
چرا ممکن است انسانی از چیزی لذت ببرد که در شرایط عادی از آن دوری میکند؟ چرا درد، که معمولاً نشانهای برای محافظت از بدن و فاصله گرفتن از آسیب است، گاهی میتواند به بخشی از یک تجربهی لذتبخش تبدیل شود؟ و چرا بعضی افراد نهتنها از این تجربه لذت میبرند، بلکه در آن نوعی آرامش، امنیت یا حتی رهایی روانی پیدا میکنند؟ شاید برای فهم سادومازوخیسم لازم باشد از این تصور ساده عبور کنیم که درد همیشه رنجآور است و لذت همیشه در نبود درد اتفاق میافتد.
درد و لذت دو تجربهی کاملاً متضاد و جداییناپذیر نیستند. برای فهم این موضوع، حتی میتوانیم از سادهترین سطح زیستی شروع کنیم. وقتی بدن درد را تجربه میکند، میتواند موادی به نام اندورفین آزاد کند؛ موادی که بخشی از سامانهی طبیعی بدن برای تعدیل درد هستند و از بعضی جهات اثری شبیه مورفین دارند. اندورفینها با اثرگذاری بر گیرندههای خاصی در دستگاه عصبی، میتوانند شدت احساس درد را کاهش دهند و در برخی شرایط در ایجاد احساس خوشایندی یا سرخوشی نقش داشته باشند. بنابراین، بدن صرفاً در برابر درد واکنش نشان نمیدهد؛ همزمان سازوکارهایی را نیز فعال میکند که به مقابله با آن کمک میکنند و ممکن است بخشی از تجربهی خوشایند پس از آن باشند. البته آزاد شدن اندورفین به این معنا نیست که هر دردی الزاماً به لذت تبدیل میشود. درد، تجربهای جسمانی و روانی است که تحتتأثیر شدت محرک، وضعیت بدن، انتظار فرد و معنایی که برای آن تجربه قائل است، شکل میگیرد. در سادومازوخیسم، این عوامل میتوانند در کنار یکدیگر تجربهای ایجاد کنند که در آن درد و لذت نه در تقابل کامل، بلکه همزمان حضور دارند.
بااینحال، به نظرم مهمترین بخش این پدیده را باید جایی فراتر از رابطهی مستقیم درد و لذت جستوجو کرد: گاهی انسان میخواهد در حضور درد، امنیت را تجربه کند. این دوگانه در نگاه اول متناقض به نظر میرسد. امنیت معمولاً با نبود تهدید تعریف میشود، درحالیکه درد ظاهراً نشانهای از تهدید است. اما در یک رابطهی سادومازوخیستیِ توافقی، ممکن است فرد آگاهانه وارد تجربهای شود که در آن درد وجود دارد، ولی احساس نکند در معرض خطرِ رهاشده و بیپناهی قرار گرفته است. او میداند که شخص دیگری حضور دارد، به مرزهایش توجه میکند، واکنشهایش را میبیند و مسئولیت خود را در قبال تجربهی مشترک میپذیرد. درد در چنین موقعیتی الزاماً از بین نمیرود؛ چیزی که تغییر میکند، رابطهی فرد با درد و شرایطی است که در آن تجربه میشود.
در اینجا میان دو وضعیت تفاوت مهمی وجود دارد: دردی که انسان را در برابر جهان بیپناه میگذارد و دردی که در یک رابطهی امن و با اختیار پذیرفته میشود. در وضعیت نخست، فرد ممکن است احساس کند هیچ کنترلی بر آنچه برایش اتفاق میافتد ندارد؛ نمیداند چه زمانی وضعیت تمام میشود، آیا کسی متوجه رنج اوست یا آیا میتواند به دیگری اعتماد کند. در وضعیت دوم، ممکن است بتواند تجربهای شدید را از سر بگذراند، بیآنکه مجبور باشد تمام مدت مراقب خطرهای احتمالی باشد. او میتواند آسیبپذیر باشد، بدون آنکه ناچار شود از خودش در برابر همان کسی که کنارش است محافظت کند. البته این امنیت تنها زمانی معنا دارد که رضایت واقعی، مرزهای روشن و امکان توقف تجربه وجود داشته باشد. اگر اختیار از فرد گرفته شود یا مرزهایش نادیده گرفته شوند، دیگر نمیتوان صرفاً با نام سادومازوخیسم آن وضعیت را امن دانست.
شاید به همین دلیل است که برای بعضی افراد، بخش مهمی از تجربه نه خودِ درد، بلکه اعتماد به کسی است که اجازه میدهند در حضورش آسیبپذیر باشند. این اعتماد میتواند تجربهای کمنظیر باشد؛ بهویژه برای کسی که در زندگی روزمره عادت دارد همهچیز را کنترل کند، مراقب دیگران باشد، تصمیم بگیرد و هیچوقت فرصت نکند مسئولیت را از دوش خود بردارد. چنین فردی ممکن است در یک رابطهی امن، برای مدتی از موقعیت همیشگی خود فاصله بگیرد. نه لزوماً به این دلیل که ضعیف است یا نمیتواند زندگیاش را اداره کند، بلکه چون میخواهد تجربه کند که برای حفظ امنیت، همیشه مجبور نیست خودش همهچیز را در دست بگیرد.
در این معنا، سادومازوخیسم میتواند برای بعضی افراد کارکردی فراتر از لذت جسمانی داشته باشد. ممکن است به آنها امکان دهد احساساتی را تجربه کنند که در زندگی عادی سرکوب کردهاند، از فشار روانی فاصله بگیرند، تمرکز خود را از آشفتگیهای ذهنی به تجربهی اکنون منتقل کنند یا در رابطهای مبتنی بر اعتماد، شکل متفاوتی از آسیبپذیری را بیازمایند. برای برخی، این تجربه ممکن است با گریه، آرامش پس از برانگیختگی یا احساس سبکی همراه باشد. برای برخی دیگر، ممکن است صرفاً لذت جسمانی یا هیجان باشد. هیچ تجربهی واحدی وجود ندارد که بتوان آن را به همه تعمیم داد.
اینجا میتوان از نوعی کارکرد ترمیمی صحبت کرد. گاهی آنچه انسان را آرام میکند، توضیح دادن رنجش نیست؛ بلکه تجربه کردن موقعیتی تازه است که در آن احساسات دشوار را بدون تنهایی، ترس یا ازدستدادن کامل اختیار از سر میگذراند. فردی که همیشه نگران است اگر کنترل را رها کند اتفاق بدی خواهد افتاد، ممکن است در شرایطی محدود و امن تجربه کند که واگذاری کنترل الزاماً به فاجعه منتهی نمیشود. فردی که آسیبپذیری را معادل ضعف میداند، شاید بتواند آن را در کنار دیگری تجربه کند و همچنان احساس ارزشمندی داشته باشد. این تجربهها میتوانند برای بعضی افراد معنای روانی مهمی داشته باشند.
آیا چنین چیزی میتواند از تراپی هم مؤثرتر باشد؟ باید میان تجربهی شخصی و یک ادعای عمومی تفاوت بگذاریم. ممکن است فردی تجربهی امنیت، اعتماد و پذیرش در یک رابطهی سادومازوخیستی را عمیقتر یا اثرگذارتر از تجربهی خود در جلسات درمانی احساس کند؛ بهخصوص اگر در آن رابطه چیزی را تجربه کند که پیشتر در زندگیاش کمتر به دست آورده است. اما از این تجربهی فردی نمیتوان نتیجه گرفت که سادومازوخیسم بهطور کلی از رواندرمانی مؤثرتر است یا میتواند جایگزین آن شود. رابطهی درمانی نیز میتواند بر اعتماد، امنیت، پذیرش و تجربهی تازهی رابطهای بنا شود. در عین حال، هیچ تضمینی وجود ندارد که یک رابطهی سادومازوخیستی به ترمیم روانی منجر شود؛ همانطور که صرف حضور در تراپی هم بهتنهایی درمان را تضمین نمیکند. نکته این نیست که یک روش را برتر اعلام کنیم، بلکه باید بفهمیم چه تجربهای برای چه فردی، در چه شرایطی و از چه مسیری اثرگذار میشود.
از همینجا میتوان فهمید چرا تقلیل دادن سادومازوخیسم به یک بیماری روانی، توضیح کاملی برای این پدیده نیست. وجود رفتارهای دردطلبانه یا سلطهگرانه بهتنهایی برای نتیجهگیری دربارهی اختلال کافی نیست. رضایت، رنج شخصی، آسیب، اجبار و اختلال در زندگی فرد اهمیت دارند. یک نفر ممکن است از تجربهی درد در چارچوبی توافقی لذت ببرد، بدون آنکه این گرایش برای خودش یا دیگران مسئلهای آسیبزا ایجاد کند. در مقابل، اگر رفتار با اجبار، آسیب جدی، ناتوانی در رعایت مرزها یا رنج و اختلال قابلتوجه همراه باشد، بررسی دقیقتری لازم است. این تفاوتها را نمیتوان با یک برچسب ساده نادیده گرفت.
در بحثهای عمومی گاهی اعداد قابلتوجهی دربارهی شیوع گرایشهای سادیستی و مازوخیستی مطرح میشود؛ از جمله ادعاهایی در حدود چهل درصد برای هرکدام. اما بدون مشخص بودن پژوهش، تعریف دقیق گرایش، نوع نمونه و شیوهی سنجش، نمیتوان این اعداد را بهعنوان آماری قطعی دربارهی مردم پذیرفت. آنچه اهمیت دارد این است که میان تجربهی گاهبهگاه خیالپردازی یا علاقه به برخی شکلهای درد و سلطه، رفتار واقعی و وجود یک اختلال بالینی تفاوت وجود دارد. مرزهای این مفاهیم بهاندازهای پیچیدهاند که نمیتوان همهی افراد را با یک معیار واحد توضیح داد.
روان انسان مجموعهای از ویژگیهای ساده و مستقل نیست که بتوان هرکدام را جداگانه نامگذاری کرد و با همان نام، تمام معنایش را فهمید. یک رفتار ممکن است برای فردی صرفاً لذتبخش باشد، برای دیگری راهی برای تجربهی اعتماد، برای فردی دیگر راهی برای تنظیم هیجان و برای شخصی نیز بخشی از الگویی آسیبزا. ظاهر رفتار بهتنهایی نمیگوید درون فرد چه میگذرد. برای فهمیدن آن باید به معنای تجربه، شرایط شکلگیری آن، رابطهی فرد با دیگری و پیامدهایش در زندگی توجه کنیم.
شاید در نهایت پرسش مهم دربارهی سادومازوخیسم این نباشد که چرا کسی درد را دوست دارد؛ بلکه این باشد که در آن درد، چه چیزی را تجربه میکند که در جای دیگری کمتر به دست میآورد؟ شاید پاسخ برای یک نفر لذت جسمانی باشد، برای دیگری شدت و هیجان، و برای دیگری احساس امنیتی که امکان آسیبپذیر شدن را فراهم میکند. انسان گاهی از درد لذت میبرد، گاهی در دل آن به آرامش میرسد و گاهی از طریق تجربهای کنترلشده، رابطهی تازهای با ترس، اختیار یا اعتماد پیدا میکند. هیچیک از این پاسخها بهتنهایی تمام پدیده را توضیح نمیدهد.
سادومازوخیسم را نمیتوان صرفاً بیماری دانست، همانطور که نمیتوان هر تجربهی دردآمیز را درمانگر یا هر رابطهی مبتنی بر واگذاری را امن فرض کرد. این پدیده میتواند حاصل درهمتنیدگی لذت، درد، اعتماد، قدرت، آسیبپذیری و نیازهای روانی باشد. شاید پیچیدگی آن دقیقاً در همین باشد: چیزی که از بیرون فقط درد به نظر میرسد، در تجربهی درونی یک انسان ممکن است معنایی کاملاً متفاوت داشته باشد. گاهی انسان به دنبال رنج کشیدن نیست؛ میخواهد در موقعیتی قرار بگیرد که بتواند درد را تجربه کند، بیآنکه احساس کند تنها مانده است.