
ساعت هشت صبح، مثل هر روز، وارد ساختمان اداره ثبت احوال شدم. ساختمان قدیمی بود و راهروهای باریکی داشت که بوی کاغذهای مانده و رطوبت میدادند. بیشتر کارمندان از ساعت هفت پشت میزهایشان نشسته بودند و صدای چاپگرها از اتاقهای مختلف به گوش میرسید.
من دوازده سال بود که در بخش ثبت و بررسی فوت فعالیت میکردم. کارم ساده به نظر میرسید: بررسی گواهیهای فوت، تطبیق اطلاعات هویتی و ثبت نهایی مرگ افراد در سامانه ملی. وقتی اطلاعات تأیید میشد، وضعیت فرد از «زنده» به «فوتشده» تغییر میکرد و دسترسیهای اداری او بهتدریج مسدود میشد. حسابهای بانکی، حقوق بازنشستگی، بیمه و سایر خدماتی که به هویت او وابسته بودند، دیگر نباید فعال میماندند.
مرگ، از نظر اداره ما، یک فرایند اداری بود.
البته من همیشه به این موضوع فکر میکردم که چقدر عجیب است زندگی یک انسان، با تمام خاطرات و روابط و سالهایی که پشت سر گذاشته، در نهایت به یک شماره پرونده و یک تاریخ فوت تبدیل شود. اما بهمرور به کارم عادت کرده بودم. هر روز دهها نام را ثبت میکردم و چند دقیقه بعد سراغ پرونده بعدی میرفتم.
تا اینکه یک روز متوجه شدم یکی از مردهها هنوز حقوق میگیرد.
پرونده متعلق به مردی به نام بهرام نیکپور بود. طبق گواهی بیمارستان، او چهار ماه پیش در سن شصتویکسالگی فوت کرده بود. مدارک پزشکی، شماره ملی و گواهی دفن همگی معتبر بودند. با این حال، در سامانه پرداخت حقوق بازنشستگی، وضعیت او همچنان فعال بود.
ابتدا تصور کردم اشتباهی در انتقال اطلاعات رخ داده است. چنین مواردی گاهی اتفاق میافتاد. پرونده را برای بررسی مجدد علامتگذاری کردم و سراغ کارهای دیگر رفتم.
اما دو روز بعد، پرونده مشابه دیگری دیدم.
این بار زنی هفتادساله بود که شش ماه از مرگش میگذشت، اما حقوق بازنشستگیاش همچنان به حساب بانکی او واریز میشد. چند روز بعد، مورد سومی پیدا کردم. مردی که یک سال پیش فوت کرده بود، هنوز از بیمه درمانی استفاده میکرد.
تعداد پروندهها بهتدریج بیشتر شد.
در ابتدا فکر کردم با یک نقص فنی روبهرو هستیم، اما وقتی فهرست را بررسی کردم، متوجه شدم بیشتر این افراد ویژگی مشترکی دارند: تقریباً تمام آنها بازنشسته بودند و اعضای خانوادهشان از حقوق یا مستمری آنها استفاده میکردند.
موضوع را با رئیس بخش در میان گذاشتم.
آقای زمانی، مردی پنجاهوچندساله بود که بیشتر از آنکه به محتوای پروندهها اهمیت بدهد، نگران سرعت انجام کارها بود. وقتی فهرست را به او نشان دادم، عینکش را برداشت و چند بار اسامی را خواند.
گفت: «اینها رو از کجا پیدا کردی؟»
گفتم: «توی پروندههای ثبت فوت. وضعیتشون توی سامانه پرداخت هنوز فعاله.»
پرسید: «اطلاعات فوتشون تأیید شده؟»
گفتم: «بله. همه مدارک کامله.»
چند لحظه سکوت کرد و بعد گفت: «فعلاً دست به چیزی نزن. باید بررسی کنیم.»
پرسیدم: «یعنی پرداخت حقوقشون باید متوقف بشه؟»
نگاهی به من انداخت.
«اگر فوت کردن، طبیعتاً باید متوقف بشه.»
اما لحنش بهگونهای بود که انگار خودش هم از پاسخ مطمئن نبود.
چند روز بعد، برای بررسی یکی از پروندهها با خانواده مردی به نام جلال رستگار تماس گرفتم. او هشتادساله بود و طبق اطلاعات ثبتشده، حدود نه ماه پیش فوت کرده بود. حقوق بازنشستگیاش همچنان به حسابی واریز میشد که به نام خودش بود.
تلفن را زنی پاسخ داد. خودش را دختر او معرفی کرد.
گفتم: «برای تکمیل اطلاعات پرونده پدرتون تماس گرفتم. طبق اطلاعات ما ایشون فوت کردن، اما حساب دریافت حقوقشون هنوز فعاله.»
زن چند لحظه سکوت کرد.
گفت: «بله، میدونم.»
پرسیدم: «پس چرا برای اعلام فوت و بستن پرونده اقدام نکردید؟»
با صدایی آرام گفت: «چون مادرم به اون پول نیاز داره.»
کمی مکث کردم.
«اما حقوق پدرتون بعد از فوت ایشون نباید به همون شکل پرداخت بشه. اگر مادرتون شرایط دریافت مستمری داشته باشن، باید درخواست جداگانه ثبت کنن.»
زن گفت: «میدونم. ولی مادرم از نظر مالی به پدرم وابسته بود. وقتی پدرم فوت کرد، همهچیز به هم ریخت. اگر این پول قطع بشه، نمیدونم باید چیکار کنه.»
گفتم: «پس مادرتون از حساب پدرتون استفاده میکنن؟»
جواب داد: «بله.»
بعد از چند ثانیه سکوت اضافه کرد:
«شما نمیدونید بعد از مرگ یک نفر، زندگی بقیه چقدر سخت میشه. همه فکر میکنن وقتی کسی میمیره، فقط خودش از بین میره. ولی بعضی وقتها زندگی چند نفر دیگه هم باهاش متوقف میشه.»
تماس را تمام کردم، اما جمله آخرش در ذهنم ماند.
آن روز برای اولین بار به این فکر کردم که شاید بعضی از این پروندهها صرفاً خطاهای اداری نباشند. شاید پشت هرکدام، خانوادهای وجود داشته باشد که نمیخواهد با ثبت رسمی مرگ یک نفر، آخرین چیزی را که از زندگی او باقی مانده از دست بدهد.
در هفته بعد، پروندههای بیشتری بررسی کردم. یکی از آنها متعلق به مردی بود که همسرش پس از مرگ او همچنان از بیمه درمانیاش استفاده میکرد. زن بیماری مزمنی داشت و هزینه داروهایش بیشتر از درآمد خودش بود. در پرونده دیگری، فرزند یک بازنشسته فوتشده با حقوق پدرش هزینه تحصیل خواهر کوچکترش را پرداخت میکرد.
اما پروندهای که بیشتر از همه ذهنم را مشغول کرد، متعلق به مردی به نام محمود یوسفی بود.
او سه سال پیش فوت کرده بود، اما هنوز حقوق بازنشستگیاش به حساب بانکیاش واریز میشد. در سوابق اداری، هیچگونه تغییری در وضعیت او ثبت نشده بود. حتی کارت بیمهاش نیز فعال بود.
وقتی با شماره تماس ثبتشده در پرونده تماس گرفتم، مرد جوانی پاسخ داد.
خودش را پسر محمود معرفی کرد. از او خواستم برای تکمیل اطلاعات به اداره مراجعه کند.
دو روز بعد، وارد اتاقم شد. حدود سیساله بود و پوشهای در دست داشت. وقتی درباره پرونده پدرش سؤال کردم، گفت:
«میدونم که باید زودتر اعلام میکردیم.»
پرسیدم: «پس چرا این کار رو نکردید؟»
گفت: «پدرم سالها کارمند راهآهن بود. بعد از بازنشستگی، حقوقش تنها درآمد خانواده بود. وقتی فوت کرد، مادرم نتونست هزینههای زندگی رو تأمین کنه. من هم تازه ازدواج کرده بودم و کار ثابتی نداشتم.»
پرسیدم: «یعنی در این سه سال از حقوق پدرتون استفاده کردید؟»
سرش را پایین انداخت.
«بله.»
مدتی سکوت کرد و بعد گفت:
«من نمیگم کار درستی بود. ولی وقتی مادرم هر ماه منتظر واریز حقوق پدرم بود، نمیتونستم بهش بگم دیگه پولی در کار نیست. اون هنوز هر ماه روز واریز حقوق، حسابش رو چک میکنه. انگار پدرم هنوز یه جایی مشغوله و آخر ماه حقوقش رو میفرسته.»
نمیدانستم چه پاسخی بدهم.
مرد پوشه را روی میز گذاشت و ادامه داد:
«پدرم وقتی زنده بود، همیشه میگفت تا وقتی من هستم، نمیذارم شما چیزی کم داشته باشید. حالا سه ساله که نیست، ولی هنوز همون حرفش داره خانوادهمون رو سرپا نگه میداره.»
وقتی رفت، برای چند دقیقه به صفحه رایانه خیره ماندم.
در سامانه، مقابل نام محمود یوسفی نوشته شده بود: «وضعیت: فعال».
به این فکر کردم که آیا آن مرد واقعاً هنوز برای خانوادهاش کار میکرد؟ آیا مرگ او باعث شده بود که مسئولیتش تمام شود یا خانوادهاش هنوز از تعهدی استفاده میکردند که در زمان زندگی بر عهده گرفته بود؟
چند هفته بعد، آقای زمانی مرا به اتاقش فراخواند.
گفت: «باید پروندهها رو ببندیم. سازمان مرکزی متوجه اختلاف آمار شده و از ما گزارش خواسته.»
گفتم: «تعدادشون زیاده. بعضی از این خانوادهها واقعاً به پول نیاز دارن.»
جواب داد: «این وظیفه ما نیست که درباره وضعیت مالی خانوادهها تصمیم بگیریم. ما فقط باید اطلاعات رو درست ثبت کنیم.»
گفتم: «میدونم. ولی اگر این پروندهها بسته بشن، خیلی از این خانوادهها درآمدشون رو از دست میدن.»
آقای زمانی گفت: «اگر قرار باشه هر بار به خاطر شرایط یک خانواده قانون رو نادیده بگیریم، دیگه چیزی به اسم قانون باقی نمیمونه.»
حق با او بود. اما چیزی در این پاسخ آزارم میداد. ما قرار بود مرگ افراد را ثبت کنیم، نه اینکه درباره سرنوشت کسانی که پس از آن زنده مانده بودند تصمیم بگیریم.
آن شب، هنگام بازگشت به خانه، به این فکر کردم که اگر من جای آن خانوادهها بودم چه میکردم. آیا میتوانستم حقوقی را که میدانستم متعلق به مرده است دریافت کنم؟ آیا وقتی فرزندم گرسنه بود، همچنان به قانونی فکر میکردم که میگفت این پول دیگر نباید به حساب ما واریز شود؟
شاید انسانها همیشه میان درست و غلط انتخاب نمیکنند. گاهی میان دو نوع نادرستی قرار میگیرند و باید تصمیم بگیرند کدامیک پیامد قابلتحملتری دارد.
صبح روز بعد، پرونده محمود یوسفی را دوباره باز کردم. این بار به جای آنکه فقط روی دکمه ثبت نهایی کلیک کنم، به اطلاعات خانوادهاش نگاه کردم.
نام همسرش هنوز در سامانه بیمه بهعنوان فرد تحت تکفل ثبت شده بود. دو فرزند داشت. یکی از آنها ازدواج کرده بود و دیگری هنوز دانشجو بود.
در قسمت توضیحات پرونده، جملهای نوشتم:
«فوت فرد تأیید شده است. با توجه به شرایط خانواده، بررسی امکان انتقال مستمری و تداوم پوشش بیمهای بازماندگان ضروری است.»
میدانستم این یادداشت چیزی را تغییر نمیدهد. شاید حتی باعث میشد روند بررسی پرونده طولانیتر شود. اما نمیخواستم مرگ محمود یوسفی به معنای ناپدید شدن تمام مسئولیتهایی باشد که بر دوش خانوادهاش گذاشته بود.
بعد سراغ پرونده بعدی رفتم.
تا پایان روز، اطلاعات هفده نفر را ثبت کردم. هفده نام، هفده تاریخ فوت و هفده زندگی که دیگر وجود نداشتند. اما هر بار که وضعیت کسی را از فعال به فوتشده تغییر میدادم، به این فکر میکردم که چه کسانی هنوز با نبودنش زندگی میکنند.
چند ماه بعد، اداره مرکزی دستور داد تمام پروندههای معوق بررسی و پرداختهای غیرقانونی متوقف شوند. خانوادهها برای دریافت مستمری بازماندگان به سازمانهای مربوط ارجاع داده شدند. برخی موفق شدند مستمری دریافت کنند و برخی دیگر با مشکلات اداری و مالی روبهرو شدند.
یک روز، همان زن که دختر جلال رستگار بود، دوباره با من تماس گرفت. گفت مادرش پس از چند ماه پیگیری توانسته بود مستمری بازماندگان را دریافت کند. پیش از پایان تماس گفت:
«ممنون که پرونده پدرم رو فقط نبستید. اگر اون روز فقط وضعیتش رو تغییر میدادید، شاید هیچکس متوجه نمیشد مادرم هنوز وجود داره.»
بعد از قطع تماس، به صفحه رایانه نگاه کردم.
در آن لحظه فهمیدم کار من فقط ثبت مرگ نبود. دستکم نباید فقط همین میبود. هر پرونده فوت، علاوه بر پایان یک زندگی، آغاز مجموعهای از تغییرات در زندگی دیگران بود. آدمهایی که باید بدون حضور فرد متوفی ادامه میدادند، اما گاهی حتی برای ادامه دادن هم به کمک همان نظامی نیاز داشتند که مرگ را ثبت کرده بود.
من سالها فکر میکردم برای مردهها کار میکنم. هر روز نام کسانی را وارد سامانه میکردم که دیگر نمیتوانستند از خودشان دفاع کنند، چیزی بخواهند یا حتی بدانند چه اتفاقی برای داراییها و حقوقشان افتاده است.
اما حالا میدانستم بیشتر از آنکه برای مردهها کار کنم، با زندگی بازماندگان سروکار دارم.
مرگ یک انسان، پایان حضور اوست؛ اما لزوماً پایان اثرگذاریاش نیست. بعضی آدمها پس از مرگ همچنان در تصمیمهای خانوادهشان حضور دارند، در عادتهای روزمرهشان، در بدهیهایشان، در خاطراتشان و حتی در حساب بانکیای که هر ماه منتظر واریز پولی از آن هستند.
شاید به همین دلیل است که بعضی خانوادهها نمیتوانند بهسادگی مرگ عزیزانشان را اعلام کنند. آنها لزوماً نمیخواهند حقیقت را انکار کنند؛ گاهی فقط نمیدانند بعد از پذیرفتن آن، چگونه باید زندگی کنند.
آن روز، مثل همیشه، نام یک نفر را در سامانه ثبت کردم. وضعیتش از فعال به فوتشده تغییر کرد. اما پیش از بستن پرونده، برای چند لحظه به نامش نگاه کردم.
برای اداره، او دیگر وجود نداشت.
اما جایی بیرون از این ساختمان، احتمالاً کسی هنوز برایش چای میریخت، کسی شمارهاش را از تلفن همراهش پاک نکرده بود و کسی هر ماه، در روز مشخصی، به یادش میافتاد.
شاید مرگ زمانی اتفاق نمیافتد که نام یک نفر از سامانهای حذف میشود؛ و شاید زندگی هم همیشه با زنده بودن یک انسان ادامه پیدا نمیکند.
گاهی مردهها هنوز خرج زندگی زندگان را میدهند.