
فرض کن وارد یک فروشگاه لباس میشوی. رگالها پر از لباسهایی هستند که از نظر رنگ، مدل، جنس و طرح با هم فرق دارند. از کنار بیشترشان رد میشوی، اما چندتایشان توجهت را جلب میکنند. شاید حتی خودت هم دقیقاً ندانی چرا. ممکن است لباسی را ببینی و با خودت بگویی «این خیلی قشنگه»، درحالیکه لباس دیگری با همان کیفیت و قیمت برایت هیچ جذابیتی ندارد. چند روز بعد، در اینستاگرام، لباسی شبیه به همان را میبینی و باز هم توجهت جلب میشود. چند روز بعدتر، دوباره. انگار چیزی در تو هست که مدام به سمت شکل خاصی از لباسها برمیگردد.
ما معمولاً از کنار این اتفاق بهسادگی عبور میکنیم. میگوییم سلیقهاش اینطوری است، این مدل لباس را دوست دارد یا به فلان رنگ علاقهمند است. بعد هم به کار خودمان میرسیم. اما من مدتی است به این فکر میکنم که خودِ این اتفاق چقدر عجیب است. اصلاً چرا باید چیزی به نام علاقه وجود داشته باشد؟
منظورم این نیست که چرا یک نفر لباس اسپرت دوست دارد و دیگری لباس رسمی، یا چرا یکی مهندس میشود و دیگری روانشناس. چیزی که برایم جالب است، یک مرحله عقبتر از این تفاوتهاست. چرا در میان این همه چیزی که در جهان وجود دارد، بعضی چیزها برای ما جذاباند و بعضی دیگر تقریباً هیچ احساسی در ما ایجاد نمیکنند؟ چرا ممکن است یک نفر ساعتها دربارهٔ یک موضوع بخواند و خسته نشود، درحالیکه همان موضوع برای شخص دیگری بعد از چند دقیقه کسالتبار میشود؟ چرا بعضی چیزها توجه ما را به خودشان میکشانند، اما برای بعضی چیزهای دیگر باید بهزور در خودمان انگیزه ایجاد کنیم تا حتی چند دقیقه به آنها توجه کنیم؟
این تفاوت آنقدر در زندگی روزمره تکرار میشود که به نظر میرسد اصلاً ارزش پرسیدن ندارد. ما از کودکی میشنویم که هرکس سلیقهای دارد، به چیزهای متفاوتی علاقهمند است و قرار نیست همه یک چیز را دوست داشته باشند. این حرفها درستاند، اما چیزی را که برای من جالب است توضیح نمیدهند. مسئله فقط این نیست که علایق ما با یکدیگر تفاوت دارند؛ مسئله این است که چرا اساساً چنین تفاوتی وجود دارد و چرا هرکدام از ما بارها به سمت چیزهای مشابهی برمیگردیم.
اگر علاقهها صرفاً واکنشهایی تصادفی و لحظهای بودند، شاید انتظار داشتیم انتخابهایمان هر روز به شکلی کاملاً متفاوت ظاهر شوند. امروز چیزی برایمان جذاب باشد، فردا هیچ توجهی به آن نداشته باشیم و هفتهٔ بعد بدون هیچ الگویی سراغ موضوعی کاملاً نامرتبط برویم. البته علایق تغییر میکنند و ممکن است چیزی که زمانی دوست داشتیم، دیگر برایمان جذاب نباشد. اما در بسیاری از موارد، چنین اتفاقی نمیافتد. ما به موضوعاتی برمیگردیم. بارها همان سبک لباسها را انتخاب میکنیم، به همان نوع موسیقی گوش میدهیم، همان نوع داستانها را دنبال میکنیم یا از میان هزاران موضوع موجود در اینترنت، دوباره به چند حوزهٔ آشنا میرسیم. حتی گاهی وقتی تصور میکنیم داریم چیز تازهای انتخاب میکنیم، بعداً متوجه میشویم که انتخاب تازهمان هم به شکلی با علاقههای قبلی ما ارتباط داشته است.
جالبتر اینکه فناوری هم متوجه این تکرار شده است. کافی است مدتی در اینستاگرام بچرخیم. به بعضی پستها بیشتر توجه میکنیم، روی بعضی مکث میکنیم، بعضی را ذخیره میکنیم و از کنار بعضی دیگر بیتفاوت میگذریم. کمکم اکسپلورمان تغییر میکند. اینستاگرام بر اساس رفتارهای قبلی ما حدس میزند چه محتوایی ممکن است برایمان جذاب باشد و موارد مشابه بیشتری نشانمان میدهد. بعد ما دوباره به بعضی از آن محتواها توجه میکنیم و الگوریتم هم از رفتار تازهمان یاد میگیرد. پس از مدتی، اکسپلور دو نفر میتواند آنقدر متفاوت شود که انگار هرکدام در گوشهای جداگانه از اینترنت زندگی میکنند.
البته الگوریتم مستقیماً به علاقهٔ درونی ما دسترسی ندارد. از رفتارمان نشانه جمع میکند و بر اساس آنها پیشبینی میسازد. گاهی هم همین نمایش مکرر باعث میشود به موضوعی علاقهمندتر شویم. اما حتی با درنظرگرفتن این نکته، یک سؤال همچنان باقی میماند: چطور انتخابهای ما آنقدر تکرارپذیرند که بتوان از رفتار دیروزمان برای پیشبینی بخشی از رفتار فردایمان استفاده کرد؟ چه چیزی در ما باعث میشود یک موضوع بارها به چشممان بیاید، درحالیکه ممکن است هزاران موضوع دیگر حتی فرصت جلب توجه ما را پیدا نکنند؟
فکر میکنم اینجا با چیزی روبهرو هستیم که در زندگی روزمره بدیهی به نظر میرسد، اما وقتی دقیقتر نگاهش میکنیم، توضیحدادنش چندان ساده نیست. ما انگار فقط مجموعهای از انتخابهای پراکنده نیستیم. در انتخابهایمان الگوهایی وجود دارد. ممکن است امروز یک کتاب بخوانیم، فردا ویدئویی ببینیم و هفتهٔ بعد با کسی گفتوگو کنیم؛ اما اگر دقیقتر نگاه کنیم، شاید متوجه شویم که همهٔ این انتخابها به چند موضوع مشخص برمیگردند. گویی بعضی چیزها برای ذهن ما کشش بیشتری دارند. نه لزوماً چون دربارهشان تصمیم گرفتهایم، بلکه گاهی حتی پیش از آنکه فرصت کنیم تصمیم بگیریم، توجهمان به سمتشان رفته است.
اینجا یک احتمال به ذهنم میرسد: شاید علاقه فقط به معنای دوستداشتن یک چیز خاص نباشد. شاید بعضی چیزها برای ما جذاباند چون با بخشهایی از ساختار درونیمان تناسب دارند؛ با نوع پرسشهایی که ذهنمان را مشغول میکنند، چیزهایی که برایمان اهمیت دارند یا شیوهای که جهان را میبینیم. شاید یک نفر در موضوعات مختلف مدام به دنبال شناختن انسانها باشد، یک نفر دیگر به دنبال زیبایی، دیگری به دنبال کشف سازوکارها و فردی دیگر به دنبال نظم و پیشبینیپذیری. ممکن است این گرایشها در ظاهر به شکل علاقههای متفاوتی ظاهر شوند، اما در عمق، بخشی از یک جهتگیری مشترک باشند. اگر چنین چیزی وجود داشته باشد، شاید علاقهها فقط فهرستی از چیزهای موردپسند ما نباشند؛ شاید بتوانند سرنخی دربارهٔ این باشند که ذهن ما بهطور مکرر به کدام بخشهای جهان گرایش پیدا میکند.
البته نمیخواهم نتیجه بگیرم که همهٔ علاقههای ما از ابتدا در وجودمان آماده بودهاند یا شخصیت بهتنهایی آنها را تعیین میکند. محیط، خانواده، تجربههای زندگی، فرهنگ و اتفاقات تصادفی هم در شکلگیری سلیقه و علاقه نقش دارند. گاهی چیزی را دوست داریم چون بارها با آن مواجه شدهایم؛ گاهی هم یک تجربهٔ تازه مسیر علاقهمان را تغییر میدهد. اما اینها لزوماً اصل پرسش را از بین نمیبرند. هنوز میتوانیم بپرسیم چرا بعضی تجربهها در ما ماندگارتر میشوند، چرا بعضی موضوعات بارها توجه ما را جلب میکنند و چرا علایقمان در طول زمان تا اندازهای ثبات پیدا میکنند.
برای من، عجیبترین بخش ماجرا شاید این باشد که ما نهفقط به چیزهای متفاوتی علاقه داریم، بلکه در برابر چیزهای مختلف، میزان متفاوتی از توجه و انرژی را تجربه میکنیم. یک نفر برای دنبالکردن موضوع موردعلاقهاش لازم نیست خودش را مجبور کند؛ ساعتها میگذرد و او همچنان میخواهد ادامه دهد. اما وقتی پای موضوع دیگری به میان میآید، حتی چند دقیقه هم برایش طولانی میشود. چرا یک فعالیت میتواند برای کسی سرچشمهٔ کنجکاوی باشد و برای دیگری چیزی که فقط میخواهد هرچه زودتر تمام شود؟ آیا تفاوت فقط در لذتبردن است، یا علاقه روی خودِ تجربهٔ ما از زمان، توجه و تلاش هم اثر میگذارد؟
شاید علاقه آنقدر به زندگی روزمرهمان نزدیک است که بهندرت به وجود خودش فکر میکنیم. هر روز انتخاب میکنیم، میپسندیم، رد میکنیم و دوباره به چیزهایی برمیگردیم که دوستشان داریم. اما تجربهکردن یک پدیده به معنای شناختن سازوکار آن نیست. ما میدانیم که به چیزی علاقه داریم، ولی ممکن است ندانیم چرا آن چیز برای ما جذاب شده، چرا جذابیتش دوام آورده یا چرا موضوع دیگری با وجود تمام ارزشهایش نمیتواند همان واکنش را در ما ایجاد کند.
شاید پرسش اصلی این باشد: وقتی میگوییم «من این را دوست دارم»، دقیقاً دربارهٔ چه چیزی حرف میزنیم؟ یک احساس لحظهای؟ نتیجهٔ تجربههای قبلی؟ یک گرایش نسبتاً پایدار؟ یا الگویی که در طول زمان، از تعامل میان ما و جهان شکل گرفته است؟ و اگر علاقهها تا این اندازه تکرار میشوند، آیا میتوانیم از آنها چیزی دربارهٔ ساختار ذهن و شخصیت انسان بفهمیم؟
من فعلاً پاسخ قطعیای برای این پرسشها ندارم. اما فکر میکنم خودِ علاقه، پیش از آنکه دربارهٔ موضوعات موردعلاقهمان صحبت کنیم، ارزش بررسی دارد. شاید آنچه بدیهی به نظر میرسد، یعنی اینکه هرکدام از ما چیزهایی را دوست داریم و از چیزهایی دیگر خسته میشویم، درواقع دریچهای باشد به پرسشی بزرگتر: چرا جهان برای همهٔ ما به یک اندازه جذاب نیست؟
چرا در میان تمام چیزهایی که میتوانیم ببینیم، یاد بگیریم یا تجربه کنیم، بعضی چیزها بارها و بارها ما را به سمت خودشان میکشانند و بعضی دیگر حتی نمیتوانند توجه ما را برای چند دقیقه متمرکز نگه دارند؟
شاید هنوز جواب روشنی نداشته باشیم. اما به نظرم همین که برای یک بار هم که شده، بهجای پذیرفتن علاقه بهعنوان بخشی کاملاً عادی از زندگی، خودِ آن را موضوع پرسش قرار دهیم، میتواند شروع یک مسیر فکری تازه باشد.