
یک بار از برادرم شنیدم که در مورد تجربهی یکی از خواستگاریهایش گفت: «انگار من براش آچار فرانسه بودم؛ خیلی آپشن داشتم، ولی اون فقط چکش میخواست.»
آن موقع شاید جمله فقط یک شوخی به نظر میرسید، اما هرچه بیشتر به آن فکر میکنم، میبینم شاید یکی از دقیقترین استعارهها برای انتخاب پارتنر باشد.
آچار فرانسه ابزار فوقالعادهای است. کاربردهای زیادی دارد، اندازهاش تنظیم میشود و تقریباً برای هر چیزی میتوانی یک استفادهای از آن پیدا کنی. اگر بخواهی ابزارها را بر اساس «تعداد کاربرد» رتبهبندی کنی، احتمالاً آچار فرانسه امتیاز بالایی میگیرد. اما اگر قرار باشد میخی را به دیوار بکوبی، آچار فرانسه هرچقدر هم که خوب باشد، چکش نیست. و مشکل ما در انتخاب آدمها دقیقاً همین است. ما آدمها را با تعداد آپشنهایشان میسنجیم، در حالی که رابطه بیشتر از آنکه مسابقهی «چه کسی امکانات بیشتری دارد؟» باشد، مسئلهی «چه چیزی به کار من میآید؟» است.
ممکن است یک نفر آچار فرانسه باشد و نفر دیگری چکش. هیچکدام ذاتاً بهتر نیستند. مسئله این است که من امروز به چه ابزاری احتیاج دارم؟ این استعاره حتی یک نکتهی ظریفتر هم دارد: چکش بودن به معنی کمارزشتر بودن از آچار فرانسه نیست. ممکن است چکش فقط یک کاربرد اصلی داشته باشد، اما اگر همان یک کاربرد چیزی باشد که تو هر روز به آن نیاز داری، برای تو از دهها ابزار دیگر ارزشمندتر است.
و شاید آدمها هم همینطور باشند. چون ما آدمها عادت عجیبی داریم به اینکه برای انسانها امتیاز جمع کنیم. یکی پولدار است؛ میگوییم امتیاز دارد. یکی تحصیلات بالایی دارد؛ امتیاز. یکی ماشین خوبی دارد؛ امتیاز. یکی ساز میزند، ورزشکار است، خانهدار خوبی است، خیلی اجتماعی است، صبور است، خوشاخلاق است، ظاهر جذابی دارد، خانوادهی خوبی دارد، شغل خوبی دارد، اهل سفر است، یا حتی خوب بلد است برای دیگران غذا درست کند. انگار هر آدمی یک صفحهی مشخصات دارد که باید جلویش تیک بزنیم و در نهایت، کسی که تیکهای بیشتری گرفته، آدم «بهتری» است. بعد همین منطق را وارد رابطه میکنیم. میپرسیم:
«پارتنرت چه کاره است؟»
«چقدر درآمد دارد؟»
«کجا درس خوانده؟»
«ماشین دارد؟»
«خانوادهاش چطورند؟»
«خانه دارد؟»
«چقدر جذاب است؟»
و در نهایت، بدون اینکه حتی بدانیم خودمان دقیقاً چه میخواهیم، شروع میکنیم به مقایسه کردن آدمها با یکدیگر. انگار قرار است بهترین انسان موجود در بازار را پیدا کنیم. اما شاید رابطه اصلاً چنین چیزی نباشد. شاید مسئله این نباشد که کدام آدم بیشترین آپشن را دارد؛ مسئله این باشد که کدام آپشنها برای تو مهماند.
چون انسانها با هم فرق دارند.
چیزی که برای من یک ویژگی فوقالعاده است، ممکن است برای تو کاملاً بیاهمیت باشد. چیزی که جامعه به تو میگوید باید بخواهی، ممکن است اصلاً نیازی در زندگی تو نباشد.
فرض کن من بین دو نفر انتخاب کنم. نفر اول درآمد بسیار بالایی دارد، تحصیلات عالی دارد، اجتماعی و پرانرژی است، همیشه دوست دارد بیرون برود، سفر کند و با آدمهای مختلف معاشرت کند. نفر دوم درآمد معمولیتری دارد، شاید تحصیلات فوقالعادهای هم نداشته باشد، اما صبور است. من را همانطور که هستم میپذیرد. از سکوت من ناراحت نمیشود. وقتی به تنهایی احتیاج دارم، آن را شخصی تلقی نمیکند. میتواند ساعتها به حرفهایم گوش بدهد. از پیچیدگیهای اخلاقی و فکری من فرار نمیکند و برای فهمیدن من عجله ندارد. اگر من به نفر دوم احتیاج داشته باشم، واقعاً چه اهمیتی دارد که نفر اول دهها آپشن بیشتر دارد؟ آپشنهای نفر اول بد نیستند؛ فقط ممکن است آپشنهای مورد نیاز من نباشند.
این همان جایی است که به نظرم اجتماع دربارهی رابطه اشتباه میکند. به ما نمیگوید: «ببین چه چیزی برای خودت لازم داری.» به ما یک "فهرست آماده" میدهد. میگوید همسر خوب باید پول داشته باشد. باید تحصیلات داشته باشد. باید جایگاه اجتماعی داشته باشد. باید ظاهر خوبی داشته باشد. باید خانوادهی خوبی داشته باشد. باید فلان ماشین را داشته باشد. باید اجتماعی باشد. باید فلان سبک زندگی را داشته باشد. و ما هم گاهی بدون اینکه یک بار از خودمان بپرسیم «من واقعاً به کدامشان نیاز دارم؟»، شروع میکنیم به جمع کردن این ویژگیها.
مشکل اینجاست که رابطه مسابقهی جمعآوری آپشن نیست. آدمی که بیست ویژگی مطلوب عمومی دارد، الزاماً برای تو مناسبتر از آدمی که پنج ویژگی دارد نیست. چون ممکن است آن پنج ویژگی دقیقاً همان پنج چیزی باشند که تو برای زندگی کردن به آنها احتیاج داری. شاید تو به کسی احتیاج داری که خیلی اجتماعی نباشد. شاید تو به کسی احتیاج داری که بتواند تنهاییات را تحمل کند. شاید برایت مهم باشد که وقتی عصبانی میشوی، طرف مقابل به جای مقابله، صبور باشد. شاید تو آدمی باشی که زیاد فکر میکنی و احتیاج داری کسی کنارت باشد که بتواند ساعتها دربارهی ایدههای عجیب و فلسفیات حرف بزند. شاید اصلاً پول برایت اولویت اصلی نباشد. شاید امنیت روانی برایت از خانه و ماشین مهمتر باشد. شاید کسی که برای دیگری «انتخاب فوقالعادهای» محسوب میشود، برای تو انتخاب بسیار بدی باشد. و برعکس.
به نظرم یکی از بزرگترین اشتباهات در انتخاب پارتنر این است که به جای شناختن خودمان، شروع میکنیم به شناختن «آدم ایدهآل»ی که جامعه برایمان طراحی کرده است.
در حالی که قبل از اینکه بپرسیم: «چه کسی آدم خوبی برای رابطه است؟»، باید بپرسیم: «من چه جور آدمی هستم و کنار چه جور آدمی بهتر زندگی میکنم؟» من ممکن است به آدم پولدار احتیاج نداشته باشم. ممکن است به آدم خیلی باسواد احتیاج نداشته باشم. ممکن است به آدمی که همه دوستش دارند احتیاج نداشته باشم. ممکن است به آدمی احتیاج داشته باشم که بتواند مرا بفهمد. که بتواند با اخلاقهای عجیب من کنار بیاید. که وقتی میگویم «امروز میخواهم تنها باشم»، فکر نکند دوستش ندارم. که وقتی ذهنم شلوغ است، صبور باشد. که لازم نباشد مدام برای دوست داشته شدن، خودم را به نسخهی قابلقبولتری از خودم تبدیل کنم. و اگر چنین آدمی را پیدا کنم، شاید مهم نباشد که در جدول امتیازات اجتماعی چندمین نفر است. چون رابطه قرار نیست رزومهی دو انسان باشد. قرار نیست دو نفر کنار هم بنشینند و مزایای یکدیگر را با ماشین حساب جمع کنند. رابطه قرار است جایی باشد که نیازهای واقعی دو انسان، نه معیارهای عمومی جامعه، به هم برسند.
برای همین شاید سؤال درست هنگام انتخاب پارتنر این نباشد که: «این آدم چند تا آپشن دارد؟» بلکه این باشد: «از بین تمام آپشنهای این آدم، آیا آنهایی که من واقعاً برای زندگیام نیاز دارم، در او وجود دارد؟» چون گاهی آدمی که برای همه انتخاب خوبی است، برای تو نیست. و گاهی آدمی که دیگران نمیفهمند چرا انتخابش کردهای، دقیقاً همان کسی است که تو به او احتیاج داری. در نهایت آن رابطه را تو زندگی میکنی، نه جامعه.پس شاید بهتر باشد به جای پیدا کردن بهترین آدم ممکن، دنبال آدم مناسب خودمان بگردیم.
چون «بهترین» وجود ندارد. اما مناسب، چرا.
حالا من وقتی برای زندگیام انتخاب میکردم در مکالمات مان از پدرم این جمله را شنیدم: ولی اون یکی امتیازاتش بیشتره...
بله، اما امتیازات او به درد من نمیخورد...