیدهها جدا کنند و در یک دستهٔ مشخص قرار دهند. در نتیجه، حتی پیش از آنکه معنای دقیق آن اصطلاح را بدانیم یا بفهمیم چه چیزی را توضیح میدهد، ممکن است احساس کنیم از ناشناخته بودن مسئله فاصله گرفتهایم. انگار اسم داشتن، برایمان نشانهای از شناختهشده بودن است و شناختهشده بودن هم به ما اطمینان میدهد که این پدیده بیقاعده، بیسابقه یا کاملاً خارج از محدودهٔ فهم انسان نیست.
اما واقعیت این است که اسم داشتن و شناختهشده بودن، الزاماً یکسان نیستند. میتوانیم برای چیزی نامی بسازیم، بدون اینکه سازوکارش را بهدرستی بشناسیم؛ حتی ممکن است یک اصطلاح سالها رایج باشد، درحالیکه دربارهٔ تعریف دقیق، علتها یا حدود کاربرد آن اختلافنظر وجود داشته باشد. بااینحال، در ذهن ما گاهی این فاصله محو میشود: از اینکه چیزی نام دارد، به این نتیجه میرسیم که بهاندازهٔ کافی شناخته شده است؛ و از اینکه شناخته شده است، احساس میکنیم تا اندازهای آن را میفهمیم. شاید همین جابهجایی ظریف است که باعث میشود یک کلمه بتواند پیش از آنکه اطلاعات چندانی به ما بدهد، احساس اطمینان ایجاد کند.
اسمگذاری هم میتواند چنین نقشی داشته باشد. وقتی به تجربهای نام میدهیم، ممکن است احساس کنیم آن تجربه دیگر ناشناخته نیست. اما این احساس همیشه به معنای شناختن علت آن نیست. گاهی نام، فقط نام است؛ برچسبی که به ما کمک میکند دربارهٔ چیزی حرف بزنیم، بیآنکه هنوز سازوکارش را فهمیده باشیم.
این ماجرا فقط به بیماریها محدود نمیشود. فرض کن کسی متوجه شده است که در جمعها زود خسته میشود، ترجیح میدهد تنها باشد و برای برقراری ارتباط با دیگران به انرژی زیادی نیاز دارد. از خودش میپرسد چرا من اینطوریام؟ چرا دیگران از بودن در جمع لذت میبرند، اما من گاهی فقط میخواهم به خانه برگردم؟ بعد کسی به او میگوید: «تو درونگرایی.» شاید هنوز نداند درونگرایی دقیقاً به چه معناست، چه ابعادی دارد و تا چه اندازه میتواند رفتارهایش را توضیح دهد؛ اما ممکن است با شنیدن همین کلمه احساس کند بالاخره پاسخی پیدا کرده است. رفتارهایی که تا چند لحظه قبل برایش پراکنده و عجیب بودند، حالا زیر یک عنوان قرار گرفتهاند. دیگر لازم نیست هرکدام را جداگانه بررسی کند. همه را به یک مفهوم نسبت میدهد و از این بابت آسوده میشود.
باز هم همان پرسش باقی میماند: آیا او خودش را بهتر شناخته است، یا فقط یک نام برای مجموعهای از تجربههایش پیدا کرده است؟ شاید پاسخ، ترکیبی از هر دو باشد. اما چیزی که برای من جالب است، این است که چگونه گاهی یک مفهوم، پیش از آنکه معنایش را بفهمیم، میتواند احساس فهمیدن را در ما ایجاد کند.
این الگو را در برخورد با رفتار دیگران هم میتوان دید. فرض کن کسی از رفتار عجیب یک نفر ناراحت شده است. نمیداند چرا آن شخص با او آنطور رفتار کرده؛ آیا از او ناراحت بوده، آیا قصد بیاحترامی داشته، آیا مسئلهای شخصی در میان بوده یا آیا این رفتار معنای خاصی برای رابطهشان دارد. ذهنش مدام میان احتمالهای مختلف حرکت میکند. حالا دو نفر میتوانند دو توضیح کاملاً متفاوت به او بدهند و هر دو، به شکلی، آرامشبخش باشند.
یکی میگوید: «این فقط همین یک بار اینطوری رفتار کرده. خودش معمولاً اینجوری نیست.» دیگری میگوید: «نه، او همیشه همینطوری است؛ با همه همین رفتار را دارد.» توضیح اول، آن رفتار را از یک قاعده به یک استثنا تبدیل میکند؛ توضیح دوم، آن را از یک اتفاق خاص به یک الگوی تکرارشونده تبدیل میکند. یکی میگوید این رفتار معمول نیست و دیگری میگوید کاملاً معمول است. بااینحال، هر دو ممکن است از شدت نگرانی فرد کم کنند.
چرا؟ چون در هر دو حالت، رفتار دیگر کاملاً بیقاعده و مبهم نیست. اگر فقط یک بار اتفاق افتاده باشد، میتوان آن را به شرایط خاص همان موقعیت نسبت داد. اگر همیشه اتفاق میافتد، میتوان آن را بخشی از الگوی رفتاری آن شخص دانست. در هر دو حالت، فرد احساس میکند بالاخره میتواند جای آن اتفاق را در ذهنش مشخص کند. دیگر لازم نیست بیوقفه از خودش بپرسد چرا این اتفاق افتاد و آیا معنای خاصی دربارهٔ من دارد. یک روایت پیدا کرده که میتواند با آن اتفاق کنار بیاید.
البته هیچکدام از این توضیحها لزوماً درست نیستند. ممکن است آن شخص فقط یک بار بدرفتاری کرده باشد، اما نه به دلیلی که ما تصور میکنیم. ممکن است هم واقعاً الگویی پایدار داشته باشد. مسئله این نیست که هر توضیحی آرامشبخش است، پس درست است؛ مسئله این است که گاهی توضیح، پیش از آنکه صحتش بررسی شود، کارکرد روانی خودش را انجام داده است.
به نظرم وجه مشترک این مثالها چیزی فراتر از علاقهٔ ما به دانستن علت است. ما ظاهراً فقط نمیخواهیم بدانیم چرا اتفاقی افتاده؛ گاهی میخواهیم مطمئن شویم که اصلاً چیزی برای دانستن وجود دارد. میخواهیم بدانیم این اتفاق بیسابقه نیست، میتوان آن را در یک دسته قرار داد، میتوان دربارهاش حرف زد و شاید بتوان آن را پیشبینی یا کنترل کرد. در چنین وضعیتی، یک نام یا روایت میتواند به ما احساس نظم بدهد، حتی اگر هنوز دانش چندانی به ما اضافه نکرده باشد.
شاید به همین دلیل است که ندانستن گاهی بیش از خود اتفاق آزارمان میدهد. وقتی علت چیزی را نمیدانیم، احتمالهای متعددی باز میمانند. نمیدانیم باید نگران باشیم یا نه، آیا اتفاق تکرار خواهد شد، آیا تقصیر ما بوده یا اصلاً معنای خاصی داشته است. اما وقتی یک توضیح پیدا میکنیم، حتی اگر ناقص باشد، بخشی از این احتمالها کنار میروند. ذهن میتواند بهجای حرکت میان بیشمار امکان، به یک روایت تکیه کند.
بااینحال، اینجا تفاوت مهمی وجود دارد. گاهی یک توضیح واقعاً ما را به شناخت نزدیکتر میکند؛ پرسشهای تازهای ایجاد میکند، سازوکار پدیده را روشنتر میکند و به ما کمک میکند پیشبینیهای دقیقتری داشته باشیم. اما گاهی توضیح فقط پرسش را متوقف میکند. مثلاً میگوییم «این به خاطر درونگرایی است»، بیآنکه بدانیم این مفهوم دقیقاً چه چیزی را توضیح میدهد. یا میگوییم «این اتفاق به خاطر مواد شیمیایی مغز است»، بیآنکه بدانیم کدام سازوکار، در چه شرایطی و با چه شواهدی در میان است. در حالت اول، توضیح دری به سوی شناخت باز میکند؛ در حالت دوم، ممکن است همان دری باشد که زودتر از موعد میبندیم.
شاید عجیبترین بخش ماجرا همین باشد: ما ممکن است از یک توضیح احساس رضایت کنیم، بیآنکه بتوانیم آن را توضیح دهیم. ممکن است تصور کنیم مسئلهای را فهمیدهایم، درحالیکه فقط یاد گرفتهایم آن را با چه کلمهای صدا بزنیم. و گاهی حتی لازم نیست بدانیم آن کلمه دقیقاً چه معنایی دارد؛ کافی است بدانیم کلمهای شناختهشده است و پیش از ما هم کسانی دربارهٔ آن حرف زدهاند.
البته نمیتوان گفت هرکس با شنیدن یک نام آرام میشود، لزوماً به دنبال توهم فهمیدن است. انسان برای فکرکردن ناچار است از مفاهیم، دستهبندیها و توضیحهای فشرده استفاده کند. هیچکس نمیتواند هر پدیدهای را از ابتدا و با تمام جزئیات بررسی کند. مسئله از جایی شروع میشود که ابزار شناخت را با خود شناخت اشتباه میگیریم؛ جایی که یک مفهوم بهجای آنکه نقطهٔ شروع پرسش باشد، به نقطهٔ پایان آن تبدیل میشود.
شاید ما بیش از آنکه تصور میکنیم، به همین نقطهٔ پایان نیاز داریم. جایی که بتوانیم به خودمان بگوییم «پس به خاطر این بود» و دیگر مجبور نباشیم با پرسش بیپاسخ زندگی کنیم. اما آیا احساس آسودگی ما میتواند نشان دهد که واقعاً چیزی را فهمیدهایم؟ آیا وقتی یک نام پیدا میکنیم، جهان برایمان روشنتر شده است، یا فقط توانستهایم بخشی از تاریکی آن را با یک کلمه بپوشانیم؟
من فعلاً پاسخ قطعیای ندارم. اما فکر میکنم ارزش دارد دفعهٔ بعد که توضیحی شنیدیم و احساس کردیم بالاخره مسئله روشن شده، لحظهای مکث کنیم و از خودمان بپرسیم: آیا حالا واقعاً میدانم چرا این اتفاق افتاده، یا فقط میدانم چه نامی روی آن گذاشتهاند؟ و وقتی میگویم چیزی را میدانم، آیا خودم آن را میفهمم، یا فقط به این اطمینان دارم که در جایی از جهان، کسی هست که آن را میفهمد؟
شاید تفاوت میان این دو، تفاوت کوچکی به نظر برسد؛ اما ممکن است درست در همین فاصله باشد که شناخت واقعی آغاز میشود.