
از یکی از دوستانم حرفی شنیدم که پیش از او هم بارها از زبان آدمهای مختلف شنیده بودم: «همهشان همیناند.» «وقتی به تو نزدیک میشوند، یک چیزی از تو میخواهند.» «به هیچکس نمیشود اعتماد کرد.» «هیچکس واقعاً محرم آدم نیست.» «باید حواسمان باشد؛ آدمها اگر فرصت پیدا کنند، از ما سوءاستفاده میکنند.» این جملات را زیاد شنیدهام. گاهی دربارهی مردها گفته میشوند. گاهی دربارهی زنها. گاهی دربارهی یک نسل، یک طبقه، یک خانواده، یک قوم، یک گروه اجتماعی یا حتی تمام انسانها.
و عجیب اینجاست که پشت بسیاری از این جملهها، یک تجربهی واقعی وجود دارد. کسی واقعاً خیانت دیده. کسی واقعاً تحقیر شده. کسی واقعاً مورد سوءاستفاده قرار گرفته. کسی به آدم اشتباهی اعتماد کرده و بهای سنگینی داده. پس جمله از هیچ ساخته نشده. اما یک اتفاق خطرناک ممکن است بعد از آن بیفتد: یک انسان، تبدیل میشود به نمایندهی تمام انسانهای شبیه خودش. یکی به ما خیانت میکند و بعد «آدمها» غیرقابل اعتماد میشوند. یکی به ما آسیب میزند و بعد «همه» خطرناک میشوند. یکی ما را ترک میکند و بعد به این نتیجه میرسیم که هیچکس ماندنی نیست.
شاید این کار، در کوتاهمدت به ما احساس امنیت بدهد. اگر همه بد باشند، دیگر لازم نیست کسی را بشناسیم. اگر همه قابلاعتماد نباشند، دیگر لازم نیست اعتماد کنیم. اگر همه قرار است یک روز به ما آسیب بزنند، میتوانیم از همان ابتدا فاصله بگیریم. اما در این میان یک چیز را از دست میدهیم: امکانِ دیدنِ یک انسان به عنوان خودش.
من یک آدم را میشناسم که با تصویری که میتوانستم از آدمها داشته باشم، فرق دارد. کسی که برای ماندن کنار من هزینه داده. کسی که وقتی میتوانست خواستههای خودش را معیار رابطه قرار دهد، انتخابهای مرا هم جدی گرفته. کسی که چیزی را که خودش فرصت تجربهکردنش را نداشته، برای من خواسته است. کسی که وقتی از او ناراحت شدم و طوری با او حرف زدم که انگار اصلاً نمیشناسمش، دیدم چطور دلش شکست. صورتش سرخ و سفید شد. پیشانیاش نبض برجسته ای میزد. دهانش قفل شده بود. و بعد که بغلش کردم، بغضش به تکههای نفس تبدیل شد. گریه کرد. محکم بغلم کرد.
آن لحظه دیگر برای من «مرد» یا «زن» یا هیچ عنوان دیگری وجود نداشت. یک انسان بود. یک انسان با غرور، ترس، نیاز، محبت، آسیبپذیری و تمام تناقضهایی که انسان بودن با خودش میآورد.
اما این تجربه هم قرار نیست به من اجازه بدهد بگویم: «پس همهی آدمها خوباند.» نه. یک انسان خوب، ثابت نمیکند همه خوباند. همانطور که یک انسان بد، ثابت نمیکند همه بدند. این دو، دقیقاً دو روی یک اشتباهاند: تبدیل کردن یک فرد به نمایندهی یک گروه.
شاید بلوغ فکری از جایی شروع میشود که بتوانیم بگوییم: من تجربهی بدی داشتهام، اما همه مثل او نیستند. من به کسی اعتماد کردهام و آسیب دیدهام، اما اعتماد کردن ذاتاً اشتباه نیست. من یک انسان خوب دیدهام، اما قرار نیست به خاطر او چشمم را روی بدی انسانهای دیگر ببندم. یعنی نه سادهلوح باشیم، نه بدبین. نه همه را مقدس کنیم، نه همه را متهم.
آدمها را پیش از آنکه «نمونهای از یک گروه» ببینیم، به عنوان یک فرد ببینیم. چون شاید بزرگترین بیعدالتیای که میتوانیم در حق یک انسان انجام دهیم این باشد که اجازه ندهیم خودش باشد؛ اینکه او را به جای خودش، با تمام کسانی که قبل از او دیدهایم قضاوت کنیم.
یک زن، تمام زنها نیست. یک مرد، تمام مردها نیست. یک خیانتکار، تمام انسانها نیست. یک آدم خوب هم تمام انسانها نیست. هر آدمی یک موردِ تازه است.
و شاید شناختن انسان دقیقاً از همانجایی شروع میشود که دست از پیشداوری دربارهی «همه» برمیداریم و برای اولین بار، به «این یکی» نگاه میکنیم.