ویرگول
ورودثبت نام
سیده فاطمه سید شازیله
سیده فاطمه سید شازیلهنویسنده و روانشناس. عاشق انبه و دلمه :)
سیده فاطمه سید شازیله
سیده فاطمه سید شازیله
خواندن ۱۲ دقیقه·۱ ماه پیش

داستان کوتاه ۵

او می‌خواست آدم‌ها را از رنجی نجات دهد که کمتر کسی حاضر بود نامش را بلند بر زبان بیاورد؛ رنجِ خواستن چیزی که اجازه نداشتی بخواهی، میل داشتن به چیزی که باید انکارش می‌کردی و زندگی کردن با نیازی که وجودش را به رسمیت نمی‌شناختند. او به این فکر می‌کرد که چه تعداد از آدم‌ها شب‌ها با نیازهایی به خواب می‌روند که هیچ‌وقت درباره‌شان حرف نمی‌زنند؛ آدم‌هایی که از تنهایی، محرومیت، شرم یا ترس از قضاوت، حتی امکان نزدیک شدن به خواسته‌های خود را ندارند. بعضی‌ها از میل خود شرمنده بودند، بعضی‌ها احساس گناه می‌کردند و بعضی دیگر چنان به سرکوب کردنش عادت کرده بودند که دیگر نمی‌توانستند میان خواستن و نخواستن خودشان تفاوتی بگذارند. آن‌ها یاد گرفته بودند چگونه رفتار کنند تا پذیرفته شوند، اما هیچ‌کس به آن‌ها یاد نداده بود با بخشی از وجودشان که پذیرفته نمی‌شد، چه کنند.

او فکر می‌کرد مشکل فقط ممنوعیت‌ها نیست. مشکل این بود که آدم‌ها پیش از آنکه فرصت کنند خودشان را بشناسند، یاد می‌گرفتند از خودشان بترسند. میل، پیش از آنکه تجربه شود، به اتهام تبدیل می‌شد و انسان، پیش از آنکه بفهمد چه می‌خواهد، مجبور می‌شد از خواستن خود دفاع کند. در چنین جهانی، حتی کسی که هیچ‌وقت مرتکب خطایی نشده بود، ممکن بود سال‌ها احساس کند چیزی در درونش ناپاک است. او معتقد بود داشتن میل، به‌خودی‌خود، جرم نیست؛ می‌توان دربارهٔ بدن و خواسته‌های خود صادق بود، بی‌آنکه به دیگری آسیب زد. میان میل، انتخاب و عمل تفاوت وجود داشت، اما جامعه اغلب این تفاوت‌ها را نادیده می‌گرفت و انسان را نه بر اساس رفتارش، بلکه بر اساس خواسته‌هایی که در درون داشت قضاوت می‌کرد.

او نمی‌خواست همه آزادانه هر کاری انجام دهند یا میل را به بهانه‌ای برای نادیده گرفتن رضایت و حق دیگران تبدیل کنند. چیزی که می‌خواست، رهایی انسان از این تصور بود که برای اخلاقی بودن، باید از وجود بعضی خواسته‌ها در خودش شرمنده باشد. بااین‌حال، مدت‌ها نمی‌دانست چگونه می‌تواند به این رنج کمک کند. تصور می‌کرد با حرف زدن، نوشتن یا تغییر دادن نگاه دیگران می‌تواند چیزی را عوض کند، اما هرچه بیشتر فکر می‌کرد، بیشتر احساس می‌کرد میان فهمیدن رنج انسان‌ها و کم کردن واقعی آن فاصله‌ای وجود دارد. همدردی، به‌تنهایی، چیزی را تغییر نمی‌داد. کسی که از تنهایی رنج می‌کشید، لزوماً با شنیدن یک جملهٔ همدلانه از تنهایی بیرون نمی‌آمد؛ کسی که سال‌ها از صمیمیت محروم مانده بود، صرفاً با فهمیدن اینکه تنها نیست، از محرومیتش رها نمی‌شد. او می‌خواست کاری کند که نتیجه‌اش، دست‌کم برای یک نفر، ملموس باشد.

ایده‌ای که سرانجام به ذهنش رسید، آن‌قدر عجیب بود که ابتدا خودش هم از فکر کردن به آن طفره می‌رفت. اگر بخشی از رنج آدم‌ها از محرومیت جنسی ناشی می‌شد، آیا فراهم کردن امکان تجربهٔ رابطه نمی‌توانست دست‌کم بخشی از آن رنج را کاهش دهد؟ چرا کاری که در بسیاری از جوامع بیشتر با زنان شناخته می‌شد، نمی‌توانست از سوی یک مرد نیز انجام شود؟ چرا بدن او باید صرفاً متعلق به خواسته‌های خودش باشد، اگر می‌توانست با استفاده از آن به دیگری کمک کند؟ او می‌دانست این تصمیم نگاه دیگران به او را تغییر خواهد داد. مردی که بدنش را در ازای پول در اختیار دیگران قرار می‌داد، به‌سادگی در قالب‌های آشنای جامعه جا نمی‌گرفت. ممکن بود تحقیر شود، مورد سوءاستفاده قرار بگیرد یا بی‌ارزش شمرده شود. بااین‌حال، در ذهن خودش مسئله شکل دیگری داشت. او نمی‌خواست ارزشش را از نگاه دیگران بگیرد. فکر می‌کرد اگر بتواند از آنچه در اختیار دارد برای کاهش رنج انسان‌ها استفاده کند، حتی اگر دیگران او را نفهمند، کارش معنایی خواهد داشت.

سرانجام وارد این کار شد. مردی شد که در ازای دریافت پول، با دیگران رابطهٔ جنسی برقرار می‌کرد؛ مردی که می‌خواست برای کسانی که از محرومیت جنسی رنج می‌کشیدند، امکان تجربه‌ای فراهم کند که شاید در زندگی معمولشان به آن دسترسی نداشتند. بعضی از آن‌ها مدت‌ها بود که رابطه‌ای نداشتند. بعضی از نزدیک شدن به دیگران می‌ترسیدند و بعضی، با وجود داشتن زندگی‌ای معمولی و موفق، در خلوت خود با احساس طردشدگی و محرومیت دست‌وپنجه نرم می‌کردند. او نمی‌دانست همهٔ آن‌ها دقیقاً چه چیزی می‌خواهند و نمی‌توانست ادعا کند که دردشان را درمان می‌کند؛ اما امیدوار بود دست‌کم بخشی از آن را کاهش دهد. برای او، این کار فقط مبادلهٔ پول با رابطهٔ جنسی نبود. تلاشی بود برای پاسخ دادن به نیازی که وجودش اغلب انکار می‌شد و صاحبش به‌خاطر داشتن آن احساس شرمندگی می‌کرد.

مدتی بعد، یکی از مشتریانش پس از پایان رابطه، برخلاف انتظار او، عجله‌ای برای رفتن نداشت. لباسش را پوشیده بود، اما همچنان روی صندلی نشسته بود و از اتفاقی در محل کارش حرف می‌زد؛ از تحقیر شدن، از اینکه دیگران حرف‌هایش را جدی نمی‌گرفتند و از اینکه مدت‌ها بود کسی بدون تمسخر به او گوش نداده بود. مرد ابتدا تصور کرد مشتری می‌خواهد قرار را طولانی‌تر کند، اما وقتی به حرف‌هایش گوش داد، متوجه شد مسئله چیز دیگری است. آن فرد بیش از آنکه دربارهٔ رابطهٔ جنسی حرف بزند، می‌خواست تجربه کند که حضورش برای کسی آزاردهنده نیست. مرد نمی‌دانست تا چه اندازه می‌تواند به چنین نیازی پاسخ دهد. فقط گوش داد و اجازه داد حرف‌هایش تمام شود.

بعدها، مشتریان دیگری هم آمدند که هرکدام چیزی متفاوت می‌خواستند. یکی به‌دنبال تجربه‌ای بود که سال‌ها به‌دلیل ترس یا محدودیت از آن دور مانده بود. دیگری می‌خواست برای چند ساعت احساس کند که هنوز برای کسی جذاب است. فردی دیگر از تنهایی‌ای حرف می‌زد که حتی در میان دوستان و آشنایانش نمی‌توانست درباره‌اش صحبت کند. مرد کم‌کم دریافت که محرومیت جنسی همیشه فقط دربارهٔ بدن نیست؛ گاهی با نیاز به پذیرفته شدن، دیده شدن و تجربه کردن نوعی نزدیکی گره خورده است که انسان در زندگی روزمره از آن محروم مانده. میل جنسی می‌توانست با تنهایی، احساس بی‌ارزشی، ترس از طرد شدن و نیاز به تأیید درهم‌تنیده باشد. به همین دلیل، رسیدن به خواسته‌ای جسمانی لزوماً به معنای برطرف شدن رنجی نبود که در پس آن قرار داشت.

رابطه‌ای که در آن پول پرداخت می‌شد، هرقدر هم با احترام و توافق همراه بود، لزوماً به معنای عشق، تعلق یا صمیمیت پایدار نبود. بعضی مشتریان پس از رفتن او همچنان تنها می‌ماندند. بعضی دوباره برمی‌گشتند. بعضی از تجربه‌شان راضی بودند و بعضی، با وجود رسیدن به خواسته‌ای که مدت‌ها در ذهن داشتند، متوجه می‌شدند آنچه به دنبالش بوده‌اند پیچیده‌تر از چیزی است که تصور می‌کردند. مرد می‌توانست امکان یک تجربه را فراهم کند، اما نمی‌توانست با بدنش به کسی احساس تعلقی پایدار ببخشد یا تضمین کند که پس از پایان یک قرار، زندگی آن فرد معنای تازه‌ای پیدا خواهد کرد. او به‌تدریج فهمید که میان پاسخ دادن به یک نیاز و برطرف کردن رنجی که به آن نیاز گره خورده است، فاصله‌ای وجود دارد؛ فاصله‌ای که حتی نیت خیر نیز همیشه نمی‌تواند آن را از میان بردارد.

این واقعیت، او را با پرسشی روبه‌رو کرد که پیش‌تر کمتر به آن فکر کرده بود: آیا واقعاً به دیگران کمک می‌کرد یا صرفاً راهی پیدا کرده بود تا احساس کند حضورش در جهان ضروری است؟ آیا می‌خواست رنج دیگران را کاهش دهد، یا نمی‌توانست تحمل کند که در برابر رنجی قرار بگیرد و کاری از دستش برنیاید؟ شاید دیدن آدم‌هایی که به او احتیاج داشتند، به زندگی خودش معنایی می‌داد که پیش‌تر نداشت. شاید در میان کسانی که می‌خواست نجات دهد، خودش نیز به‌دنبال دلیلی برای ارزشمند بودن می‌گشت. او نمی‌توانست مطمئن باشد که انتخابش صرفاً از همدلی سرچشمه گرفته است؛ همان‌طور که نمی‌توانست تمام معنای آن را به نیازهای شخصی خودش فروبکاهد. ممکن بود هم‌زمان بخواهد به دیگری کمک کند و از کمک کردن احساس ارزشمندی بگیرد؛ هم درد دیگری را جدی بگیرد و هم در آن، پاسخی برای خلأهای خودش پیدا کند. وجود انگیزه‌ای شخصی، لزوماً تمام معنای کار او را از بین نمی‌برد، اما نادیده گرفتن آن نیز به او اجازه نمی‌داد خودش را بی‌چون‌وچرا فداکار بداند.

در همین دوران، مرد متوجه شد که بسیاری از آدم‌ها اصلاً خود را گرفتار نمی‌دانند. بعضی‌ها سرکوب را فضیلت می‌نامیدند، بعضی‌ها از آن هویت ساخته بودند و بعضی دیگر چنان از پیامدهای آزادی می‌ترسیدند که ترجیح می‌دادند همان رنج آشنای خود را حفظ کنند. وقتی کسی به آن‌ها می‌گفت شاید بتوان جور دیگری زندگی کرد، گاهی به‌جای استقبال، از او خشمگین می‌شدند. گویی او چیزی را از آن‌ها می‌گرفت که سال‌ها برای به دست آوردنش زحمت کشیده بودند: اطمینان به اینکه رنجشان معنایی دارد. مرد فهمید که بعضی زندان‌ها حتی پس از برداشته شدن دیوارها نیز باقی می‌مانند. کسی که سال‌ها آموخته بود از میل خود شرمنده باشد، با شنیدن اینکه دیگر لازم نیست شرمنده باشد، ناگهان آزاد نمی‌شد. صدای قضاوت، حتی وقتی قاضی از اتاق بیرون رفته بود، همچنان در ذهنش ادامه داشت. آدم می‌توانست از نظر اجتماعی آزاد باشد و در درون خود همچنان نگهبان زندانش بماند.

یک روز، در گفت‌وگو با یکی از آشنایانش، مرد با پرسشی روبه‌رو شد که نتوانست به‌سادگی از کنارش بگذرد.

آن فرد از او پرسید: «اگر آدمی بخواهد خودش را از میلش محروم کند، چون این کار با ارزش‌هایش سازگار است، باز هم فکر می‌کنی باید نجاتش بدهی؟»

مرد برای پاسخ دادن مکث کرد. تا آن روز، بیشتر به رنجی فکر کرده بود که از تحمیل محدودیت به انسان‌ها به وجود می‌آمد، نه به تفاوت میان محدودیتی که از بیرون تحمیل می‌شد و انتخابی که فرد آگاهانه برای زندگی خود می‌کرد. آیا هر محرومیتی الزاماً سرکوب بود؟ آیا هر خواسته‌ای باید به عمل تبدیل می‌شد تا انسان احساس آزادی کند؟ اگر کسی تصمیم می‌گرفت برخلاف میل خود عمل کند، آیا این تصمیم همیشه نشانهٔ شکست او در برابر جامعه بود؟

او تا آن روز، آزادی را بیشتر در امکان تجربه کردن می‌دید؛ حالا باید احتمال دیگری را هم می‌پذیرفت: شاید آزادی گاهی در توانایی انتخاب نکردن باشد، بی‌آنکه فرد از خواسته‌اش متنفر باشد یا به‌خاطر آن خود را تحقیر کند.

برای نخستین بار از خودش پرسید که شاید در تلاش برای نجات دیگران، چیزی اساسی را نادیده گرفته باشد: حق آن‌ها برای تعریف کردن زندگی خودشان. او می‌خواست آدم‌ها را از رنج نجات دهد، اما اگر قرار بود به آن‌ها بگوید چه چیزی باید بخواهند، چه چیزی را باید بپذیرند و چگونه باید آزاد شوند، چه تفاوتی با کسانی داشت که پیش‌تر به‌جای آن‌ها تصمیم گرفته بودند؟ اگر از دیگران می‌خواست میل خود را انکار نکنند، اما حق انتخابشان را نادیده می‌گرفت، آیا واقعاً از آزادی دفاع می‌کرد؟ شاید نجات دادن نیز می‌توانست شکل دیگری از سلطه باشد؛ سلطه‌ای که نه با تهدید و مجازات، بلکه با نیت خیر و اطمینان نجات‌دهنده به درست بودن راهش اعمال می‌شد.

این پرسش‌ها باعث نشد ناگهان از تصمیمش پشیمان شود. او همچنان معتقد بود که میل جنسی، به‌خودی‌خود، چیزی شرم‌آور نیست و انسان‌ها نباید به‌خاطر محرومیت یا نیازشان تحقیر شوند. بااین‌حال، دیگر نمی‌توانست خودش را ناجی کسانی بداند که به سراغش می‌آمدند. فهمیده بود که بدن او می‌تواند وسیله‌ای برای یک تجربه باشد، نه تضمینی برای رهایی؛ و هیچ انسانی، حتی اگر با تمام وجود بخواهد، نمی‌تواند به‌تنهایی تمام رنج دیگری را از میان ببرد. از آن پس، کمتر به این فکر می‌کرد که چگونه باید دیگران را نجات دهد و بیشتر به این فکر می‌کرد که چگونه می‌توان به رنج آن‌ها پاسخ داد، بدون آنکه خود را مالک آن رنج بداند. او نمی‌خواست به کسی بگوید چگونه زندگی کند؛ می‌خواست دست‌کم در مواجهه با او، کسی مجبور نباشد برای داشتن یک میل، از انسان بودن خودش دفاع کند.

یک شب، پس از پایان یکی از قرارهایش، در آینه به خودش نگاه کرد. مردی را دید که شغلش را با این تصور آغاز کرده بود که می‌تواند درد دیگران را کم کند؛ مردی که برای تحقق خواسته‌های آن‌ها حاضر شده بود بدن خودش را به بخشی از راه‌حل تبدیل کند. نمی‌دانست باید خودش را انسانی فداکار بداند یا کسی که بیش از اندازه مسئولیت رنج دیگران را به دوش گرفته است. شاید هر دو برداشت بخشی از حقیقت را در خود داشتند. او نمی‌توانست انگیزه‌هایش را کاملاً از هم جدا کند و مشخص سازد چه اندازه از تصمیمش به همدلی و چه اندازه به نیاز خودش برای مفید بودن مربوط بوده است. اما حالا می‌دانست که برای فهمیدن معنای یک انتخاب، نباید آن را به خالص‌ترین انگیزه‌ای که می‌توان برایش تصور کرد تقلیل داد؛ همان‌طور که نباید با پیدا کردن یک انگیزهٔ شخصی، تمام ارزش آن انتخاب را انکار کرد.

او هنوز همان مرد بود؛ با همان حساسیت نسبت به محرومیت دیگران و همان میل به انجام کاری واقعی. اما حالا می‌دانست کمک کردن، همیشه به معنای نجات دادن نیست. گاهی فقط یعنی پذیرفتن اینکه می‌توان نیاز یک انسان را جدی گرفت، بدون آنکه تصور کرد مالک رنج او شده‌ایم؛ می‌توان به خواسته‌ای پاسخ داد، بدون آنکه خود را مسئول تمام آن چیزی بدانیم که پیش و پس از آن اتفاق می‌افتد؛ و می‌توان به انسان‌ها امکان انتخاب داد، بی‌آنکه انتخاب خودمان را به نسخه‌ای همگانی برای رهایی تبدیل کنیم. شاید رهایی نه در تحقق همهٔ میل‌ها، بلکه در پایان دادن به جنگی باشد که انسان به‌خاطر داشتن میل با خودش آغاز می‌کند؛ جنگی که گاهی از بیرون به او تحمیل شده و گاهی چنان درونی شده است که دیگر برای ادامه یافتنش به حضور هیچ دشمنی نیاز ندارد.

بااین‌حال، سؤال اصلی همچنان باقی مانده بود: اگر جامعه برای بعضی از میل‌های انسانی جایی باقی نگذارد، چه کسی هزینهٔ این محرومیت را می‌پردازد؟ چه کسی تنهایی کسانی را می‌بیند که از بیان نیازشان شرم دارند؟ چه کسی دربارهٔ رنجی حرف می‌زند که به‌دلیل تابو بودن، حتی امکان تبدیل شدن به یک مسئلهٔ عمومی را پیدا نمی‌کند؟ و اگر انسانی تصمیم بگیرد برای کاهش این رنج، خودش را در معرض قضاوت و تحقیر قرار دهد، آیا می‌توان انتخابش را صرفاً با برچسبی که جامعه به او می‌زند، توضیح داد؟

او تصمیم گرفته بود بخشی از آن هزینه را خودش بپردازد. نمی‌دانست انتخابش او را به انسانی آزادتر تبدیل می‌کند یا آرام‌آرام به مردی بدل می‌سازد که برای رهایی دیگران، خودش را فراموش کرده است. شاید هنوز بخشی از وجودش می‌خواست باور کند که می‌تواند آدم‌ها را نجات دهد؛ اما دیگر می‌دانست هیچ‌کس نمی‌تواند دیگری را به‌زور آزاد کند. او می‌توانست بدنش را در اختیار تجربه‌ای بگذارد، به نیازی پاسخ دهد یا برای مدتی از شدت رنج کسی بکاهد، اما نمی‌توانست به‌جای او با شرم‌هایش روبه‌رو شود، معنای زندگی‌اش را تعیین کند یا تصمیم بگیرد که از چه چیزی باید رها شود.

شاید دشوارترین بخش نجات دادن، نه پیدا کردن راه خروج، بلکه پذیرفتن این حقیقت بود که درِ زندان را می‌توان باز کرد، اما نمی‌توان به‌جای زندانی از آن بیرون رفت. و شاید مردی که خودش را خرج می‌کرد، سرانجام باید می‌فهمید که انسان‌ها تنها زمانی واقعاً آزادند که نه مجبور باشند میل خود را انکار کنند و نه مجبور باشند برای اثبات آزادی‌شان، آن را به عمل تبدیل کنند؛ زمانی که بتوانند دربارهٔ خواسته‌هایشان بیندیشند، انتخاب کنند و مسئولیت انتخابشان را بپذیرند، بی‌آنکه به‌خاطر آنچه هستند یا آنچه نیستند، از انسان بودن خود شرمنده شوند.

داستان کوتاه
۰
۰
سیده فاطمه سید شازیله
سیده فاطمه سید شازیله
نویسنده و روانشناس. عاشق انبه و دلمه :)
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید