
ساعت چهار و بیست دقیقه صبح بود که برق بیمارستان قطع شد. ژنراتور اضطراری چند ثانیه بعد روشن شد، اما همان چند ثانیه کافی بود تا دستگاه تنفس یکی از بیماران از کار بیفتد. پرستار بخش احیا خودش را به تخت رساند و با دست شروع به تهویه دستی کرد. بیمار زنده ماند، اما آن اتفاق باعث شد جلسهای که قرار بود ساعت هفت صبح برگزار شود، زودتر تشکیل شود.
بیمارستان فقط یک دستگاه اکسیژنساز قابلحمل داشت و دو بیمار به آن نیاز داشتند.
یکی مردی شصتوهشتساله بود که به دلیل نارسایی پیشرفته قلبی در بخش مراقبتهای ویژه بستری شده بود. پزشکان احتمال میدادند با استفاده از دستگاه بتواند چند ماه دیگر زنده بماند، هرچند احتمال بهبودی کامل بسیار کم بود. او بازنشسته آموزشوپرورش بود، همسرش را سالها پیش از دست داده بود و دو فرزند داشت که یکی از آنها در خارج از کشور زندگی میکرد.
بیمار دوم، زنی سیوچهارساله بود که در اثر عفونت شدید ریه به بیمارستان منتقل شده بود. وضعیتش بحرانی بود، اما پزشکان معتقد بودند اگر دستگاه در اختیارش قرار بگیرد، احتمال بهبودی قابلتوجهی دارد. او یک پسر پنجساله داشت و همسرش راننده تاکسی بود.
دستگاه فقط برای یکی از آنها کافی بود.
دکتر سعید فلاح، رئیس بخش مراقبتهای ویژه، پروندهها را روی میز گذاشت. چهار نفر دور میز نشسته بودند: خودش، پزشک مسئول بخش، مدیر بیمارستان و من؛ روانشناس بالینی بیمارستان.
از من خواسته بودند در تصمیمگیری شرکت کنم، چون بیمارستان میخواست علاوه بر وضعیت پزشکی، شرایط روانی و اجتماعی بیماران را هم در نظر بگیرد.
مدیر بیمارستان گفت: «ما باید تصمیمی بگیریم که بیشترین احتمال نجات جان انسان رو داشته باشه.»
پزشک مسئول پاسخ داد: «از نظر پزشکی، زن شانس بیشتری برای زنده موندن داره.»
مدیر گفت: «اما مرد هم ممکنه چند ماه دیگه زنده بمونه. ضمن اینکه وضعیت خانوادگیشون هم متفاوته.»
نگاهش به پروندهها افتاد.
«یکی بچه کوچیک داره. اون یکی فرزندان بزرگسال داره که زندگی خودشون رو دارن.»
مدیر پرسید: «یعنی داشتن فرزند خردسال میتونه باعث بشه جان یک نفر ارزش بیشتری پیدا کنه؟»
او جواب داد: «من نگفتم ارزش بیشتری داره. گفتم پیامد مرگش برای خانوادهاش بیشتره.»
این تفاوت ظریفی بود، اما همان تفاوت قرار بود تصمیم ما را تعیین کند.
من پرسیدم: «اگر هر دو انسان ارزش یکسانی دارن، پس ما بر چه اساسی باید یکی رو انتخاب کنیم؟»
مدیر جواب داد: «نمیتونیم فقط به وضعیت پزشکی نگاه کنیم. باید شرایط اجتماعی رو هم در نظر بگیریم.»
من سالها درباره رفتار انسان مطالعه کرده بودم. در نظریههای اخلاقی، درباره ارزش برابر انسانها، حق حیات و مسئولیت اجتماعی بحثهای زیادی وجود داشت. اما هیچکدام از آن بحثها بهسادگی نمیتوانستند به ما بگویند وقتی فقط یک دستگاه وجود دارد، باید آن را به چه کسی بدهیم.
اگر هدف نجات بیشترین تعداد انسان باشد، آیا باید کسی را انتخاب کنیم که احتمال زنده ماندنش بیشتر است؟
اگر کسی خانواده بزرگتری داشته باشد، آیا مرگ او پیامد اجتماعی گستردهتری خواهد داشت؟
و اگر کسی تنها باشد، آیا تنهاییاش باید به ضررش تمام شود؟
در ظاهر، مسئله انتخاب میان دو بیمار بود؛ اما در واقع، ما در حال انتخاب میان دو نوع استدلال درباره ارزش زندگی بودیم.
مدیر بیمارستان پیشنهاد کرد از خانوادهها اطلاعات بیشتری بگیریم.
ابتدا با همسر زن تماس گرفتند. مردی جوان بود که پشت تلفن بهسختی صحبت میکرد. گفت پسرشان از شب گذشته مدام سراغ مادرش را میگیرد و نمیداند چگونه باید شرایط را برای او توضیح دهد.
وقتی از او پرسیدند آیا میتواند از همسرش مراقبت کند، گفت:
«هر کاری لازم باشه انجام میدم. فقط نذارید بچهام مادرش رو از دست بده.»
بعد نوبت تماس با پسر مرد مسن رسید. او در پاسخ به پرسشهای مدیر بیمارستان گفت که پدرش سالهاست به تنهایی زندگی میکند و خودش هم به دلیل کار و مسئولیتهای خانوادگی نمیتواند زیاد به او سر بزند.
مدیر پرسید: «اگر پدرتون زنده بمونه، امکان مراقبت از ایشون رو دارید؟»
مرد کمی مکث کرد و گفت: «بله، البته. ولی راستش پدرم همیشه آدم مستقلی بوده. خودش هم نمیخواد زندگی ما رو مختل کنه.»
تماس که تمام شد، مدیر به من نگاه کرد.
«به نظرم تصمیم مشخصه.»
اما من هنوز مطمئن نبودم.
از خودم پرسیدم اگر آن مرد هیچ فرزندی نداشت، آیا باز هم احتمال داشت دستگاه را به او بدهیم؟ اگر زن مجرد بود و فرزندی نداشت، آیا شانسش کمتر میشد؟ اگر مرد مسن ثروتمند بود و زن جوان فقیر، آیا نگاه ما تغییر میکرد؟
ما میخواستیم تصمیمی بگیریم که عادلانه باشد، اما هر بار که اطلاعات بیشتری درباره زندگی بیماران به دست میآوردیم، معیارهای تازهای وارد تصمیم میشدند.
ساعت هشت صبح، دکتر فلاح به من گفت میخواهد پیش از تصمیم نهایی هر دو بیمار را ببیند.
ابتدا به اتاق مرد مسن رفتیم. بیدار بود و به پنجره نگاه میکرد. وقتی دکتر درباره وضعیتش توضیح داد، بدون اعتراض سر تکان داد.
گفت: «میدونم وضعیتم خوب نیست. فقط نمیخوام به خاطر من کسی دیگهای رو از درمان محروم کنید.»
دکتر گفت: «ما هنوز تصمیمی نگرفتیم.»
مرد لبخند کمرنگی زد.
«من شصتوهشت سالمه. زندگی مو کردم. البته کارهایی بود که میخواستم انجام بدم و نشد، ولی فکر نمیکنم زندگی من از زندگی اون زن مهمتر باشه.»
از اتاق که بیرون آمدیم، دکتر فلاح چیزی نگفت. فقط به پرونده بیمار بعدی نگاه کرد.
در اتاق زن جوان، وضعیت متفاوت بود. زن بهسختی نفس میکشید و نمیتوانست جملههای طولانی بگوید. وقتی متوجه شد ما برای تصمیمگیری آمدهایم، دست همسرش را گرفت و پرسید:
«پسرم خوبه؟»
همسرش گفت: «آره. منتظرته.»
زن چشمهایش را بست. چند لحظه بعد، با صدایی ضعیف گفت:
«نمیخوام بچهام بدون مادر بزرگ بشه.»
این جمله تمام اتاق را ساکت کرد.
هنگام خروج، دکتر فلاح گفت: «حالا میفهمی چرا نمیتونم تصمیم بگیرم؟»
گفتم: «فکر میکنم مسئله اینه که ما داریم دنبال دلیلی میگردیم که انتخابمون رو از نظر اخلاقی قابلدفاع کنه. اما شاید هیچ انتخابی نتونه مرگ نفر دوم رو عادلانه کنه.»
دکتر گفت: «بالاخره باید یکی رو انتخاب کنیم.»
ساعت ده صبح، مدیر بیمارستان تصمیم گرفت دستگاه به زن جوان اختصاص پیدا کند. احتمال بهبودی او بیشتر بود و استفاده از دستگاه میتوانست جانش را نجات دهد.
همه موافقت کردند، به جز دکتر فلاح.
او گفت: «من با انتخاب این بیمار مخالف نیستم. با دلیلی که برای انتخابش آوردیم مشکل دارم.»
مدیر پرسید: «چه دلیلی؟»
دکتر گفت: «اینکه بچه داره؟ اینکه همسرش بهش نیاز داره؟ ما اگر این معیار رو بپذیریم، دفعه بعد باید کسی رو انتخاب کنیم که خانواده بزرگتری داره؟ بعد کسی که درآمد بیشتری داره؟ کسی که شغل مهمتری داره؟ از کجا میفهمیم کدوم زندگی برای جامعه مفیدتره؟»
مدیر جواب داد: «ما نمیتونیم این واقعیت رو نادیده بگیریم که مرگ بعضی آدمها زندگی افراد بیشتری رو تحت تأثیر قرار میده.»
دکتر گفت: «درسته. اما آیا وظیفه ما اینه که زندگیها رو بر اساس تعداد کسانی که بهشون وابستهاند رتبهبندی کنیم؟»
هیچکس پاسخی نداد.
سرانجام دستگاه به زن جوان اختصاص یافت.
چند ساعت بعد، وضعیت تنفسی او بهتر شد. پزشکان امیدوار بودند از مرحله بحرانی عبور کند.
اما مرد مسن در همان روز دچار ایست قلبی شد. تلاش برای احیای او بینتیجه ماند.
سه روز بعد، وقتی برای تکمیل پرونده روانشناختی به بیمارستان برگشتم، پسر مرد مسن را در راهرو دیدم. کنار پنجره ایستاده بود و با تلفن صحبت میکرد. وقتی تماسش تمام شد، مرا شناخت و جلو آمد.
گفت: «شما همون روانشناسی هستید که روز آخر با پدرم صحبت کردید؟»
تأیید کردم.
گفت: «پدرم همیشه فکر میکرد دیگه برای کسی مهم نیست. حتی وقتی زنگ میزدم، میگفت لازم نیست بیای. من فکر میکردم واقعاً ترجیح میده تنها باشه.»
چند لحظه سکوت کرد.
«کاش بیشتر میرفتم دیدنش.»
نمیدانستم چه بگویم.
پرسید: «اون دستگاه رو به اون خانم دادن؟»
گفتم: «بله. وضعیتش بهتر شده.»
مرد سرش را پایین انداخت و گفت: «خوبه. حداقل یه نفر نجات پیدا کرد.»
بعد از رفتنش، مدت زیادی به جمله آخرش فکر کردم.
ما یک نفر را نجات داده بودیم و یک نفر را از دست داده بودیم. اما آیا این به معنای آن بود که تصمیم درستی گرفته بودیم؟ اگر دستگاه را به مرد مسن میدادیم، شاید او زنده میماند و زن جوان میمرد. آیا آن تصمیم نادرست بود؟ آیا مرگ زن برای ما قابلقبولتر میشد، چون مرد مسن هم کسی بود که سالها زندگی کرده و خانوادهای داشت؟
یک هفته بعد، زن جوان از بیمارستان مرخص شد. همسرش برای تشکر به دفتر دکتر فلاح آمد و گفت پسرشان هر شب کنار تخت مادرش میخوابد و هنوز باورش نمیشود که او به خانه برگشته است.
دکتر فلاح لبخند زد، اما چیزی نگفت.
وقتی مرد رفت، از او پرسیدم: «هنوز فکر میکنید تصمیم اشتباهی گرفتیم؟»
گفت: «نه. فکر میکنم با اطلاعاتی که داشتیم، تصمیم قابلدفاعی گرفتیم. اما نمیخوام فراموش کنم که یک انسان دیگه هم میتونست جای اون باشه.»
بعد پرونده مرد مسن را بست.
«میدونی مشکل کجاست؟ ما وقتی درباره ارزش زندگی حرف میزنیم، معمولاً در شرایطی هستیم که مجبور نیستیم چیزی رو انتخاب کنیم. همه میگیم جان انسانها برابر است. اما وقتی منابع محدود میشن، ناگهان شروع میکنیم به شمردن سن، خانواده، شغل، درآمد، آینده و حتی تعداد آدمهایی که بعد از مرگ یک نفر گریه میکنن.»
از اتاق بیرون آمدم و به راهروی بیمارستان نگاه کردم. آدمهایی از کنارم عبور میکردند؛ هرکدام با پروندهای در دست، نگرانیای در ذهن و انسانی که منتظر بازگشتش بودند.
به این فکر کردم که شاید ما نمیتوانیم ارزش زندگی انسانها را اندازهگیری کنیم، اما همیشه ناچاریم درباره توزیع امکاناتی تصمیم بگیریم که برای نجات آنها کافی نیستند. این دو مسئله یکی نیستند.
زندگی یک انسان به دلیل داشتن فرزند، ثروت، شغل مهم یا آیندهای طولانیتر ارزشمندتر نمیشود. اما احتمال نجات، میزان فایده درمان و شرایط پزشکی میتوانند در تصمیمگیری برای استفاده از منابع محدود نقش داشته باشند.
شاید عدالت به این معنا نباشد که همه را نجات دهیم؛ گاهی چنین چیزی ممکن نیست. شاید عدالت در این باشد که حتی وقتی مجبور به انتخاب میشویم، فراموش نکنیم انسانی که انتخاب نشده، به همین اندازه حق زندگی داشته است.
آن روز فهمیدم خطرناکترین لحظه در تصمیمگیری اخلاقی، زمانی نیست که نمیدانیم چه کسی را نجات دهیم؛ زمانی است که پس از انتخاب، تصور میکنیم حالا میدانیم زندگی چه کسی ارزشمندتر بوده است.