
آیا برای رهایی از سلطه باید جای سلطهگر و سلطهپذیر را عوض کرد؟
قدرت یکی از قدیمیترین عناصر سازماندهنده زندگی اجتماعی انسان است. جوامع در طول تاریخ، به شکلهای گوناگون، بر اساس سلسلهمراتب و تقسیم افراد به گروههای فرادست و فرودست شکل گرفتهاند؛ از نظامهای طبقاتی و اشرافی گرفته تا ساختارهای اقتصادی، سیاسی و جنسیتی. در چنین نظمی، دسترسی به منابع، امکان تصمیمگیری و حتی حق تعیین سرنوشت، میان افراد بهطور برابر توزیع نمیشود. همواره گروهی در موقعیت فرماندادن قرار میگیرد و گروهی دیگر ناچار است از تصمیمهای آنها پیروی کند. این ساختار گاهی چنان در زندگی روزمره ریشه میدواند که نابرابری نه بهعنوان یک وضعیت تاریخی و قابلتغییر، بلکه بهعنوان بخشی طبیعی از جهان پذیرفته میشود.
اما مسئله سلطه فقط به این محدود نمیشود که چه کسی قدرت بیشتری دارد؛ پرسش مهمتر این است که چرا اساساً روابط انسانی باید در قالب فرماندهنده و فرمانبردار سازمان پیدا کنند. بسیاری از جنبشهای اجتماعی برای تغییر چنین نظمی شکل گرفتهاند، اما گاهی آنچه در عمل اتفاق میافتد، نه حذف سلسلهمراتب، بلکه جابهجایی جایگاه افراد درون همان ساختار است. در این صورت، آیا واقعاً با نظامی متفاوت روبهرو هستیم یا فقط صاحبان قدرت تغییر کردهاند؟ برای بررسی این پرسش، میتوان به نمونهای عجیب و واقعی در تاریخ معاصر اروپا نگاه کرد؛ قلمرویی که نامش را «پادشاهی جهان دیگر» گذاشته بود.
در اول ژوئن ۱۹۹۶، مجموعهای با نام Other World Kingdom که به اختصار OWK نامیده میشد، در جمهوری چک تأسیس شد. این مجموعه در روستای کوچکی به نام «چرنا» (Černá)، در منطقه ژدار ناد سازاوو، در محوطه یک قلعه متعلق به قرن شانزدهم قرار داشت. OWK خود را یک پادشاهی مستقل معرفی میکرد، اما از نظر حقوق بینالملل کشور بهرسمیتشناختهشدهای نبود؛ بلکه در دسته موجودیتهایی قرار میگرفت که از آنها با عنوان «میکرونیشن» یا دولتک خودخوانده یاد میشود. یعنی ساختاری که بدون برخورداری از حاکمیت و شناسایی رسمی بینالمللی، برای خود نمادها و نهادهای یک کشور را تعریف میکند. این مجموعه در سال ۱۹۹۷ پذیرای بازدیدکنندگان شد و فعالیت مجموعه فیزیکی آن در سال ۲۰۰۸ پایان یافت.
اما چیزی که OWK را از دیگر میکرونیشنها متمایز میکرد، صرفاً ادعای استقلال یا داشتن نمادهای حکومتی نبود؛ بلکه نظام اجتماعی و سیاسی خاصی بود که برای خود طراحی کرده بود. این پادشاهی بر پایه نوعی سلطنت مطلقه مادرسالارانه و با محوریت سلطه زنان بر مردان شکل گرفته بود. در رأس آن ملکهای قرار داشت که بالاترین مقام قدرت محسوب میشد و ساختار حکومتی نیز بر همین اصل سازمان یافته بود: زنان در جایگاه فرمانروا و مردان در جایگاه زیردست قرار میگرفتند.
در واقع، OWK در کنار ساختار سیاسی نمادین خود، مجموعهای تجاری و تفریحی با محوریت روابط BDSM و بهویژه فِمدام (Femdom) بود؛ مفهومی که به روابط مبتنی بر سلطه زنانه اشاره دارد. در این مجموعه، مردان میتوانستند در چارچوب توافقهای از پیش تعیینشده، نقش زیردست یا برده را بپذیرند و زنان در جایگاه مسلط قرار بگیرند. بنابراین، آنچه در این قلمرو اتفاق میافتاد صرفاً یک نمایش حکومتی نبود؛ بلکه نوعی تجربه سازمانیافته از روابط قدرت، سلطه و اطاعت نیز به شمار میرفت.
این پادشاهی برای تقویت هویت مستقل خود، مجموعهای از نمادها و نهادهای حکومتی طراحی کرده بود: پرچم، سرود ملی، واحد پول مخصوص با نام «DOM»، گذرنامه، پلیس و دادگاه. حتی قوانین و سلسلهمراتب اجتماعی خاص خود را داشت. مساحت قلمرویی که برای خود ادعا میکرد حدود سه هکتار بود؛ فضایی کوچک که در آن تلاش شده بود تصویری فشرده از یک نظام سیاسی کامل ساخته شود.
اما چرا چنین ساختاری به وجود آمد؟ OWK را نمیتوان یک جنبش سیاسی فراگیر یا تلاشی برای اصلاح نظام حکومتی جمهوری چک دانست. این مجموعه اساساً با هدف ایجاد فضایی اختصاصی برای تجربه و نمایش یک نظم مادرسالارانه و روابط سلطه زنانه شکل گرفته بود. به بیان دیگر، بنیانگذاران آن قصد نداشتند ساختار قدرت را در سطح جامعه تغییر دهند؛ آنها قلمرویی محدود ساختند تا در آن، نظمی متفاوت از روابط جنسیتی و قدرت را به نمایش بگذارند و تجربه کنند. از همین رو، بهتر است OWK را نه یک انقلاب سیاسی، بلکه نوعی بازسازی نمادین و محدود از یک نظام اجتماعی متفاوت در نظر بگیریم.
اکنون میتوان از معرفی این قلمرو فاصله گرفت و به پرسشی برگشت که اهمیت آن فراتر از تاریخچه یک مجموعه تفریحی در اروپاست: آیا برای رهایی از سلطه باید جای سلطهگر و سلطهپذیر را عوض کرد؟
در نگاه نخست، OWK را میتوان نمونهای از وارونهسازی نظم سنتی قدرت دانست. در بسیاری از جوامع، مردان بهطور تاریخی در موقعیتهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مسلط قرار داشتهاند و زنان برای دسترسی به همان جایگاهها مبارزه کردهاند. اما در این پادشاهی، ساختار به شکلی معکوس بازنمایی میشد: زنان در رأس هرم قرار داشتند و مردان در قاعده آن. با این حال، یک نکته مهم وجود دارد: آنچه تغییر کرده بود، لزوماً اصل سلسلهمراتب نبود؛ بلکه جنسیت افرادی بود که در دو سوی آن قرار میگرفتند.
این تمایز ما را به یکی از مسائل اساسی فلسفه سیاسی میرساند. اگر گروهی که زمانی تحت سلطه بوده، پس از رسیدن به قدرت همان ساختار فرمانروایی را حفظ کند، آیا واقعاً نظمی تازه ایجاد کرده است؟ یا صرفاً جایگاههای موجود را میان افراد دیگری تقسیم کرده است؟ ممکن است گروهی از افراد از قاعده هرم به رأس آن برسند، اما همچنان منطق هرم را بازتولید کنند. در این حالت، سلطه از میان نرفته است؛ فقط صاحب آن تغییر کرده است.
البته باید میان ساختار نمادین و محدود OWK و نظامهای واقعی سلطه سیاسی تفاوت قائل شد. روابط BDSM در صورتی که بر رضایت آگاهانه و امکان تعیین حدود و توقف رابطه استوار باشند، لزوماً به معنای سلب آزادی یا تحمیل سلطه نیستند. فرد میتواند آزادانه وارد رابطهای شود که در آن نقش زیردست را انتخاب میکند. حتی ممکن است همین انتخاب، برای او شکلی از اعمال اراده و استقلال باشد. در اینجا با تناقض جالبی روبهرو میشویم: چگونه ممکن است انسان از آزادی خود استفاده کند تا اطاعت را انتخاب کند؟
اما این مسئله در سطح روابط خصوصی باقی نمیماند. وقتی همین الگو به شکل یک نظام سیاسی بازنمایی میشود، پرسش پیچیدهتری شکل میگیرد: آیا رضایت افراد به ایفای یک نقش در یک رابطه مشخص، میتواند مشروعیت یک سلسلهمراتب اجتماعی را نیز تضمین کند؟ پاسخ لزوماً مثبت نیست. انتخاب داوطلبانه یک نقش در شرایطی محدود، با پذیرفتن یک نظام دائمی نابرابری تفاوت دارد. آزادی انتخاب یک تجربه، به معنای تأیید نابرابری بهعنوان اصل سازماندهنده جامعه نیست.
شاید یکی از مهمترین درسهای فلسفی این پادشاهی کوچک همین باشد: ما گاهی آنقدر درگیر تغییر جایگاه خود در ساختارهای قدرت میشویم که فراموش میکنیم خود ساختار را نیز میتوان زیر سؤال برد. فردی که از سلطه دیگری رنج برده، ممکن است بهجای تصور جهانی بدون سلطه، تنها خواهان قرارگرفتن در سوی دیگر رابطه باشد. در چنین وضعیتی، آرمان رهایی به آرمان تسلط تبدیل میشود؛ نه به این دلیل که انسانها ذاتاً به سلطهگری محکوماند، بلکه چون تصور ما از نظم اجتماعی هنوز به وجود دو جایگاه متضاد وابسته مانده است.
شاید مسئله اصلی این نباشد که چه کسی باید بر تخت بنشیند؛ زن یا مرد، فرادست یا فرودست. مسئله این است که چرا برای تصور یک جامعه متفاوت، همچنان به تخت، تاج و جایگاه فرمانروایی نیاز داریم. اگر قرار باشد تنها افراد حاضر در رأس هرم تغییر کنند، آنچه باقی میماند همان ساختار قدیمی است که با چهرهای تازه ظاهر شده است.
همچنین، OWK دیگر به شکل مجموعه فیزیکی سابق خود وجود ندارد؛ فعالیت آن در سال ۲۰۰۸ پایان یافت. بااینحال، ارزش تأمل در این نمونه به عمر کوتاه یا شکل نامتعارف آن محدود نمیشود. این پادشاهی، حتی اگر هرگز یک کشور واقعی نبوده باشد، امکان طرح پرسشی واقعی را فراهم میکند: آیا رهایی به معنای رسیدن به جایگاه سلطهگر است، یا به معنای ساختن جهانی که در آن برای برخورداری از آزادی، امنیت و شأن انسانی، نیازی به سلطهگر بودن نداشته باشیم؟
شاید دشوارترین شکل رهایی، نه رسیدن به رأس هرم، بلکه تصور جهانی باشد که در آن هیچکس مجبور نباشد در رأس یا قاعده آن قرار بگیرد.